Die Gesprekke van Confucius

Stel jou voor jy kon 'n paar honderd kort gesprekke afluister tussen 'n wyse ou onderwyser en sy leerlinge: oor vriendskap, oor ouers, oor leiers, oor hoe om 'n goeie mens te wees. Dit is presies wat die Gesprekke van Confucius is. Dit is 'n klein boek, maar geen ander boek het die Chinese beskawing meer gevorm nie.

Confucius het sowat 2 500 jaar gelede in China geleef. In Chinees heet hy Kongzi, wat "Meester Kong" beteken. Hy kom uit die klein staat Lu en was 'n onderwyser. Hy het enigiemand onderrig wat regtig wou leer, ryk of arm. Hy het ook jare lank van staat tot staat getrek, op soek na 'n heerser wat na sy raad sou luister. Dit het hy nooit regtig gekry nie.

Confucius het self nie hierdie boek geskryf nie. Ná sy dood het sy leerlinge onthou en neergeskryf wat hy gesê het, en ook wat hulle met hom gepraat het. So het die Lunyu ontstaan, wat ons hier die Gesprekke noem. In Engels staan dit bekend as die Analects. Vir meer as tweeduisend jaar moes elke amptenaar in China dit uit sy kop ken.

Die oorspronklike bestaan uit twintig kort boeke met sowat vyfhonderd uitsprake. Baie daarvan gaan oor ou hofrituele en mense wie se name vandag niks meer beteken nie. Hierdie uitgawe is daarom 'n keur: sowat tweehonderd van die bekendste en mooiste uitsprake, steeds in die oorspronklike volgorde van die twintig boeke. Die titels van die boeke is ons eie. Die vertaling is direk uit die Chinees gedoen, in eenvoudige Afrikaans.

Die Gesprekke vertel nie 'n storie nie. Dit is eerder soos 'n skrapboek vol kort uitsprake, klein voorvalle en vrae en antwoorde. Jy kan enige bladsy oopslaan en iets vind om oor te dink.

Tog loop 'n paar groot gedagtes deur die hele boek. Die belangrikste is die "edel mens". Dit is nie iemand van adellike bloed nie, maar iemand met 'n goeie karakter: eerlik, getrou, beskeie, en altyd besig om homself te verbeter. Sy teenoorgestelde is die "kleinsielige mens", wat net aan homself en sy eie voordeel dink. Confucius sit die twee keer op keer langs mekaar, sodat jy self kan sien watter een jy wil wees.

Die hoogste deug noem hy "menslikheid": om werklik goed vir ander te wees. Dit begin by jouself. Wie wil hê ander moet hom goed behandel, moet ander eers goed behandel.

Dan is daar die "goeie gebruike": die maniere, rituele en tradisies wat 'n gemeenskap saambind. Vir Confucius is dit nie leë vorme nie. 'n Begrafnis met ware hartseer is vir hom beter as 'n perfekte seremonie sonder gevoel. Goeie gewoontes help 'n mens om 'n goeie mens te word.

Leer is nog 'n groot tema. Confucius is meer trots op sy liefde vir leer as op enigiets anders. Maar leer is vir hom nie net boekkennis nie. Jy moet oefen wat jy geleer het, en dit in jou lewe wys.

Laastens gaan baie van die gesprekke oor regeer. Confucius glo 'n leier moet deur sy eie voorbeeld lei, nie deur wette en strawwe nie. As die leier self reg leef, volg die mense vanself.

Die inleiding tot hierdie vertaling stel dit mooi: waar Lao Tzu sê "los die reëls", sê Confucius "goeie gewoontes maak 'n goeie mens".

Boeke 1 tot 4 (Leer en oefen, Om te regeer, Goeie gebruike, Menslikheid) lê die fondament. Die boek begin met die vreugde van leer en die plesier om vriende te ontvang. Daarna kom die bekende beeld van die goeie leier as die Poolster waarom alles draai, en Confucius se kort lewensverhaal, van vyftien tot sewentig. Boek 3 wys dat gebruike sonder 'n warm hart niks werd is nie. Boek 4 is vol kort, kragtige uitsprake oor menslikheid, oor ouers, en oor die verskil tussen die edel en die kleinsielige mens.

Boeke 5 tot 9 (Oor ander mense, Die vreugde van leer, Die Meester self, 'n Swaar las, Die rivier) bring die mense rondom Confucius nader. Ons leer sy leerlinge ken: die lui Zai Yu, die vurige Zilu, en veral Yan Hui, wat in armoede geleef het en tog nooit sy vreugde verloor het nie. In boek 7 praat Confucius oor homself: hy sê hy skep niks nuuts nie, hy dra net die wysheid van die ou mense oor. Boek 8 noem die pad van die geleerde swaar en lank. Boek 9 bevat die stil oomblik waar Confucius by 'n rivier staan en sien hoe alles verbyvloei.

Boeke 10 tot 12 (Die Meester se gewoontes, Lewe en dood, Wees die wind) wys hom as mens. Boek 10 is 'n kort portret van hoe hy geëet, gepraat en gesit het. In boek 11 sterf sy geliefde leerling Yan Hui, en die Meester huil bitterlik. Hier staan ook die mooi toneel waar vier leerlinge hul drome vertel, en Confucius kies die eenvoudigste droom: om in die lente in die rivier te swem en singend huis toe te stap. Boek 12 gaan oor menslikheid en goeie leierskap, met die beroemde beeld van die wind en die gras.

Boeke 13 tot 16 (Reg benoem, Skaam vir leë woorde, Een woord vir 'n leeftyd, Drie soorte vriende) is prakties en reguit. Confucius verduidelik waarom 'n land moet begin deur dinge by hul regte name te noem. Hy waarsku teen mense wie se woorde groter is as hul dade. In boek 15 raak die kos op terwyl hy en sy leerlinge reis, en hy wys hoe 'n edel mens in nood optree. Hier kies hy ook die een woord wat 'n mens sy hele lewe lank kan volg. Boek 16 tel dinge in drieë: drie soorte goeie en slegte vriende, en drie dinge waarvoor jy op verskillende ouderdomme moet oppas.

Boeke 17 tot 20 (Die hemel praat nie, Kluisenaars en die Meester, Die leerlinge praat, Om die noodlot te ken) sluit die boek af. In boek 17 wil Confucius eerder niks meer sê nie, want ook die hemel praat nie, en tog gaan die seisoene hul gang. Boek 18 is anders as die res: kluisenaars, mense wat hulle van die wêreld onttrek het, spot met Confucius omdat hy die wêreld nog wil verbeter. Sy antwoord wys wat hom dryf. In boek 19 praat die leerlinge self, en Zigong vergelyk sy meester met die son en die maan. Boek 20 is kort en eindig met wat 'n mens moet ken om 'n edel mens te wees.

"Leer sonder om te dink, en jy raak verlore. Dink sonder om te leer, en jy raak gevaarlik." (Boek 2)

"As jy 'n goeie mens sien, probeer om soos hy te word. As jy 'n slegte mens sien, kyk in jou eie hart." (Boek 4)

"Eers wanneer die jaar koud word, sien ons dat die denne en sipresse laaste hul blare verloor." (Boek 9)

"Die deug van die leier is soos die wind, die deug van die gewone mense is soos die gras. As die wind oor die gras waai, buig dit." (Boek 12)

"Wat jy nie wil hê ander aan jou moet doen nie, moenie aan ander doen nie." (Boek 15)

"Om 'n fout te maak en dit nie reg te stel nie — dít is die ware fout." (Boek 15)

Die wêreld van Confucius, met sy vorste, hertogs en offers, is ver van ons af. Maar die vrae wat hy vra, is ons vrae. Hoe kies jy jou vriende? Hoe behandel jy jou ouers as hulle oud word? Hoe lei jy mense sonder om te dreig? Hoe bly jy eerlik as niemand kyk nie? Sy antwoorde is nie altyd maklik nie, en jy hoef nie met elkeen saam te stem nie. Maar hulle laat jou dink.

Dit is ook 'n warm boek. Confucius is nie 'n koue reëlmaker nie. Hy lag, hy maak grappies, hy word moedeloos, hy huil oor 'n leerling wat te jonk sterf. Hy gee vir twee leerlinge twee verskillende antwoorde op dieselfde vraag, omdat hulle verskillende mense is. Dit maak hom 'n onderwyser wat jy graag sou wou ken.

Moenie die boek in een slag deurlees nie. Die uitsprake is kort en dig, en hulle werk die beste as jy tyd het om oor hulle te kou. Lees een boek per dag, of selfs net 'n paar uitsprake, en hou die een wat jou die meeste tref, die res van die dag by jou.

Onthou die paar woorde wat gereeld voorkom: "die Meester" is Confucius self, "die edel mens" is die ideaal, en "die kleinsielige mens" is sy teenoorgestelde. Moenie jou kwel oor al die name van leerlinge en vorste nie. Jy leer hulle gaandeweg ken, en die belangrikste ding is wat gesê word, nie wie dit vra nie.

En as jy klaar is, lees gerus ook die Tao Te Ching van Lao Tzu. Saam wys die twee boeke vir jou twee maniere om na die lewe te kyk.