Die pluimsaad waai ver of Bitter begin
Die pluimsaad waai ver of Bitter begin is geskryf as 'n opdragwerk vir die Republiekfees in 1966.
Hoofstuk 1
Die teks
DIE PLUIMSAAD WAAI VER of BITTER BEGIN Maar baie van die priesters en die Leviete en die familiehoofde, van die oues wat die eerste huis gesien het, het hardop gehuil toe die fondament van hierdie huis voor hulle oë gelê is, terwyl baie met gejuig, met blydskap die stem verhef het.
ESRA 3 VERS I2 N. P. VAN WYK LOUW
DIE PLUIMSAAD WAAI VER of BITTER BEGIN
R
HUMAN & ROUSSEAU KAAPSTAD PRETORIA JOHANNESBURG Kopiereg © 1972 voorbehou Uitgegee deur Human & Rousseau Uitgewers (Edms.) Bpk., State-gebou, Roosstraat 3-9, Kaapstad; Pretoriusstraat 239, Pretoria; Pritchardstraat 112, Johannesburg Eerste druk 1972 Tweede druk 1981 Derde druk 1983 Tipografie deur Desmond Windell Bandontwerp deur Willem Jordaan Gedruk deur Nasionale Boekdrukkery, Goodwood
ISBN o 7981 0214 4 Hierdie stuk is in opdrag van die Transvaalse Raad vir die Uitvoerende Kunste vir die eerste Republiekfees geskryf, en is die eerste keer op 2$ Mei 1966 in die Klein Teater, Pretoria, opgevoer. Die rolverdeling was soos volg:
VERTELSTER, OOK MEVROU VISSER Anmnma Neethling-Pohl
PRESIDENT STEYN Jan Bruyns GROOTVADER VISSER Carel Trichardt JAN VISSER Franz Marx ANNA VISSER Petru Wessels PIETER Marius Weyers GENERAAL CRONJÉ Louis van Niekerk GENERAAL DE WET Louw Verwey RUITER James Norval
'N TRANSVAALSE GENERAAL Johan Botha WILLEM VERMAAS Roelf Laubscher SANNIE VERMAAS Sandra Kotze MEVROU CRONJÉ Thea Kirstein KAPTEIN WOLMARANS Tommy van Schalkwyk TANT MARIA Mathilda Hanekom
Bruilofgaste, Burgers en Boerevrouens: Anna Cloete, Marga van Rooy, Frans Kies, Cliff le Roux, Valentine Nel, Willem Louw, Herman Fourie, Philip Fourie, Johan Prinsloo, Paul Nel, Martin van Schalkwyk, Coenraad Marneweck, Alida Botha, Linka Bruyns en Christa le Roux.
REGIE Truida Louw
DEKOR Raimond Schoop
MUSIEK Richard Cherry PERSONE
OU VROU Vertelster, ook mevrou Visser PRESIDENT STEYN GROOTVADER VISSER
JAN Sy seun ANNA Sy dogter PIETER Kaapse rebel
GENERAAL CRONJÉ
GENERAAL DE WET
RUITER Bediende, later Agterryer van
Pres. Steyn
'N TRANSVAALSE GENERAAL
WILLEM VERMAAS
SANNIE VERMAAS Sy bruid
MEVROU CRONJÉ
TANT MARIA
EERSTE VROU
TWEEDE VROU
KAPTEIN WOLMARANS
ESRA 3 VERS I2 N. P. VAN WYK LOUW
DIE PLUIMSAAD WAAI VER of BITTER BEGIN
R
HUMAN & ROUSSEAU KAAPSTAD PRETORIA JOHANNESBURG Kopiereg © 1972 voorbehou Uitgegee deur Human & Rousseau Uitgewers (Edms.) Bpk., State-gebou, Roosstraat 3-9, Kaapstad; Pretoriusstraat 239, Pretoria; Pritchardstraat 112, Johannesburg Eerste druk 1972 Tweede druk 1981 Derde druk 1983 Tipografie deur Desmond Windell Bandontwerp deur Willem Jordaan Gedruk deur Nasionale Boekdrukkery, Goodwood
ISBN o 7981 0214 4 Hierdie stuk is in opdrag van die Transvaalse Raad vir die Uitvoerende Kunste vir die eerste Republiekfees geskryf, en is die eerste keer op 2$ Mei 1966 in die Klein Teater, Pretoria, opgevoer. Die rolverdeling was soos volg:
VERTELSTER, OOK MEVROU VISSER Anmnma Neethling-Pohl
PRESIDENT STEYN Jan Bruyns GROOTVADER VISSER Carel Trichardt JAN VISSER Franz Marx ANNA VISSER Petru Wessels PIETER Marius Weyers GENERAAL CRONJÉ Louis van Niekerk GENERAAL DE WET Louw Verwey RUITER James Norval
'N TRANSVAALSE GENERAAL Johan Botha WILLEM VERMAAS Roelf Laubscher SANNIE VERMAAS Sandra Kotze MEVROU CRONJÉ Thea Kirstein KAPTEIN WOLMARANS Tommy van Schalkwyk TANT MARIA Mathilda Hanekom
Bruilofgaste, Burgers en Boerevrouens: Anna Cloete, Marga van Rooy, Frans Kies, Cliff le Roux, Valentine Nel, Willem Louw, Herman Fourie, Philip Fourie, Johan Prinsloo, Paul Nel, Martin van Schalkwyk, Coenraad Marneweck, Alida Botha, Linka Bruyns en Christa le Roux.
REGIE Truida Louw
DEKOR Raimond Schoop
MUSIEK Richard Cherry PERSONE
OU VROU Vertelster, ook mevrou Visser PRESIDENT STEYN GROOTVADER VISSER
JAN Sy seun ANNA Sy dogter PIETER Kaapse rebel
GENERAAL CRONJÉ
GENERAAL DE WET
RUITER Bediende, later Agterryer van
Pres. Steyn
'N TRANSVAALSE GENERAAL
WILLEM VERMAAS
SANNIE VERMAAS Sy bruid
MEVROU CRONJÉ
TANT MARIA
EERSTE VROU
TWEEDE VROU
KAPTEIN WOLMARANS
verder
Vroue, burgers, rapportryers, offisiere, bruilofsgaste, wagte, Tommies, ’n Engelse offisier, ’n veldkornet, ens. vrebeer eregas B) BL. S5- erk Mars ' 2 7
Dr _ lie id Aaaand q ALRT dio ed Cr , PROLOOG | Vaaaood AULA Ke duz uu and A d- degen HAN mn Ade Med
[Ou Vrou verskyn]
Vroue, burgers, rapportryers, offisiere, bruilofsgaste, wagte, Tommies, ’n Engelse offisier, ’n veldkornet, ens. vrebeer eregas B) BL. S5- erk Mars ' 2 7
Dr _ lie id Aaaand q ALRT dio ed Cr , PROLOOG | Vaaaood AULA Ke duz uu and A d- degen HAN mn Ade Med
[Ou Vrou verskyn]
ou vrou
pj O LI OP AAL Wat is 'n volk? TEE me ) d N Uit stof en stof-in-tyd is ons gemaak: er/Rudee a Boere en knegte, trein-masjiniste, tr rime
passers, laboratorium-assistente, motoriste, meisies in swemklere, bestuurders, direkteure en rekenmeesters,
( oa auf mm &
meisies op voorblaaie en agter AMIA DE op motorfietse; anoniem : ’n massa, n 7 . ve Cd maar elkeen met sy naam en eie aard, A eds j
elkeen met sy kiesheid, wat ’n kuisheid kan word. ) ae
Nin D. made, 4 webhar, RT Rp, mag dell blif Ee F
En stof-in-oordeel? Goeies, slegtes, ees —
dapperes en banges — niemand La Ln denver heilig voor God nie, maar /
almal sondaars :
Van die slegtes soms verloste sondaars; Hr Je k van die goeies soms hovaardig op hul goed- Aal
heid en hul strewe;
geen dappere altyd dapper,
en banges soms tog bang om bang te wees.
Ja, stof is ons — uit sulke stof gemaak. En stof-in-tyd : ’n groot tyd
toe ons volk gesif is, of gebrei,
of bo die loutervlamme gelaat brand,
maar geen volk het ooit rus van loutervlamme. 7
At ier . [Ou Vrou beweeg oor na syvlak van waar sy haar vertelling as grootmoeder sal doen. Sy tel ’n familie-album op wat sy deurblaai en roep die jong
Marthinus na haar toe. Hierdie jong man aan wie sy die geskiedenis vertel, sien die gehoor nooit. Grootmoeder praat met hom asof hy by haar sit. Die syvlak kan ’n stoep voorstel. Daar is ’n stoel of bank, verder ’n klein lae tafeltjie waarop die album kan lé] aerie verhaal, VO Avat due oli
c TA Lit OL Oy Kaar iek
3 gep OE lag d € _ GE t ole Lena 2) de, ad oke ” uet me BO" DIE EERSTE GEDEELTE. dd j 7
, / va dar lid Á OOM (AE d Ennn! nd Ag
sl de Jo: Projeksie van koerant met woorde in groot letters: la Aln, d - or] Terug uit Midde-Afrika Hei TN AL Jong Afrikaner sien vir eerste keer sy land [Teks wat in koerant volg, kan onduidelik wees]
Ou Au
ou VROU: Marthinus, kom hier, my kind. Kom sit hier by my. Dis so 'n stil aand . . . soos vroeër op die plaas. Om te dink dat jy al twee-en-twintig jaar is, en ek, jou ouma, ken jou glad nie. Odmaes Maar ek sou jou orals geken het, jy lyk soos jou vader toe ek hom ‚4 laas gesien het .. . twintig jaar gelede, dis 'n lang tyd as mens jonk A I is, vir ’n oumens is dit niks... er Marthinus, jy wil weet na wie jy jou naam gekry het en waarom jy ge dal nooit deur jou vader op dié naam genoem is nie. gel Die drie-jarige oorlog, toe jy skaars twee jaar was, het ons familie … L gebreek soos dit byna ons volk gebreek het. AG Na die oorlog het jou vader na Duits-Wes gegaan, daar't jy Martien Mot ve geword. Toe ons mense onder Botha cn Smuts in Suidwes gekom het, het jou vader na die Kongo getrek — daar het jy Martín [soos op Frans uitgespreek] geword.
Projeksie van Jan teen 1900
Hy wou nooit weer 'n Afrikaner sien nie. Jou vader was my enigste seun, my seuntjie: Is dit dat jy jou nie meer deur ’n Afrikaner wou láát sien nie? Was jy skaam oor hulle? Of was jy skaam om voor hulle te kom? My seun, my ou klein seuntjie — maar dit is al so baie jare gelede, en jy lê dáár begrawe: vreemd onder vreemdes, ver van jou mense. Jy kon maar teruggekom het soos hierdie onskuldige seun van jou moes terugkom. Ons Afrikaners is al gewoond daaraan om te vergewe. Al 'n honderd-en-vyftig jaar lank. Wat kan ons anders doen as leer vergewe.
Marthinus Theunis Steyn Visser, want so is jy gedoop, my kind, ek gaan jou vertel na wie jy hiet, en waarom jy, my kleinseun, na hóm, die groot president, vernoem is. Toe jou vader alles verkoop het en met jou weg is uit ons land, het hy niks, g'n familieportret, geen album, geen foto saamgeneem nie; nie van ons, sy ouers; nie van sy vrou, van niemand saamgeneem nie.
Projeksie van familieportret: Grootvader, en grootmoeder, Jan en Anna en Marthinus Visser as baba
Daar's jy as baba van een jaar oud; jou moeder was al dood, ja, baie jonk; jou vader soos hy tóé was, jou tant Anna wat eintlik vir jou moeder was, en ek; en jou oupa...
Ryk en gerekende mense was ons in Bloemfontein. Maar het hulle en ons rég gereken met ons?
Projeksie van Grootvader
Dis jou grootvader, my man. Hy was al sestig toe die oorlog uitgebreek het. Lid van die Volksraad. Ek was sy tweede vrou. Ek was twintig toe ek getrou het. Hy, een-en-veertig. Ons het twee kinders
gehad. Ja, ek het na hom opgesien; hom gerespekteer. Ek het hom
liefgehad — — soms baie liefgehad. ’n Slim man was hy.
Ons was van die voorste mense: ons het die president goed geken — al was jou grootvader ’n Fraser-man.
Projeksie van ’n groep offisiere
Die president se Boere-offisiere. Party selfs van hille, was . . . te swak. Daar's Prinsloo. Ek noem niemand ’n verraaier nie. Wie is ek om te oordeel?
Projeksie van lord Milner
Lord Milner. Ook vir hom het ons ontmoet en leer ken. Jou grootvader was van ons voorste mense in Bloemfontein.
Lord Milner. Ja, u was hoog. En u was magtig, met 'n wêreldmag aan u kant. Miskien wou u iets doen vir hierdie land.
Maar kan 'n mens iets doen vir ’n volk wat jy minag?
Ook u veroordeel ek nie; al glo ek dat u die oorlog wóú hê en voorberei en deurgevoer het.
U was 'n sterk man, soos hulle dit noem, ’n man met ’n yster wil. Maar soveel haat? En daarna: Soveel bloed?
En wat bly daar van u oor in hierdie land? 'n Paar straatname? 'n Dorp se naam? ’n Volgeboude park.
Ons het almal vergifnis nodig.
Projeksie van President Steyn
Marthinus Theunis Steyn, laaste president van ons republieke.
[Teer] : Theunis. President. Waar sal 'n mens begin vertel, my kind? ‚ Ons mense was maar doodgewone mense . . . seker net soos dié in ‚ Engeland : doodgewone mense. / Die jong manne wou gaan veg en vir die Engelsman wys! Soos die { jong Engelse seuns vir die Dutchman wou kom wys. “Miskien sou dit ’n piekniek wees, met as einde ’n Majoeba.
Of miskien 'n walkover in three months.
Daar wás so ’n verwagting by die Engelse.
Dié aand onthou ek : dis Bloemfontein se strate.
['n Straat in Bloemfontein. Dit is aand. Links word ’n venster verlig en die
mense van die huis sing: “Heer, waar dan heen?” Maar ’n gelag en gesing van ’n groep bruilofsgaste klink al harder op. Hulle sing soos hulle
uitgelate die straat afgehardloop kom] “nep pe be
Ou Willem het getrou a aat AA is met 'n splinternuwe vrou, d / > op die jubel, op die jubel, op die dei. alt Badade JA
En Sannie het ’n man, ale” n or) be 2
'n splinternuwe man,
My
op die jubel, op die jubel, op die dei.
Vaarwel, vaarwel, vaarwel, vaarwel, my liefste Sannie, vaarwel, vaarwel, vaarwel...
Ou Willem die wil, maar hy kannie.
[Die groep is nie dronk nie, maar uitgelate en dis duidelik dat daar fees gevier is. ’n Bruilofsgas kom haastig op en maak die ander stil]
pj O LI OP AAL Wat is 'n volk? TEE me ) d N Uit stof en stof-in-tyd is ons gemaak: er/Rudee a Boere en knegte, trein-masjiniste, tr rime
passers, laboratorium-assistente, motoriste, meisies in swemklere, bestuurders, direkteure en rekenmeesters,
( oa auf mm &
meisies op voorblaaie en agter AMIA DE op motorfietse; anoniem : ’n massa, n 7 . ve Cd maar elkeen met sy naam en eie aard, A eds j
elkeen met sy kiesheid, wat ’n kuisheid kan word. ) ae
Nin D. made, 4 webhar, RT Rp, mag dell blif Ee F
En stof-in-oordeel? Goeies, slegtes, ees —
dapperes en banges — niemand La Ln denver heilig voor God nie, maar /
almal sondaars :
Van die slegtes soms verloste sondaars; Hr Je k van die goeies soms hovaardig op hul goed- Aal
heid en hul strewe;
geen dappere altyd dapper,
en banges soms tog bang om bang te wees.
Ja, stof is ons — uit sulke stof gemaak. En stof-in-tyd : ’n groot tyd
toe ons volk gesif is, of gebrei,
of bo die loutervlamme gelaat brand,
maar geen volk het ooit rus van loutervlamme. 7
At ier . [Ou Vrou beweeg oor na syvlak van waar sy haar vertelling as grootmoeder sal doen. Sy tel ’n familie-album op wat sy deurblaai en roep die jong
Marthinus na haar toe. Hierdie jong man aan wie sy die geskiedenis vertel, sien die gehoor nooit. Grootmoeder praat met hom asof hy by haar sit. Die syvlak kan ’n stoep voorstel. Daar is ’n stoel of bank, verder ’n klein lae tafeltjie waarop die album kan lé] aerie verhaal, VO Avat due oli
c TA Lit OL Oy Kaar iek
3 gep OE lag d € _ GE t ole Lena 2) de, ad oke ” uet me BO" DIE EERSTE GEDEELTE. dd j 7
, / va dar lid Á OOM (AE d Ennn! nd Ag
sl de Jo: Projeksie van koerant met woorde in groot letters: la Aln, d - or] Terug uit Midde-Afrika Hei TN AL Jong Afrikaner sien vir eerste keer sy land [Teks wat in koerant volg, kan onduidelik wees]
Ou Au
ou VROU: Marthinus, kom hier, my kind. Kom sit hier by my. Dis so 'n stil aand . . . soos vroeër op die plaas. Om te dink dat jy al twee-en-twintig jaar is, en ek, jou ouma, ken jou glad nie. Odmaes Maar ek sou jou orals geken het, jy lyk soos jou vader toe ek hom ‚4 laas gesien het .. . twintig jaar gelede, dis 'n lang tyd as mens jonk A I is, vir ’n oumens is dit niks... er Marthinus, jy wil weet na wie jy jou naam gekry het en waarom jy ge dal nooit deur jou vader op dié naam genoem is nie. gel Die drie-jarige oorlog, toe jy skaars twee jaar was, het ons familie … L gebreek soos dit byna ons volk gebreek het. AG Na die oorlog het jou vader na Duits-Wes gegaan, daar't jy Martien Mot ve geword. Toe ons mense onder Botha cn Smuts in Suidwes gekom het, het jou vader na die Kongo getrek — daar het jy Martín [soos op Frans uitgespreek] geword.
Projeksie van Jan teen 1900
Hy wou nooit weer 'n Afrikaner sien nie. Jou vader was my enigste seun, my seuntjie: Is dit dat jy jou nie meer deur ’n Afrikaner wou láát sien nie? Was jy skaam oor hulle? Of was jy skaam om voor hulle te kom? My seun, my ou klein seuntjie — maar dit is al so baie jare gelede, en jy lê dáár begrawe: vreemd onder vreemdes, ver van jou mense. Jy kon maar teruggekom het soos hierdie onskuldige seun van jou moes terugkom. Ons Afrikaners is al gewoond daaraan om te vergewe. Al 'n honderd-en-vyftig jaar lank. Wat kan ons anders doen as leer vergewe.
Marthinus Theunis Steyn Visser, want so is jy gedoop, my kind, ek gaan jou vertel na wie jy hiet, en waarom jy, my kleinseun, na hóm, die groot president, vernoem is. Toe jou vader alles verkoop het en met jou weg is uit ons land, het hy niks, g'n familieportret, geen album, geen foto saamgeneem nie; nie van ons, sy ouers; nie van sy vrou, van niemand saamgeneem nie.
Projeksie van familieportret: Grootvader, en grootmoeder, Jan en Anna en Marthinus Visser as baba
Daar's jy as baba van een jaar oud; jou moeder was al dood, ja, baie jonk; jou vader soos hy tóé was, jou tant Anna wat eintlik vir jou moeder was, en ek; en jou oupa...
Ryk en gerekende mense was ons in Bloemfontein. Maar het hulle en ons rég gereken met ons?
Projeksie van Grootvader
Dis jou grootvader, my man. Hy was al sestig toe die oorlog uitgebreek het. Lid van die Volksraad. Ek was sy tweede vrou. Ek was twintig toe ek getrou het. Hy, een-en-veertig. Ons het twee kinders
gehad. Ja, ek het na hom opgesien; hom gerespekteer. Ek het hom
liefgehad — — soms baie liefgehad. ’n Slim man was hy.
Ons was van die voorste mense: ons het die president goed geken — al was jou grootvader ’n Fraser-man.
Projeksie van ’n groep offisiere
Die president se Boere-offisiere. Party selfs van hille, was . . . te swak. Daar's Prinsloo. Ek noem niemand ’n verraaier nie. Wie is ek om te oordeel?
Projeksie van lord Milner
Lord Milner. Ook vir hom het ons ontmoet en leer ken. Jou grootvader was van ons voorste mense in Bloemfontein.
Lord Milner. Ja, u was hoog. En u was magtig, met 'n wêreldmag aan u kant. Miskien wou u iets doen vir hierdie land.
Maar kan 'n mens iets doen vir ’n volk wat jy minag?
Ook u veroordeel ek nie; al glo ek dat u die oorlog wóú hê en voorberei en deurgevoer het.
U was 'n sterk man, soos hulle dit noem, ’n man met ’n yster wil. Maar soveel haat? En daarna: Soveel bloed?
En wat bly daar van u oor in hierdie land? 'n Paar straatname? 'n Dorp se naam? ’n Volgeboude park.
Ons het almal vergifnis nodig.
Projeksie van President Steyn
Marthinus Theunis Steyn, laaste president van ons republieke.
[Teer] : Theunis. President. Waar sal 'n mens begin vertel, my kind? ‚ Ons mense was maar doodgewone mense . . . seker net soos dié in ‚ Engeland : doodgewone mense. / Die jong manne wou gaan veg en vir die Engelsman wys! Soos die { jong Engelse seuns vir die Dutchman wou kom wys. “Miskien sou dit ’n piekniek wees, met as einde ’n Majoeba.
Of miskien 'n walkover in three months.
Daar wás so ’n verwagting by die Engelse.
Dié aand onthou ek : dis Bloemfontein se strate.
['n Straat in Bloemfontein. Dit is aand. Links word ’n venster verlig en die
mense van die huis sing: “Heer, waar dan heen?” Maar ’n gelag en gesing van ’n groep bruilofsgaste klink al harder op. Hulle sing soos hulle
uitgelate die straat afgehardloop kom] “nep pe be
Ou Willem het getrou a aat AA is met 'n splinternuwe vrou, d / > op die jubel, op die jubel, op die dei. alt Badade JA
En Sannie het ’n man, ale” n or) be 2
'n splinternuwe man,
My
op die jubel, op die jubel, op die dei.
Vaarwel, vaarwel, vaarwel, vaarwel, my liefste Sannie, vaarwel, vaarwel, vaarwel...
Ou Willem die wil, maar hy kannie.
[Die groep is nie dronk nie, maar uitgelate en dis duidelik dat daar fees gevier is. ’n Bruilofsgas kom haastig op en maak die ander stil]
bruilofsgas
Haai julle, die veldkornet het gesien hoe julle vir hom weghardloop. Hy ... [Terwyl haar woorde verder onhoorbaar word deur die groep se gelag, die veldkornet op]
Haai julle, die veldkornet het gesien hoe julle vir hom weghardloop. Hy ... [Terwyl haar woorde verder onhoorbaar word deur die groep se gelag, die veldkornet op]
veldkornet
Vermaas, ek het gesien hoe jy weghardloop vir my! Jy moes al op kommando gewees het!
Vermaas, ek het gesien hoe jy weghardloop vir my! Jy moes al op kommando gewees het!
vermaas
Veldkornet, ja, ek is ’n bietjie laat. Moenie praat nie! Ek kom al. Ek is al op kommando. Ek het net vanmiddag eers 'n bietjie
getrou.
Veldkornet, ja, ek is ’n bietjie laat. Moenie praat nie! Ek kom al. Ek is al op kommando. Ek het net vanmiddag eers 'n bietjie
getrou.
sannie
Maar kyk, die veldkornet het nog nie ’n lyf nie. Ons moet hom 'n lyf gee.
Maar kyk, die veldkornet het nog nie ’n lyf nie. Ons moet hom 'n lyf gee.
vermaas
Skoonpa, gee die kreelat hier, dat ons vir die veldkornet 'n lyf gee.
Skoonpa, gee die kreelat hier, dat ons vir die veldkornet 'n lyf gee.
eerste gas
Sonder 'n lyf kan jy mos nie oorlog maak nie. Dis glo al oorlog, lekker oorlog.
Sonder 'n lyf kan jy mos nie oorlog maak nie. Dis glo al oorlog, lekker oorlog.
vermaas
Maar mÔreoggend eers, Veldkornet; nee, nee wag ...
Maar mÔreoggend eers, Veldkornet; nee, nee wag ...
eerste gas
Dis oorlog, lekker oorlog.
Dis oorlog, lekker oorlog.
tweede gas
Toe dan, President, laat ons hulle begin skiet! [Groot gelag en vrolikheid. Die verligte venster gaan op en vrou, tant Maria, steek haar kop uit]
TANT MARIA [Dreigend]: Skande! Skaam julle julle nie! Dis 'n
gewyde uur... «a … ged ef My obu gay” Sol 9 . . ‘ d d Fan) d
Toe dan, President, laat ons hulle begin skiet! [Groot gelag en vrolikheid. Die verligte venster gaan op en vrou, tant Maria, steek haar kop uit]
TANT MARIA [Dreigend]: Skande! Skaam julle julle nie! Dis 'n
gewyde uur... «a … ged ef My obu gay” Sol 9 . . ‘ d d Fan) d
vermaas
Ons wei, Antie, nee, maar ons wei... N
[Groep burgers met geweer kom verby singende die Vrystaatse volkslied. Bruilofsgaste volg hulle. Soos hulle afgaan, lig weg en straat verdwyn]
[Woonkamer van die familie Visser in Bloemfontein op die hoofspeelvlak: die grootvader en sy seun, Jan]
Ons wei, Antie, nee, maar ons wei... N
[Groep burgers met geweer kom verby singende die Vrystaatse volkslied. Bruilofsgaste volg hulle. Soos hulle afgaan, lig weg en straat verdwyn]
[Woonkamer van die familie Visser in Bloemfontein op die hoofspeelvlak: die grootvader en sy seun, Jan]
jan
Pa, dis mêre miskien oorlog, en ek moes al op kommando wees T soos al my maats. “GROOTVADER: Jy is rusteloos, veral nou dat jou vroutjie dood is. , ao - Maar ons moet verstandig wees.
Pa, dis mêre miskien oorlog, en ek moes al op kommando wees T soos al my maats. “GROOTVADER: Jy is rusteloos, veral nou dat jou vroutjie dood is. , ao - Maar ons moet verstandig wees.
jan
Is President nie verstandig nie, Pa? No] “GROOTVADER: Hy's nog jonk, skaars veertig. Ja, skaars. Ons móét nie ; | FI oorlog maak nie. or JAN : Wil President oorlog maak, Pa?
Is President nie verstandig nie, Pa? No] “GROOTVADER: Hy's nog jonk, skaars veertig. Ja, skaars. Ons móét nie ; | FI oorlog maak nie. or JAN : Wil President oorlog maak, Pa?
grootvader
By ons gaan dit goed. Wat het ons met Transvaal en Kruger se hardkoppigheid te doen?
By ons gaan dit goed. Wat het ons met Transvaal en Kruger se hardkoppigheid te doen?
jan
Ons gaan nie vir Kruger veg nie, Pa! Dit is wat president Steyn vir ons geleer het: nie elkeen agter sy eie leier aanloop nie. Dis vir elke Afrikaner in hierdie land dat ons gaan veg. En dis Engeland wat wil oorlog maak. Hulle wil!
Ons gaan nie vir Kruger veg nie, Pa! Dit is wat president Steyn vir ons geleer het: nie elkeen agter sy eie leier aanloop nie. Dis vir elke Afrikaner in hierdie land dat ons gaan veg. En dis Engeland wat wil oorlog maak. Hulle wil!
grootvader
Ons moes ons nie aan die Engelse gesteur het nie. Dit
was grootpraat van ons - én hulle. Maar nou het ons hulle uitgedaag en uitgetart. En as hulle nou kóm? Ek het altyd gesê die Steynmense gaan ons dierbare land in die verderf sleep. [Baie rustig] : Kyk, jy't jou seuntjie. Jou arme weeskind. Het jy nie voor die preekstoel beloof om eerste vir hom te sorg nie? By sy doop as weeskind; om jou kind in die geloof op te voed nie? Antwoord my!
Ons moes ons nie aan die Engelse gesteur het nie. Dit
was grootpraat van ons - én hulle. Maar nou het ons hulle uitgedaag en uitgetart. En as hulle nou kóm? Ek het altyd gesê die Steynmense gaan ons dierbare land in die verderf sleep. [Baie rustig] : Kyk, jy't jou seuntjie. Jou arme weeskind. Het jy nie voor die preekstoel beloof om eerste vir hom te sorg nie? By sy doop as weeskind; om jou kind in die geloof op te voed nie? Antwoord my!
jan
Ek hét. Maar die mense sal sê dis oor Pa lid is van die Volksraad dat ek nie op kommando gaan nie.
Ek hét. Maar die mense sal sê dis oor Pa lid is van die Volksraad dat ek nie op kommando gaan nie.
grootvader
Jy's bang vir wat “die mense sal sê?”
[Spottend]: Gaan jy dan nie ook bang wees vir die Engelse nie? Vrees nie, sê die Bybel. Kyk, seun, ons het baie plase; dáárvoor moet gesorg word. Ek word oud.
[Hy roep] : Anna, kom hier! (rna # feed MA [Al hoe meer opgewonde] : Wie gaan vir jou moeder sorg?
Vir jou vader? Vir jou seun?
[Anna op. Vir Anna]:
My dogter, jy sorg vir hierdie broer van jou se weeskindjie. Sal jy nie praat nie? Sal jy hom nie oorhaal om rustig hier te bly nie? Ek sal dit kan reël. Waarom sê jy niks?
Jy's bang vir wat “die mense sal sê?”
[Spottend]: Gaan jy dan nie ook bang wees vir die Engelse nie? Vrees nie, sê die Bybel. Kyk, seun, ons het baie plase; dáárvoor moet gesorg word. Ek word oud.
[Hy roep] : Anna, kom hier! (rna # feed MA [Al hoe meer opgewonde] : Wie gaan vir jou moeder sorg?
Vir jou vader? Vir jou seun?
[Anna op. Vir Anna]:
My dogter, jy sorg vir hierdie broer van jou se weeskindjie. Sal jy nie praat nie? Sal jy hom nie oorhaal om rustig hier te bly nie? Ek sal dit kan reël. Waarom sê jy niks?
anna
Ek het niks om te sê nie, Vader.
Ek het niks om te sê nie, Vader.
grootvader
Niks om te sê nie! Kan jy nie sê : daardie kind mag nie hééltemal weeskind word nie. Kan jy nie sê nie: vir ons ouers moet gesorg word?
Niks om te sê nie! Kan jy nie sê : daardie kind mag nie hééltemal weeskind word nie. Kan jy nie sê nie: vir ons ouers moet gesorg word?
anna
Vader, ek het niks om te sê nie. Want ek gaan nie vir my broer sê : sit rustig by die huis wanneer jou mense op dood of lewe veg nie.
Vader, ek het niks om te sê nie. Want ek gaan nie vir my broer sê : sit rustig by die huis wanneer jou mense op dood of lewe veg nie.
grootvader
Ek het vir julle Christelik probeer grootmaak en om julle vader en moeder te eer. En hier sit ek as ou man met my kinders se ongehoorsaamheid; met kinders wat agter valse pro-
Is
au!
ol
N Os 4 'n Groep bruilofsgaste Foto: Truk (Pouse. Dan kom hy van die rostrum af]
Vandag kan ek nie net met die hoogedele lede van die Volksraad praat nie.
Nee, vandag moet ek sê broers” — én susters”, want hulle is saam
met ons in alles, ramp en voorspoed, stryd en lewe en dood. Vrystaatse manne en vroue!
Nee, Afrikaners van oral. Dit is ’n oorlog wat bedoel is om die Afrikanervolk finaal uit te wis, dat hy nie meer tussen die volkere sal bestaan n nie. [Sag, indringend] : Nee, ek praat nie net met Afrikaners nie. Ek praat met elkeen in Suid-Afrika, met Engelse ook, met Bruin cn Swart: as hierdie mag wat nou dreig om die Afrikaner
neer te slaan, finaal gaan wen — as die goud-lus wat oorgegaan het tot moordlus — as daardie mag finaal wen, dan sal elkeen in hierdie
land, blank, bruin en swart die slawerny voel toesak. Ons is maar die dyk teen die vloedgolf. Miskien is ons die kind wat aan Molog geoffer word.
Ek wil vir u die lastering laat vóél: hierdie telegram is aan my gestuur : For what you are about to receive, may the Lord make you _ truly thankful.
Wat ons gaan ontvang? Bloed, bloed, ellende.
Maar: let op: die taal van ons godsdiens spottend deur die haters van ons godsdiens teen ons gespu. Dit is wat ons teen ons het. [Nou praat hy baie sag]: Ons wou hierdie oorlog nie hê nie. Ek het met raadgewing en pleit, met aanmaning en gebed vir ons Trans-
vaalse broers daartoe oorgehaal om elke toegewing te doen wat die vrede kon bewaar. Maar die vyand wou nie toegewings hê nie en nie vrede nie; hy wou hierdie land en al sy volkere finaal onder sy voetsool hê.
Ek weet dat my stem onhoorbaar is teen die gebulk van die bulle van Básan. Ek praat met die wêreld, en vir die wêreld, al sou die wêreld my nie kan hoor nie.
Daarom dra ek ootmoedig die regverdigheid van ons saak aan God op. — En: in die stryd wat voorlê, laat daar van ons kant af geen daad geskied anders as wat ’n Christen betaam nie, dit smeek ek julle. [Pouse] Laat dan U wil geskied. [Vrystaatse volkslied saggies op agtergrond. Miskien alleen laaste gedeelte daarvan. Lig verdof op voorgrond. President af terwyl lig op Grootvader val]
[Woonkamer van die Vissers. Grootvader, sy vrou]
Ek het vir julle Christelik probeer grootmaak en om julle vader en moeder te eer. En hier sit ek as ou man met my kinders se ongehoorsaamheid; met kinders wat agter valse pro-
Is
au!
ol
N Os 4 'n Groep bruilofsgaste Foto: Truk (Pouse. Dan kom hy van die rostrum af]
Vandag kan ek nie net met die hoogedele lede van die Volksraad praat nie.
Nee, vandag moet ek sê broers” — én susters”, want hulle is saam
met ons in alles, ramp en voorspoed, stryd en lewe en dood. Vrystaatse manne en vroue!
Nee, Afrikaners van oral. Dit is ’n oorlog wat bedoel is om die Afrikanervolk finaal uit te wis, dat hy nie meer tussen die volkere sal bestaan n nie. [Sag, indringend] : Nee, ek praat nie net met Afrikaners nie. Ek praat met elkeen in Suid-Afrika, met Engelse ook, met Bruin cn Swart: as hierdie mag wat nou dreig om die Afrikaner
neer te slaan, finaal gaan wen — as die goud-lus wat oorgegaan het tot moordlus — as daardie mag finaal wen, dan sal elkeen in hierdie
land, blank, bruin en swart die slawerny voel toesak. Ons is maar die dyk teen die vloedgolf. Miskien is ons die kind wat aan Molog geoffer word.
Ek wil vir u die lastering laat vóél: hierdie telegram is aan my gestuur : For what you are about to receive, may the Lord make you _ truly thankful.
Wat ons gaan ontvang? Bloed, bloed, ellende.
Maar: let op: die taal van ons godsdiens spottend deur die haters van ons godsdiens teen ons gespu. Dit is wat ons teen ons het. [Nou praat hy baie sag]: Ons wou hierdie oorlog nie hê nie. Ek het met raadgewing en pleit, met aanmaning en gebed vir ons Trans-
vaalse broers daartoe oorgehaal om elke toegewing te doen wat die vrede kon bewaar. Maar die vyand wou nie toegewings hê nie en nie vrede nie; hy wou hierdie land en al sy volkere finaal onder sy voetsool hê.
Ek weet dat my stem onhoorbaar is teen die gebulk van die bulle van Básan. Ek praat met die wêreld, en vir die wêreld, al sou die wêreld my nie kan hoor nie.
Daarom dra ek ootmoedig die regverdigheid van ons saak aan God op. — En: in die stryd wat voorlê, laat daar van ons kant af geen daad geskied anders as wat ’n Christen betaam nie, dit smeek ek julle. [Pouse] Laat dan U wil geskied. [Vrystaatse volkslied saggies op agtergrond. Miskien alleen laaste gedeelte daarvan. Lig verdof op voorgrond. President af terwyl lig op Grootvader val]
[Woonkamer van die Vissers. Grootvader, sy vrou]
grootvader
Oorlog! My seun is weg — agter daardie Steyn aan — en wat is dié beter as ons? My boerdery loop deurmekaar; my
oo fvaa dogter praat nie met my nie. See En jy, jy kon dit gekeer het! Vir jou sou hy geluister het. Jy't hom nie teruggehou nie. En nou praat hulle van ,,wen”. Wie kan vir mg d Engeland oorwin? Gee vir die keiser, sê ek. Ons is nie die keiser nie,
id - - - - Eid Br
ores Steyn is nie, ou Paul is nie! Julle praat van ,,volk”. Ons is geen volk nie... ons mense sal uitgeroei word! Dis wat sal gebeur. Wee dié Ml wat sy buurman se landpale versit. Wee dié wat die swaard trek,
‚ ko want hy sal deur die swaard omkom. En nou is dit julle Steyn wat El die swaard getrek het; en ons het die Kolonie en Natal aangeval. ad ‘ou VROU: Ag, my man, ons het al so dikwels daaroor gepraat. Moes
ons bly stilsit en wag totdat die riem om ons nek Was om ons te veel. verwurg? _ Ì mud GROOTVADER: Ons moes nie die oorlog begin het nie. Dis alles Steyn se aandraf agter Transvaal aan soos 'n los donkie. a ou VROU: My man, het jy beswaar gemaak toe ons kleinkind na Cad {Steyn vernoem is? Of was dit toe goed, omdat ons onder die
r
el voorste mense was?
Oorlog! My seun is weg — agter daardie Steyn aan — en wat is dié beter as ons? My boerdery loop deurmekaar; my
oo fvaa dogter praat nie met my nie. See En jy, jy kon dit gekeer het! Vir jou sou hy geluister het. Jy't hom nie teruggehou nie. En nou praat hulle van ,,wen”. Wie kan vir mg d Engeland oorwin? Gee vir die keiser, sê ek. Ons is nie die keiser nie,
id - - - - Eid Br
ores Steyn is nie, ou Paul is nie! Julle praat van ,,volk”. Ons is geen volk nie... ons mense sal uitgeroei word! Dis wat sal gebeur. Wee dié Ml wat sy buurman se landpale versit. Wee dié wat die swaard trek,
‚ ko want hy sal deur die swaard omkom. En nou is dit julle Steyn wat El die swaard getrek het; en ons het die Kolonie en Natal aangeval. ad ‘ou VROU: Ag, my man, ons het al so dikwels daaroor gepraat. Moes
ons bly stilsit en wag totdat die riem om ons nek Was om ons te veel. verwurg? _ Ì mud GROOTVADER: Ons moes nie die oorlog begin het nie. Dis alles Steyn se aandraf agter Transvaal aan soos 'n los donkie. a ou VROU: My man, het jy beswaar gemaak toe ons kleinkind na Cad {Steyn vernoem is? Of was dit toe goed, omdat ons onder die
r
el voorste mense was?
grootvader
Moenie bog praat nie. Dit was jy. Dit was jou werk. od ou vRou: Nee, dit was ons seun se ernstige begeerte. Dit was sy liefde vir die president.
Moenie bog praat nie. Dit was jy. Dit was jou werk. od ou vRou: Nee, dit was ons seun se ernstige begeerte. Dit was sy liefde vir die president.
grootvader
Aag, dis nie nou die kwessie nie . . . maar julle juig U, nou oor julle oorwinnings. As julle honderd Engelse geskiet het,
sê julle — dis ’n oorwinning! [Hy lag lekker]
ou vrou [Terwyl sy na sy-rostrum oorstap]: Daar wás nog vereers ons groot oorwinnings: Stormberg, Colenso, daar was Maersfontein. [By haar rostrum]: fan Ar
Jou vader het gou kommandant geword en hy't dit verdien: hy was haastig en wakker — A AT EAN die groot De la Rey het jou vader vertrou.
j LUCY ed 5 G
Maar daar was nog vereers ons groot oorwinnings:
N!
Stormberg, Colenso, Oom ran 7 d
daar was Maersfontein. 7 /i EN bal de 4
Maar die bars het al begin wys.
Verwyte tussen Vrystater en Transvaler; Die Kaapse rebelle is Rhodes-manne genoem; en generaals het in koppigheid onder mekaar getwis.
[Genl. Cronjé en kmdt. Jan Visser, verteenwoordiger van genl. Dela Rey.
Hulle staan albei knorrig en probeer mekaar nie raaksien nie. Pres. . N.
Steyn op] d
Aag, dis nie nou die kwessie nie . . . maar julle juig U, nou oor julle oorwinnings. As julle honderd Engelse geskiet het,
sê julle — dis ’n oorwinning! [Hy lag lekker]
ou vrou [Terwyl sy na sy-rostrum oorstap]: Daar wás nog vereers ons groot oorwinnings: Stormberg, Colenso, daar was Maersfontein. [By haar rostrum]: fan Ar
Jou vader het gou kommandant geword en hy't dit verdien: hy was haastig en wakker — A AT EAN die groot De la Rey het jou vader vertrou.
j LUCY ed 5 G
Maar daar was nog vereers ons groot oorwinnings:
N!
Stormberg, Colenso, Oom ran 7 d
daar was Maersfontein. 7 /i EN bal de 4
Maar die bars het al begin wys.
Verwyte tussen Vrystater en Transvaler; Die Kaapse rebelle is Rhodes-manne genoem; en generaals het in koppigheid onder mekaar getwis.
[Genl. Cronjé en kmdt. Jan Visser, verteenwoordiger van genl. Dela Rey.
Hulle staan albei knorrig en probeer mekaar nie raaksien nie. Pres. . N.
Steyn op] d
president
Generaal Cronjé, ek verstaan daar's moeilikheid. Naand, N a
Kommandant. Laat ck hoor wat dic geskil is. sy
Generaal Cronjé, ek verstaan daar's moeilikheid. Naand, N a
Kommandant. Laat ck hoor wat dic geskil is. sy
genl. cronjé
President, u het self die wêreld by Maersfontein d
bekyk. Die kakies moet hierdie rante deur om by Kimberley te kom. , 7" rd T
Ek sê : Ons moet posisies inneem bo op die rante; dan kan ons hulle nx
President, u het self die wêreld by Maersfontein d
bekyk. Die kakies moet hierdie rante deur om by Kimberley te kom. , 7" rd T
Ek sê : Ons moet posisies inneem bo op die rante; dan kan ons hulle nx
genl. cronjé
President, dit lyk my die generaal word bang.
President, dit lyk my die generaal word bang.
jan
President, moet ek bystaan en my leier laat beledig? j ' , (rev PRESIDENT [Vir genl. Cronjé] : Kom, Oom, kom ons tel ons woorde. ’ d, U is ouer. Generaal De la Rey is nie self hier nie en u weet waarom. JS Ace Hy begrawe vandag sy seun. Maar, laat elkeen sy saak stel. ‚
President, moet ek bystaan en my leier laat beledig? j ' , (rev PRESIDENT [Vir genl. Cronjé] : Kom, Oom, kom ons tel ons woorde. ’ d, U is ouer. Generaal De la Rey is nie self hier nie en u weet waarom. JS Ace Hy begrawe vandag sy seun. Maar, laat elkeen sy saak stel. ‚
genl. cronjé
President, ons Boere het nog altyd posisie ingeneem JU, ele: bé op die berge. Selfs die Engelse by Majoeba het. De la Rey wil net da da
nuwerwets wees!
las shar DV PAUS mut Mid Lut
bye ABe Ll. Oe Va Puy
weil VUUR E&L Omar)
ver sien aankom. En van bo af skiet. get G
President, ons Boere het nog altyd posisie ingeneem JU, ele: bé op die berge. Selfs die Engelse by Majoeba het. De la Rey wil net da da
nuwerwets wees!
las shar DV PAUS mut Mid Lut
bye ABe Ll. Oe Va Puy
weil VUUR E&L Omar)
ver sien aankom. En van bo af skiet. get G
jan
Maar, President, generaal De la Rey sê : met hulle kanonne skiet * , * hulle éérs daardie koppies flenters .. . koeëls en klippe deurmekaar. 7 Hy ken dit. lj
Maar, President, generaal De la Rey sê : met hulle kanonne skiet * , * hulle éérs daardie koppies flenters .. . koeëls en klippe deurmekaar. 7 Hy ken dit. lj
president
Onthou darem hoe maklik ons hulle van Majoeba kon afjaag.
JAN [Kalm]: Ons het nog nooit teen so baie kanonne moes veg soos nou nie. Ons mense raak benoud.
Onthou darem hoe maklik ons hulle van Majoeba kon afjaag.
JAN [Kalm]: Ons het nog nooit teen so baie kanonne moes veg soos nou nie. Ons mense raak benoud.
genl. cronjé
Daar hoor ek weer van bang”. As ’n man bang is, moet ons hom wegja!
Daar hoor ek weer van bang”. As ’n man bang is, moet ons hom wegja!
president
Generaal, u is nie bang, en ek durf nie bang wees nie; maar ons burgers — dis mense wat vir ,,bang” ook ken. [Vir Jan]: Stel jou saak.
Generaal, u is nie bang, en ek durf nie bang wees nie; maar ons burgers — dis mense wat vir ,,bang” ook ken. [Vir Jan]: Stel jou saak.
jan
President, generaal De la Rey sê die Engelse met hulle oormag kanonne sal eers die rante pap bombardeer. Op 'n veilige afstand. Ons mense sal ’n dag, of dae, onder die skoot en liddiet moet lê en wag. So't hulle dit in Natal gedoen.
President, generaal De la Rey sê die Engelse met hulle oormag kanonne sal eers die rante pap bombardeer. Op 'n veilige afstand. Ons mense sal ’n dag, of dae, onder die skoot en liddiet moet lê en wag. So't hulle dit in Natal gedoen.
president
Dis nie bang mense — nie almal — maar ons ken nog nie bombardeer nie.
Dis nie bang mense — nie almal — maar ons ken nog nie bombardeer nie.
jan
En dan sal die Engelse met bajonette stormloop. Ek weet hoe bang ons mense daarvoor is. Dit het ons nie. As die vyand naby kom — en met hulle getalle kan hulle kom en kom en aanhou kom dwarsdeur ons geweervuur — as hulle op ons, tussen ons, is met die bajonctte — wat kan ons mense dan doen?
En dan sal die Engelse met bajonette stormloop. Ek weet hoe bang ons mense daarvoor is. Dit het ons nie. As die vyand naby kom — en met hulle getalle kan hulle kom en kom en aanhou kom dwarsdeur ons geweervuur — as hulle op ons, tussen ons, is met die bajonctte — wat kan ons mense dan doen?
president
Ja, ons moet genadig wees, ook vir ons swak burgers. Ek begryp dit, Generaal. eraal. [Vir Jan]: De la Rey stel dus voor .…
Ja, ons moet genadig wees, ook vir ons swak burgers. Ek begryp dit, Generaal. eraal. [Vir Jan]: De la Rey stel dus voor .…
jan
Dat ons ingrawe onderkant die rante. Op die vlakte... lier.
Dat ons ingrawe onderkant die rante. Op die vlakte... lier.
president
Dis óók gevaarlik. Dan is hulle nog eerder óp ons met die bajonette.
Dis óók gevaarlik. Dan is hulle nog eerder óp ons met die bajonette.
jan
President, ons mense kan skiet. En as jy op gelyk veld i in die bondel skier, is selfs 'n misskoot êrens raak.
mm
President, ons mense kan skiet. En as jy op gelyk veld i in die bondel skier, is selfs 'n misskoot êrens raak.
mm
president
En die kanonne?
En die kanonne?
jan
Laat hulle maar die koppies bo-oor ons fynmaal.
PRESIDENT [Lag]: Julle hare sal darem mooi deurmekaar waai.
Laat hulle maar die koppies bo-oor ons fynmaal.
PRESIDENT [Lag]: Julle hare sal darem mooi deurmekaar waai.
jan
En laat hulle dán stormloop... dan is dit óns beurt om te skiet.
En laat hulle dán stormloop... dan is dit óns beurt om te skiet.
president
Jy oortuig my.
Jy oortuig my.
genl. cronjé
Ek buig nie vir De la Rey nie. Ek buig vir niemand nie.
PRESIDENT [Sterk]: : Generaal, ek is opperbevelhebber.
Ek buig nie vir De la Rey nie. Ek buig vir niemand nie.
PRESIDENT [Sterk]: : Generaal, ek is opperbevelhebber.
genl. cronjé
Jy's president van die Vrystaters! Dié is jou mense, Martiens. Ek is Transvaler. Ek sal vir my president...
Jy's president van die Vrystaters! Dié is jou mense, Martiens. Ek is Transvaler. Ek sal vir my president...
president
Die twee presidente praat in hierdie stryd met een stem, Generaal. GENL. CRONJÉ [Buite homself] : Jou Vrystaters dros al en sit stil as óns veg. Daardie Prinsloo van julle! Wat het hy al gedoen!
Die twee presidente praat in hierdie stryd met een stem, Generaal. GENL. CRONJÉ [Buite homself] : Jou Vrystaters dros al en sit stil as óns veg. Daardie Prinsloo van julle! Wat het hy al gedoen!
president
Vir kommandant Prinsloo het ek reeds afgedank vanmôre.
En, Generaal, as hy met my gepraat het soos u praat, sou hy voor die krygsraad gestaan het.
GENL. CRONJÉ [Verslae] : President, ek is ouer as u. Ek voel ons volk O moet hom op die bekende paaie hou.
PRESIDENT [Rustig]: Ek sou graag wou sê: ja, van ganser harte. Maar be die Here lei ons telkens op paaie soos ons nog nooit tevore geken $ het nie. [Lag] Ag wat, ons kan maar ook nederig word : onder op die vlakte lê en nie bo op die berge nie. Die ou psalmis sê nie: ek Jê N j bo op die berge nie. Hy sê: Ek hef my oë op... Ja, en seker ’n 2)MN
bietjie hoër as die berge, darem. , N.
[Die lig verdonker terwyl Cronjé en Visser afgaan. Ou Vrou verskyn in hee kollig. Wat volg, is ’n soort kontrapunt tussen Ou Vrou en Steyn] DIN
â day
Vir kommandant Prinsloo het ek reeds afgedank vanmôre.
En, Generaal, as hy met my gepraat het soos u praat, sou hy voor die krygsraad gestaan het.
GENL. CRONJÉ [Verslae] : President, ek is ouer as u. Ek voel ons volk O moet hom op die bekende paaie hou.
PRESIDENT [Rustig]: Ek sou graag wou sê: ja, van ganser harte. Maar be die Here lei ons telkens op paaie soos ons nog nooit tevore geken $ het nie. [Lag] Ag wat, ons kan maar ook nederig word : onder op die vlakte lê en nie bo op die berge nie. Die ou psalmis sê nie: ek Jê N j bo op die berge nie. Hy sê: Ek hef my oë op... Ja, en seker ’n 2)MN
bietjie hoër as die berge, darem. , N.
[Die lig verdonker terwyl Cronjé en Visser afgaan. Ou Vrou verskyn in hee kollig. Wat volg, is ’n soort kontrapunt tussen Ou Vrou en Steyn] DIN
â day
ou vrou
\ ” - ” RE) ” . n Ding soos ’n oorlog kom in ’n mens soos ’n siekte. | Waar so baie sterf, begin elkeen ’n bietjie sterf; | elkeen raak vereensaam — soos ’n sterwende \ loslaat alles wat buite is, in homself keer. / — Ek moet losruk, úft uit myself kom — \
My seun het 'n seuntjie van twee jaar. |
[Kollig op president] —
\ ” - ” RE) ” . n Ding soos ’n oorlog kom in ’n mens soos ’n siekte. | Waar so baie sterf, begin elkeen ’n bietjie sterf; | elkeen raak vereensaam — soos ’n sterwende \ loslaat alles wat buite is, in homself keer. / — Ek moet losruk, úft uit myself kom — \
My seun het 'n seuntjie van twee jaar. |
[Kollig op president] —
president
Dit is byna rustig na so ’n onrustige dag.
Dit is byna rustig na so ’n onrustige dag.
ou vrou
My seun het 'n seuntjie wat byna twee jaar oud is; ek word stadigaan al 'n ouerige vrou. En daar is tog geen oorlog nie; dit is vrede. n À
My seun het 'n seuntjie wat byna twee jaar oud is; ek word stadigaan al 'n ouerige vrou. En daar is tog geen oorlog nie; dit is vrede. n À
á president
Ka , Ons lyk as volk vir onenigheid gebore; AR od N en nie net verskille van pro en kontra nie, (> , oa di nee, maar met klówe van onenigheid, afgronde,
ef N onenigheid van óf ot ons wi bestaan,
DP as volk wil voortbestaan. Je
My man is meestal vir my nou ’n vreemdeling, iemand verlore in eie gepeinse en planne — ME. ek probeer raak aan hom, en ek vind hom nie.
Ka , Ons lyk as volk vir onenigheid gebore; AR od N en nie net verskille van pro en kontra nie, (> , oa di nee, maar met klówe van onenigheid, afgronde,
ef N onenigheid van óf ot ons wi bestaan,
DP as volk wil voortbestaan. Je
My man is meestal vir my nou ’n vreemdeling, iemand verlore in eie gepeinse en planne — ME. ek probeer raak aan hom, en ek vind hom nie.
' president
Ons laat my dink aan toe ek ’n kind was — toe ek nog nie maklik Engels kon lees nie: van ’n martelaar wat verbrand is, diep gelowig, dapper; maar toe die vuur sy vleis begin verbrand, toe skreeu hy uit, hóé weet ek nie, toe skreeu hy . . . miskien iets van Lama Sabagtani, en toe kruis hy sy hande oor sy bors en met sy vingernaels skéúr hy, skeur hy sy sag-gebrande vleis van sy bors af _asof marteling met méér marteling moet gekróón word. “Só skeur ons ons, so skeur ons ons, elkeen met sekerheid So skeur ons volk homself.
Ons laat my dink aan toe ek ’n kind was — toe ek nog nie maklik Engels kon lees nie: van ’n martelaar wat verbrand is, diep gelowig, dapper; maar toe die vuur sy vleis begin verbrand, toe skreeu hy uit, hóé weet ek nie, toe skreeu hy . . . miskien iets van Lama Sabagtani, en toe kruis hy sy hande oor sy bors en met sy vingernaels skéúr hy, skeur hy sy sag-gebrande vleis van sy bors af _asof marteling met méér marteling moet gekróón word. “Só skeur ons ons, so skeur ons ons, elkeen met sekerheid So skeur ons volk homself.
ou vrou
My dogter draai 'n glimlag óm haar alleenheid.
My dogter draai 'n glimlag óm haar alleenheid.
president
Ek moet bind, ek moet my mense bind — ae vou eers aanmekaar, dan aan iets hoërs, en dit is 'n eensaam iets, dié bind,
dié probeer bind.
pj
aélAEa
Ek moet bind, ek moet my mense bind — ae vou eers aanmekaar, dan aan iets hoërs, en dit is 'n eensaam iets, dié bind,
dié probeer bind.
pj
aélAEa
ou vrou
Ons volk het in onrus en in koors gewoel soos 'n onrustige slaper rond kan rol... [Hoofspeelvlak. Huis van Grootvader in Bloemfontein. Ou Vrou en dogter, Anna, besig met wol oprol]
Ons volk het in onrus en in koors gewoel soos 'n onrustige slaper rond kan rol... [Hoofspeelvlak. Huis van Grootvader in Bloemfontein. Ou Vrou en dogter, Anna, besig met wol oprol]
anna
Ai, maar Ma lyk vir my so bedruk. Boet sal versigtig wees.
ou VROU: Versigtig help nie altyd nie. En hy wóú in die voorste kommando wees, nou's hy kommandant boonop.
Ai, maar Ma lyk vir my so bedruk. Boet sal versigtig wees.
ou VROU: Versigtig help nie altyd nie. En hy wóú in die voorste kommando wees, nou's hy kommandant boonop.
anna
Ma, hy's fyngevoelig —en al hoe meer ná sy vrou dood is.
En, Ma, Almal in ’n oorlog gaan tog nie dood nie. [Hulle werk]
ou vrou: Het jy nie moeilikheid nie?
Ma, hy's fyngevoelig —en al hoe meer ná sy vrou dood is.
En, Ma, Almal in ’n oorlog gaan tog nie dood nie. [Hulle werk]
ou vrou: Het jy nie moeilikheid nie?
anna
Wat noem Ma ,,moeilikheid””?
ou vRou: Die Kolonialer, natuurlik.
Wat noem Ma ,,moeilikheid””?
ou vRou: Die Kolonialer, natuurlik.
anna
Aag, hy't seker 'n nêi in die Kaap. Hy's nog maar ses maande hier.
ou vRou: Nou probeer jy my flous, my kind. Ek is mos nie blind nie. Ek wou nog vir jou sê: jou vader hou van hom. Ek weet nie wat dit is van wat mens so na Pieter trek nie... dis... dis. iets ss.
Aag, hy't seker 'n nêi in die Kaap. Hy's nog maar ses maande hier.
ou vRou: Nou probeer jy my flous, my kind. Ek is mos nie blind nie. Ek wou nog vir jou sê: jou vader hou van hom. Ek weet nie wat dit is van wat mens so na Pieter trek nie... dis... dis. iets ss.
anna
Ma weet, hy's so ’n uitasem-kêrel. Weet Ma hoe... wat ek
bedoel. . .? ou VROU: Ek weet nie... ja, my kind ek dink ek weet. Antjie, het
hy al iets gesê... gepraat oor... oor julle...? a
Ma weet, hy's so ’n uitasem-kêrel. Weet Ma hoe... wat ek
bedoel. . .? ou VROU: Ek weet nie... ja, my kind ek dink ek weet. Antjie, het
hy al iets gesê... gepraat oor... oor julle...? a
anna
Nee... nee, Ma. Ek het ook gedink hy wou, hy sou iets... 9”
en toe, en toe kom die oorlog, Ma. mie ER N ou vROU: Dis miskien beter so. Dj
Nee... nee, Ma. Ek het ook gedink hy wou, hy sou iets... 9”
en toe, en toe kom die oorlog, Ma. mie ER N ou vROU: Dis miskien beter so. Dj
anna
Is dit, Ma? [Kort pousel En nou praat hy van... hy wil ap | cher,
kommando gaan. 4 Ba
ou VROU: Hy is ’n Kolonialer! d
Is dit, Ma? [Kort pousel En nou praat hy van... hy wil ap | cher,
kommando gaan. 4 Ba
ou VROU: Hy is ’n Kolonialer! d
anna
Almiskie, soos hy altyd sê. 2 J ' ou VROU: Ek gaan vir hom sê hy móét nie, my kind, vir hóm is dit & aw te gevaarlik. As een van ons burgers gekwes of gevang word, dan . is hy wettiglik 'n krygsgevangene; hulle móét hom goed behandel … …/ — dit sê jou vader, al weet ek nie. Maar Vader sê: die Kolonialers an is rebelle. Hulle gee nie aan die Keiser wat des Keisers is... wie die “AG (
Nad
keiser ook al mag wees. AAN AM
Almiskie, soos hy altyd sê. 2 J ' ou VROU: Ek gaan vir hom sê hy móét nie, my kind, vir hóm is dit & aw te gevaarlik. As een van ons burgers gekwes of gevang word, dan . is hy wettiglik 'n krygsgevangene; hulle móét hom goed behandel … …/ — dit sê jou vader, al weet ek nie. Maar Vader sê: die Kolonialers an is rebelle. Hulle gee nie aan die Keiser wat des Keisers is... wie die “AG (
Nad
keiser ook al mag wees. AAN AM
anna
Maar baie Kolonialers het tog al burgers geword. dam dag
Maar baie Kolonialers het tog al burgers geword. dam dag
ou vrou
Maar jou vader wat wetgeleerd is, sê dit: As 'n man voor / die oorlog al burger geword het, is hy 'n burger. Maar dié wat na die uitbreek by ons. se probeer. “inbreek” — dis jou ader se
Maar jou vader wat wetgeleerd is, sê dit: As 'n man voor / die oorlog al burger geword het, is hy 'n burger. Maar dié wat na die uitbreek by ons. se probeer. “inbreek” — dis jou ader se
anna
Ma, Pieter sê hy. gaan juis rebel” word.
Ma, Pieter sê hy. gaan juis rebel” word.
ou vrou
En as hy gevang word? .. . of gewond?
En as hy gevang word? .. . of gewond?
anna
Ma bedoel; wat met hom kan gebeur, dan...
Ma bedoel; wat met hom kan gebeur, dan...
ou vrou
Ons weet nog nie, my kind, hoe kwaai die vyand gaan wees nie. Ons weet nog nie wat hy met sy rebelle gaan doen nie. [Klop aan deur. Kaapse rebel, Pieter, kom binne]
Ons weet nog nie, my kind, hoe kwaai die vyand gaan wees nie. Ons weet nog nie wat hy met sy rebelle gaan doen nie. [Klop aan deur. Kaapse rebel, Pieter, kom binne]
pieter
Naand, Tante, naand An ...e... juffrou.
Naand, Tante, naand An ...e... juffrou.
albei vroue
Naand, Pieter.
ou VROU: Pieter, ek hoor jy wil op kommando gaan. Jy moenie. Laat ek met jou soos ’n ouer vrou, soos ’n moeder praat. Jy't hierheen gekom om onderwys te gee. Ons het sulke mense nodig. Jy moet jou werk doen... dis al genoeg. Kyk, vir jou is dit gevaarliker as vir ons manne. Maar president Steyn vang netnou iets onnutsig aan. Laat ek eers gaan kyk.
Naand, Pieter.
ou VROU: Pieter, ek hoor jy wil op kommando gaan. Jy moenie. Laat ek met jou soos ’n ouer vrou, soos ’n moeder praat. Jy't hierheen gekom om onderwys te gee. Ons het sulke mense nodig. Jy moet jou werk doen... dis al genoeg. Kyk, vir jou is dit gevaarliker as vir ons manne. Maar president Steyn vang netnou iets onnutsig aan. Laat ek eers gaan kyk.
pieter
Is die President nou hier?
[Die twee vroue lag]
ou VROU: Jy weet mos ons het ons eie president Steyn in hierdie huis. En hy regeer ons almal net soos die regte President van die Vrystaat regeer.
Is die President nou hier?
[Die twee vroue lag]
ou VROU: Jy weet mos ons het ons eie president Steyn in hierdie huis. En hy regeer ons almal net soos die regte President van die Vrystaat regeer.
pieter
O, natuurlik Jan se baba-seuntjie, Marthinus.
ou vROU [Draai na deur en sê dan]: Pieter, daardie plan van jou — dis. te gevaarlik! Dis meer as wat van 'n mens verwag word. Van óns Vrystaters word dit nie verwag nie. [Af]
O, natuurlik Jan se baba-seuntjie, Marthinus.
ou vROU [Draai na deur en sê dan]: Pieter, daardie plan van jou — dis. te gevaarlik! Dis meer as wat van 'n mens verwag word. Van óns Vrystaters word dit nie verwag nie. [Af]
anna
Jy het gehoor wat Moeder gesê het.
Jy het gehoor wat Moeder gesê het.
pieter
Jy . . . jy sien daar baie goed uit, vanmiddag.
Jy . . . jy sien daar baie goed uit, vanmiddag.
anna
Wat beteken dit? Dat ek... dikker geword het?
Wat beteken dit? Dat ek... dikker geword het?
pieter
Dat jy, dat jy baie mooi lyk.
Dat jy, dat jy baie mooi lyk.
anna
Nou hoekom sê jy dit dan nie so nie?
Nou hoekom sê jy dit dan nie so nie?
pieter
Ek is bang dat... dat jy... dat ek...
Ek is bang dat... dat jy... dat ek...
anna
Jy is bang vir 'n vroumens en jy wil die Engelse bydam? [Albei lag, kyk na mekaar en word ernstig]
Jy is bang vir 'n vroumens en jy wil die Engelse bydam? [Albei lag, kyk na mekaar en word ernstig]
anna
Pieter, ek wéét nie, weet nie wat ek vir jou moet sê nie. Moeder se woorde het my bang gemaak. Vir my broer, vir Boet kon ek laat gaan, áánmoedig om te gaan .. . hy's ’n burger. Maar vir jou! Pieter, as hulle jou vang, as hulle jou vang...
PIETER [Sag] : Glo jy dat ek nie daaroor gedink het nie. Vir myself gesê : waarom nie rustig bly en ’n liewe Vrystaatse meisie trou en ’n gesin grootmaak en tuinmaak en skoolhou en ek weet nie wat alles nie. En as jy oud is... moenie lag nie, maar so dink mens as jy oor groot dinge moet besluit... as jy oud is, vertel jy vir jou kleinkinders: wát, Anna? Wat! En wat vertel jy vir jouself deur al die jare?
Pieter, ek wéét nie, weet nie wat ek vir jou moet sê nie. Moeder se woorde het my bang gemaak. Vir my broer, vir Boet kon ek laat gaan, áánmoedig om te gaan .. . hy's ’n burger. Maar vir jou! Pieter, as hulle jou vang, as hulle jou vang...
PIETER [Sag] : Glo jy dat ek nie daaroor gedink het nie. Vir myself gesê : waarom nie rustig bly en ’n liewe Vrystaatse meisie trou en ’n gesin grootmaak en tuinmaak en skoolhou en ek weet nie wat alles nie. En as jy oud is... moenie lag nie, maar so dink mens as jy oor groot dinge moet besluit... as jy oud is, vertel jy vir jou kleinkinders: wát, Anna? Wat! En wat vertel jy vir jouself deur al die jare?
anna
Maar elke mens het sy eie plig. 'n Predikant gaan ook nie veg nie, hy gaan voort met sy werk; en die burgemeester van Bloemfontein; ja, selfs ons president vat nie ’n geweer nie, of een van die generaals — elke man het sy pos en sy werk. Is jou werk nie belangrik nie... óók vir ons mense? Jy is tog nie Vrystater of republikein nie...
Maar elke mens het sy eie plig. 'n Predikant gaan ook nie veg nie, hy gaan voort met sy werk; en die burgemeester van Bloemfontein; ja, selfs ons president vat nie ’n geweer nie, of een van die generaals — elke man het sy pos en sy werk. Is jou werk nie belangrik nie... óók vir ons mense? Jy is tog nie Vrystater of republikein nie...
pieter
Ek is Afrikaner, of : ek het dit gewórd, hier in Bloemfontein. este . Hier by julle president, ons president. [Geesdriftig]: Anna, ek het 4u - Vrystaat toe gekom net op ’n advertensie, net om werk te kry, en onder mense van my taal, en nie altyd net onder vreemdes se bevel nie. En toe het ek rondgekyk. En julle president gesien en gehoor praat. Daardie orrelstem wat hy het as hy praat. En ek het begin voel : hier is ’n nuwe soort Afrikaner. Nie net plat Boer, soos ons sê nie... waarom moet ’n Boer plat wees, waarom? Nie net eenvou-
dig, prlemis sterk, aartsvaderlik nie — laat ek uitpraat! Ek het gevoel 4, onu.
hier het die Afrikan die Afrikaner wysheid geword en intellek; gelyk of bo die aas! Engelse se bestes, be se bestes, beskaafd; méér as hulle Milners en ander. Want ook & / Á
nog goed van hart by die wysheid en verstand. Ag, ek praat seker deurmekaar. Maar so is dit nou met my. Dis 'n vreemde, nuwe ding. En dis hiervoor wat ek moet gaan veg. Ek weet ek praat dalk onsin.
Ek is Afrikaner, of : ek het dit gewórd, hier in Bloemfontein. este . Hier by julle president, ons president. [Geesdriftig]: Anna, ek het 4u - Vrystaat toe gekom net op ’n advertensie, net om werk te kry, en onder mense van my taal, en nie altyd net onder vreemdes se bevel nie. En toe het ek rondgekyk. En julle president gesien en gehoor praat. Daardie orrelstem wat hy het as hy praat. En ek het begin voel : hier is ’n nuwe soort Afrikaner. Nie net plat Boer, soos ons sê nie... waarom moet ’n Boer plat wees, waarom? Nie net eenvou-
dig, prlemis sterk, aartsvaderlik nie — laat ek uitpraat! Ek het gevoel 4, onu.
hier het die Afrikan die Afrikaner wysheid geword en intellek; gelyk of bo die aas! Engelse se bestes, be se bestes, beskaafd; méér as hulle Milners en ander. Want ook & / Á
nog goed van hart by die wysheid en verstand. Ag, ek praat seker deurmekaar. Maar so is dit nou met my. Dis 'n vreemde, nuwe ding. En dis hiervoor wat ek moet gaan veg. Ek weet ek praat dalk onsin.
anna
Ek kan jou nie oop oë die dood sien ingaan nie. Daar moet iets wees wat jou sal keer; as ek net kan dink, net die regte woorde kry, as ek net... [Grootvader kom binne]
Ek kan jou nie oop oë die dood sien ingaan nie. Daar moet iets wees wat jou sal keer; as ek net kan dink, net die regte woorde kry, as ek net... [Grootvader kom binne]
grootvader
Is hier iets aan die gang, julle?
Is hier iets aan die gang, julle?
anna
Niks nie, Vader.
Niks nie, Vader.
pieter
Meneer .. . Oom . . . ek wil Vrystater wees. Ek wil op kommando gaan.
Meneer .. . Oom . . . ek wil Vrystater wees. Ek wil op kommando gaan.
grootvader
En jou trou verbreek? Jy is trou aan jou koningin verskuldig.
En jou trou verbreek? Jy is trou aan jou koningin verskuldig.
pieter
Hoe het sy my koningin geword? Ek het haar nie gevra soos Oom-hulle oom se president gevra het nie! Toe ek my kom kry, was sy al koningin.
GROOTVADER [Nog kalm]: Dit sou ’n skoolmeester in Engeland ook kon sê: “Toe hy hom kom kry!” Maar sy ís jou koningin. Julle kolonie is hare, is haar eiendom.
Hoe het sy my koningin geword? Ek het haar nie gevra soos Oom-hulle oom se president gevra het nie! Toe ek my kom kry, was sy al koningin.
GROOTVADER [Nog kalm]: Dit sou ’n skoolmeester in Engeland ook kon sê: “Toe hy hom kom kry!” Maar sy ís jou koningin. Julle kolonie is hare, is haar eiendom.
pieter
Oom, ek kan dit nie meer so insien nie.
[Ou Vrou kom binne]
GROOTVADER [Kalm]: Ons mense kan min dinge insien. Ook die Vrystaters kyk teen hulle eie ooglede vas. En die Transvalers... Ons kyk almal teen ons rantjies vas. Ons moet ons landjie van buitekant af sien... as 't ware met die oë van die wêreld. Jong man, ek het oorsee gaan studeer.
Oom, ek kan dit nie meer so insien nie.
[Ou Vrou kom binne]
GROOTVADER [Kalm]: Ons mense kan min dinge insien. Ook die Vrystaters kyk teen hulle eie ooglede vas. En die Transvalers... Ons kyk almal teen ons rantjies vas. Ons moet ons landjie van buitekant af sien... as 't ware met die oë van die wêreld. Jong man, ek het oorsee gaan studeer.
anna
Vader, die president het ook oorsee gaan studeer.
Vader, die president het ook oorsee gaan studeer.
grootvader
Anna, ck laat my nic in my cic huis tcësprcck nie.
ou vrou: Vader, laat ons nie politiek praat nie.
Anna, ck laat my nic in my cic huis tcësprcck nie.
ou vrou: Vader, laat ons nie politiek praat nie.
grootvader
En almal kom in hierdie huis teen my politiek praat! En geeneen weet wat politiek is nie! En ek moet dit aanhoor! En van iemand wat nou rebel wil word ...
“PIETER [Sag] : Oom en Tante, en Anna, ek moet eerlik wees. Ek het al aangesluit. it. Ek vertrek vanaand. Oom, ek ís al rebel.
En almal kom in hierdie huis teen my politiek praat! En geeneen weet wat politiek is nie! En ek moet dit aanhoor! En van iemand wat nou rebel wil word ...
“PIETER [Sag] : Oom en Tante, en Anna, ek moet eerlik wees. Ek het al aangesluit. it. Ek vertrek vanaand. Oom, ek ís al rebel.
grootvader
So. En jy't die skaamteloosheid .. . Ek hou nie van verraaiers nie .. . in my huis... Uit, uit, uit hierdie huis! Uit!
So. En jy't die skaamteloosheid .. . Ek hou nie van verraaiers nie .. . in my huis... Uit, uit, uit hierdie huis! Uit!
pieter
Dan sal ek maar groet. Tante. Anna.
[Grootvader draai weg. Die vroue groet hom hartlik]
Dan sal ek maar groet. Tante. Anna.
[Grootvader draai weg. Die vroue groet hom hartlik]
grootvader
In my eie huis vir my .. . 'n Mens moet leer om die wettige gesag oor jou te gehoorsaam . . . jy wat nie eers 'n duim grond besit nie! 'n Skoolmeester! Gowwermentsklong !
In my eie huis vir my .. . 'n Mens moet leer om die wettige gesag oor jou te gehoorsaam . . . jy wat nie eers 'n duim grond besit nie! 'n Skoolmeester! Gowwermentsklong !
pibter
Dag, Oom. Ek sal dan maar gaan veg vir die grond van Ander. [Af] ae [Ou Vrou stap oor na haar rostrum terwyl lig op hooftoneelvlak verflou] ou VROU: Voor Maersfontein se heuwels het ons manne gelê.
In loopgrawe van agtien duim diep gelê.
My seun wat jou vader was, was onder hulle.
Dié Sondag het tientalle kanonne
daardie heuwels bokant omgekarring:
kartets en brisantbom; groot rotse
vyftig voet in die lug laat spat;
en die lug was groen en suur van die liddietwalms.
Dit het jou vader vertel;
Dit was Maersfontein.
[Jan het intussen uit donkerte verskyn. Gaan sit by Ou Vrou se voete, met
rug teen haar knieë]
Dag, Oom. Ek sal dan maar gaan veg vir die grond van Ander. [Af] ae [Ou Vrou stap oor na haar rostrum terwyl lig op hooftoneelvlak verflou] ou VROU: Voor Maersfontein se heuwels het ons manne gelê.
In loopgrawe van agtien duim diep gelê.
My seun wat jou vader was, was onder hulle.
Dié Sondag het tientalle kanonne
daardie heuwels bokant omgekarring:
kartets en brisantbom; groot rotse
vyftig voet in die lug laat spat;
en die lug was groen en suur van die liddietwalms.
Dit het jou vader vertel;
Dit was Maersfontein.
[Jan het intussen uit donkerte verskyn. Gaan sit by Ou Vrou se voete, met
rug teen haar knieë]
jan
Moeder, ek kon nie eers bid nie. Moeder, ek het gevoel soos ’n klein mol as die osse en die ploeg bo hom begin trap en breek. Moeder, ek het nog geslaap soos 'n dooie. Maar in die skemeroggend het ons hulle hoor aankom : donker voete, duisende donker voete. Toe in die klein eerste lig : die banke, banke manne, net so donker soos die aankom van die voete. En ons moes wag. Ons moes wag op die bevel. Moeder, ek kon nie bid nie. En toe, tóé: ons teken, en een bank vuur uit ons geweers, blink bank teen hulle donker bank, blink bank teen donker bank manne. En, Moeder, hulle het nie nader gekom nie; nie nader gekom nie.
Moeder, ek kon nie eers bid nie. Moeder, ek het gevoel soos ’n klein mol as die osse en die ploeg bo hom begin trap en breek. Moeder, ek het nog geslaap soos 'n dooie. Maar in die skemeroggend het ons hulle hoor aankom : donker voete, duisende donker voete. Toe in die klein eerste lig : die banke, banke manne, net so donker soos die aankom van die voete. En ons moes wag. Ons moes wag op die bevel. Moeder, ek kon nie bid nie. En toe, tóé: ons teken, en een bank vuur uit ons geweers, blink bank teen hulle donker bank, blink bank teen donker bank manne. En, Moeder, hulle het nie nader gekom nie; nie nader gekom nie.
ou vrou
Dit was Maersfontein ! Die vuur het nie van die heuwels gekom. Die vuur het nie van bo gekom nie. Die vuur het uit die aarde gekom.
Die vuur het hier voor die voete uitgespuit. En die dapper manne het geval.
Dapper manne uit Skotland.
Die dapper manne het nie nader gekom nie. Dit was Maersfontein.
Projeksie van Andrew Wauchope
Hóm prys ons ook, saam met óns dapperes! Hom prys ons: Andy Wauchope,
die beminde van Skotland, die trots,
dapper leier van die Hooglanders.
Dapper en mooi en gehoorsaam.
Hy was bemind en ryk in Skotland —
en nou hou óns arm aarde hom:
ons skraal Karoo naby Matjiesfontein.
KOOR [Onsigbaar, sing]: Matjiesfontein is ’n lekker fontein, daar loop ’n straal wyn so dik as my duim.
Projeksie van Lord Milner ou vRrOU: Lord Milner, luister:
KOOR [Sing agter toneel]: Magersfontein is 'n bitter fontein, daar loop strome bloed so dik as my duim.
N 2 [Steyn se huis. President by sy skryftafel. Ruiter bring vir Jan Visser binne)
ot RUITER: Hier is Kommandant Visser. [Ruiter af]
Dit was Maersfontein ! Die vuur het nie van die heuwels gekom. Die vuur het nie van bo gekom nie. Die vuur het uit die aarde gekom.
Die vuur het hier voor die voete uitgespuit. En die dapper manne het geval.
Dapper manne uit Skotland.
Die dapper manne het nie nader gekom nie. Dit was Maersfontein.
Projeksie van Andrew Wauchope
Hóm prys ons ook, saam met óns dapperes! Hom prys ons: Andy Wauchope,
die beminde van Skotland, die trots,
dapper leier van die Hooglanders.
Dapper en mooi en gehoorsaam.
Hy was bemind en ryk in Skotland —
en nou hou óns arm aarde hom:
ons skraal Karoo naby Matjiesfontein.
KOOR [Onsigbaar, sing]: Matjiesfontein is ’n lekker fontein, daar loop ’n straal wyn so dik as my duim.
Projeksie van Lord Milner ou vRrOU: Lord Milner, luister:
KOOR [Sing agter toneel]: Magersfontein is 'n bitter fontein, daar loop strome bloed so dik as my duim.
N 2 [Steyn se huis. President by sy skryftafel. Ruiter bring vir Jan Visser binne)
ot RUITER: Hier is Kommandant Visser. [Ruiter af]
n president
Ek is bly jy't gekom, Jan. Hoe gaan dit daar by generaal te Mad M Cronjé? Praat gou. Ek is dood bekommerd. Dis ons mense wat by Maersfontein gewen het, daardie.
Ek is bly jy't gekom, Jan. Hoe gaan dit daar by generaal te Mad M Cronjé? Praat gou. Ek is dood bekommerd. Dis ons mense wat by Maersfontein gewen het, daardie.
mp jan
Gou práát sal nie help nie, President. Generaal Cronjé trek j Ve , Modderrivier op. Bloemfontein toe. Met, skat ek, vyfduisend man.
VV Soos u vir hom laat weet het. AN B
Gou práát sal nie help nie, President. Generaal Cronjé trek j Ve , Modderrivier op. Bloemfontein toe. Met, skat ek, vyfduisend man.
VV Soos u vir hom laat weet het. AN B
president
Dis goed. Dis goed. Dis die beste. Cronjé het 'n goeie kop. Die vyand druk swaar, dit weet ons. Maersfontein het vir hulle net tydelik gestuit.
JAN [Bars uit] : Maar Cronjé trek so stadig! U het my gestuur om hom aan te sê om vinnig terug te val. En hy kruie met sy kommando's aan soos ’n groot ou skilpad. Waens aan waens. Byna elke burger het een of twee, met vrou en kinders en slagvee en potte en panne,
kaggels en komfore,
Dis goed. Dis goed. Dis die beste. Cronjé het 'n goeie kop. Die vyand druk swaar, dit weet ons. Maersfontein het vir hulle net tydelik gestuit.
JAN [Bars uit] : Maar Cronjé trek so stadig! U het my gestuur om hom aan te sê om vinnig terug te val. En hy kruie met sy kommando's aan soos ’n groot ou skilpad. Waens aan waens. Byna elke burger het een of twee, met vrou en kinders en slagvee en potte en panne,
kaggels en komfore,
jan
Die families het aangekom mans toe soos vir 'n piekniek. Ja, vrouens het hulle babas daar kom kry!
Die families het aangekom mans toe soos vir 'n piekniek. Ja, vrouens het hulle babas daar kom kry!
president
En tog: Cronjé is een van ons beste generaals. En geen | bang haar op sy kop nic.
En tog: Cronjé is een van ons beste generaals. En geen | bang haar op sy kop nic.
jan
Bang of dapper is nie die kwessie nie, President. Ons kommando’s sal gevang word! Roberts druk van die Kolonie af. Kitchener van die weste, French van die noorde. Duisende der duisende.
PRESIDENT [Rustig]: Baie meer as ons.
Bang of dapper is nie die kwessie nie, President. Ons kommando’s sal gevang word! Roberts druk van die Kolonie af. Kitchener van die weste, French van die noorde. Duisende der duisende.
PRESIDENT [Rustig]: Baie meer as ons.
jan
Daar's baie net voetvolk. [Byna wanhopig]: Ons kan mos vinniger as hulle wegkom... te perd, sonder waens.
Daar's baie net voetvolk. [Byna wanhopig]: Ons kan mos vinniger as hulle wegkom... te perd, sonder waens.
president
Waarom net ,,wcgkom?” Waarom nic vastrap cn kéér
nie?
Waarom net ,,wcgkom?” Waarom nic vastrap cn kéér
nie?
jan
Op daardie pad kan ons nie, President. Die vyand kan ons altyd omsingel en vaskeer. Generaal De Wet sou nie...
Op daardie pad kan ons nie, President. Die vyand kan ons altyd omsingel en vaskeer. Generaal De Wet sou nie...
president
Boetie, daar't ons 'n man gekry!
Boetie, daar't ons 'n man gekry!
jan
Generaal De Wet sê ons moet altyd vinniger, vinniger as die Engelse + wees. En Cronjé. ad
Generaal De Wet sê ons moet altyd vinniger, vinniger as die Engelse + wees. En Cronjé. ad
president
Generáál Cronjé. Besef die Generaal daar's gevaar van voorkeer?
nie. ie, [Biter]: Hy' s die generaal En hy kruie op sy dla aan. . Partykeer kry ek eintlik respek : U praat van ““dapper”’, President Ek is bang vir één ding : Generaal Cronjé kan dalk té dapper wees. Hy is skaam om te lyk asof hy vlug.
Generáál Cronjé. Besef die Generaal daar's gevaar van voorkeer?
nie. ie, [Biter]: Hy' s die generaal En hy kruie op sy dla aan. . Partykeer kry ek eintlik respek : U praat van ““dapper”’, President Ek is bang vir één ding : Generaal Cronjé kan dalk té dapper wees. Hy is skaam om te lyk asof hy vlug.
de wet
President! Jan [Hulle groet]
President! Jan [Hulle groet]
president
Krisjan, net betyds. Dit lyk my daar is lelike dinge aan die gang.
Krisjan, net betyds. Dit lyk my daar is lelike dinge aan die gang.
de wet
Dis dié dat ek my kommando's ’n halfdag moes los.
Dis dié dat ek my kommando's ’n halfdag moes los.
president
Sit en skep asem.
Sit en skep asem.
de wet
President, ek sal nog baie asem skep...
PRESIDENT * Jyt mooi werk gedoen met hierdie POEIER [Hy wys na Jan] : Vandat die telefoondrade rade so geknip i is... sê my: is Cronjé in in gevaar?
President, ek sal nog baie asem skep...
PRESIDENT * Jyt mooi werk gedoen met hierdie POEIER [Hy wys na Jan] : Vandat die telefoondrade rade so geknip i is... sê my: is Cronjé in in gevaar?
db wet
Dit lyk my: baie groot gevaar. Ja, weghardloop — dit wil Cronjé nie.
PRESIDENT [Byna peinsend] : Dis ons mense wat Maersfontein gewen het: ons keurkommandos uit Transvaal en die Vrystaat daar by Cronjé.
Dit lyk my: baie groot gevaar. Ja, weghardloop — dit wil Cronjé nie.
PRESIDENT [Byna peinsend] : Dis ons mense wat Maersfontein gewen het: ons keurkommandos uit Transvaal en die Vrystaat daar by Cronjé.
de wet
President, ek wil nou kans vra en praat.
President, ek wil nou kans vra en praat.
president
Praat. Daarvoor het ons jou 'n generaal gemaak. En, natuurlik vir veg.
Praat. Daarvoor het ons jou 'n generaal gemaak. En, natuurlik vir veg.
de wet
President, ek sien ons sal nuwe dinge in hierdie oorlog moet leer. Dis wat daardie Transvaler, De la Rey, by Maersfontein vir ons gewys het. Nuwe dinge — wat die Engelse maar later in hulle militêre handboelies sal gaan skrywe. (Ek Sweer hulle gaan nog die woord ,,kommando” aanleer.) Kyk, ons het met ons ou wa-laer aangekruip na die Zoeloes toe —en dán: Bloedrivier. Maar in hierdie oorlog sal die kruip teen ons gedoen word. Die vyand kan honderdduisend; tweehonderdduisend; vyfhonderdduisend na ons toe laat aankruip . . . stadig, stadig kruip... . tot hy oor ons soos 'n slak oor 'n miertjie kruip . . . ons vaslê. Ons moet ophou kruip. En ons sal self moet leer om pad te gee: te slaan en pad te gee, sonder skaamte. Hier is Jan. Hy't vir u vertel wat hy vir my vertel het?
PRESIDENT [Krik] : Ja.
President, ek sien ons sal nuwe dinge in hierdie oorlog moet leer. Dis wat daardie Transvaler, De la Rey, by Maersfontein vir ons gewys het. Nuwe dinge — wat die Engelse maar later in hulle militêre handboelies sal gaan skrywe. (Ek Sweer hulle gaan nog die woord ,,kommando” aanleer.) Kyk, ons het met ons ou wa-laer aangekruip na die Zoeloes toe —en dán: Bloedrivier. Maar in hierdie oorlog sal die kruip teen ons gedoen word. Die vyand kan honderdduisend; tweehonderdduisend; vyfhonderdduisend na ons toe laat aankruip . . . stadig, stadig kruip... . tot hy oor ons soos 'n slak oor 'n miertjie kruip . . . ons vaslê. Ons moet ophou kruip. En ons sal self moet leer om pad te gee: te slaan en pad te gee, sonder skaamte. Hier is Jan. Hy't vir u vertel wat hy vir my vertel het?
PRESIDENT [Krik] : Ja.
de wet
Ons sit te sit nou al drie maande: om Kimberley, om Ladysmith, om Kuruman. Wie wil nou met Kuruman en Mafeking opsit! En Schoeman sit te sit daar by Colesberg met sesduisend man!
PRESIDENT [Kalm] : Jy wil sê...
Ons sit te sit nou al drie maande: om Kimberley, om Ladysmith, om Kuruman. Wie wil nou met Kuruman en Mafeking opsit! En Schoeman sit te sit daar by Colesberg met sesduisend man!
PRESIDENT [Kalm] : Jy wil sê...
de wet
Laat ek vir u wys [Wys op kaart]: Hier is De Aar. Met hierdie spoor moet Roberts sy mense aanbring .. . én hulle kos, én sy ammunisie, partykeer wáter ... As ons stil sit en niks doen, kan hy álles bring : kanonne, bomme, tee, Skotte en butterscotch. As ons sy spoorlyn in die lug laat vlieg . . . hiér ... hiér... dan kan hy met sy tienduisend of vyftigduisend op die vlakte sit, kaal wat sy kos en sy alles betref. . . kambro en uintjies grawe... dié ken hulle nie eers... Ons moet sy stert van agter afsny ... en hy sal op die kaal vlaktes by Kimberley sit en verhonger saam met Rhodes, met net whisky.
Laat ek vir u wys [Wys op kaart]: Hier is De Aar. Met hierdie spoor moet Roberts sy mense aanbring .. . én hulle kos, én sy ammunisie, partykeer wáter ... As ons stil sit en niks doen, kan hy álles bring : kanonne, bomme, tee, Skotte en butterscotch. As ons sy spoorlyn in die lug laat vlieg . . . hiér ... hiér... dan kan hy met sy tienduisend of vyftigduisend op die vlakte sit, kaal wat sy kos en sy alles betref. . . kambro en uintjies grawe... dié ken hulle nie eers... Ons moet sy stert van agter afsny ... en hy sal op die kaal vlaktes by Kimberley sit en verhonger saam met Rhodes, met net whisky.
president
En as ons ons manne so agter die vyand instuur... word óns nie vasgekeer nie?
En as ons ons manne so agter die vyand instuur... word óns nie vasgekeer nie?
de wet
Ons kan vinniger wees: aanval en padgee. Ons ken die wêreld.
Ons kan vinniger wees: aanval en padgee. Ons ken die wêreld.
president
En Cronjé met sy vyfduisend man? As ons hóm verloor,
lê ons land ó d óóp, kaal. En ‚ [Pieter o op, baie moeg] oe N olae versleg ol ol rog
En Cronjé met sy vyfduisend man? As ons hóm verloor,
lê ons land ó d óóp, kaal. En ‚ [Pieter o op, baie moeg] oe N olae versleg ol ol rog
president
Wat is dit? oangelag Br
Wat is dit? oangelag Br
pieter
Generaal Cronjé is vasgekeer.
Generaal Cronjé is vasgekeer.
dewet
Vertel!
Vertel!
pieter
Toe ons by die rivier kom om deur te trek, toe sien ek dit. Ek het gedurig vooruit gery [Vir De Wet]: soos Generaal gesê het. Toe die waens begin afsak en deurkom, bars die bomme van vóór op ons. Die Engelse het ons Ómgery en vasgekeer. Ek het hierheen gejaag.
Toe ons by die rivier kom om deur te trek, toe sien ek dit. Ek het gedurig vooruit gery [Vir De Wet]: soos Generaal gesê het. Toe die waens begin afsak en deurkom, bars die bomme van vóór op ons. Die Engelse het ons Ómgery en vasgekeer. Ek het hierheen gejaag.
de wet
Hoeveel?
[President gaan na lessenaar en begin skryf]
Hoeveel?
[President gaan na lessenaar en begin skryf]
pieter
Ek kan nie sê nie. Lyk my so duisend of wat.
Ek kan nie sê nie. Lyk my so duisend of wat.
de wet
Duisend? Perderuiters?
Duisend? Perderuiters?
pieter
Ja, Generaal.
Ja, Generaal.
de wet
Dis wat hulle moes doen. Maar : duisend? Dan kan Cronjé mos sy pad oopskiet .
Dis wat hulle moes doen. Maar : duisend? Dan kan Cronjé mos sy pad oopskiet .
pieter
Van agter kom baie, baie meer aan.
Van agter kom baie, baie meer aan.
president
Ou seun, ek is jammer vir jou; jy's moeg. Maar julle twee moet dadelik terug Cronjé toe.
Ou seun, ek is jammer vir jou; jy's moeg. Maar julle twee moet dadelik terug Cronjé toe.
de wet
En gaan apart soos ons ns afgespreek het. Dan kan één dalk deurkom as die ander val. Jy, Jan, vat die kort pad. Pieter, jy bietjie noord, dat jy van agter binnekom. Maar President, & moet die bevel gee. Ek is onderkant generaal Cronjé.
En gaan apart soos ons ns afgespreek het. Dan kan één dalk deurkom as die ander val. Jy, Jan, vat die kort pad. Pieter, jy bietjie noord, dat jy van agter binnekom. Maar President, & moet die bevel gee. Ek is onderkant generaal Cronjé.
president
Kêrels, daar's nie tyd vir skrywe nie. Ek gee julle net k geloofsbriewe. [Gee vir elkeen ’n briefie]: Ek sê hierin net die generaal Fi moet hierdie bevele uitvoer, soos een van julle dit oordra. Sê hy f moet alles wat oorbodig is, los. Sê: as die nood kom, moet hy die Rs \ VY waens [aarsel]: ja, en die f families agterlaat en met sy burgers uitjaag. me Die e vyand sal tog nie die vroue en kinders iets aandoen nie. Dit is_ My tog 'n beskaafde oorlog hierdie. Sê: generaal De Wet sal van die OK N noordekant af druk. Dag, kêrels. [Hy hou hulle 'n oomblik teë] : Sê my ME Wy net dit eers: hoe is die gees van ons burgers? S © JAN: President, wil u die waarheid hoor? OV PRESIDENT [Knik, effens verwonderd]
€ JAN : Soos die Afrikaners altyd is: ons Vrystaters verwyt die Trans-
Ì valers, en albei verwyt weer die Kaapse rebelle. Nou dat ons nie | kan oorlogmaak met jag en vleisbraai en saans lekker lag en af en | toe skiet nie ... meer onverskrokke Kids ja, so EE ck klein vocl teen hulle. [Skielik vrolik] : Die lepel stáán nog in die pappot.
Kêrels, daar's nie tyd vir skrywe nie. Ek gee julle net k geloofsbriewe. [Gee vir elkeen ’n briefie]: Ek sê hierin net die generaal Fi moet hierdie bevele uitvoer, soos een van julle dit oordra. Sê hy f moet alles wat oorbodig is, los. Sê: as die nood kom, moet hy die Rs \ VY waens [aarsel]: ja, en die f families agterlaat en met sy burgers uitjaag. me Die e vyand sal tog nie die vroue en kinders iets aandoen nie. Dit is_ My tog 'n beskaafde oorlog hierdie. Sê: generaal De Wet sal van die OK N noordekant af druk. Dag, kêrels. [Hy hou hulle 'n oomblik teë] : Sê my ME Wy net dit eers: hoe is die gees van ons burgers? S © JAN: President, wil u die waarheid hoor? OV PRESIDENT [Knik, effens verwonderd]
€ JAN : Soos die Afrikaners altyd is: ons Vrystaters verwyt die Trans-
Ì valers, en albei verwyt weer die Kaapse rebelle. Nou dat ons nie | kan oorlogmaak met jag en vleisbraai en saans lekker lag en af en | toe skiet nie ... meer onverskrokke Kids ja, so EE ck klein vocl teen hulle. [Skielik vrolik] : Die lepel stáán nog in die pappot.
president
Mag die Here met julle albei gaan : elkeen op sy pad. [Die twee jong manne af, ’n bietjie asof hulle van mekaar vervreemd is] PRESIDENT [Vir De Wet]: Die mooi plan om Roberts se treinspoor te breek, sal eers moet wag. Jy sal eers vir Cronjé moet probeer red.
Ons Afrikaners lê altyd aan die water van Bethesda.
[Die agtergrond van hierdie tonele van die Paardeberggevegte is die geweldige en aanhoudende bombardement deur die Britse mag: swaar en ligter kanonne: sarsies geweervuur: blink flitse op ’n afstand: gloed van brande: die geroep van manne en vroue: gekreun van gewondes: huil van kinders, bulk van beeste.
Die regie moet egter sorg dra dat die geluide, nd die eerste sarsies wat die oorgang tussen die voorafgaande en hierdie toneel vorm, nie oorheers nie. Dit is dag, en soos dit ligter word hier op die hoofspeelvlak sal die geluide ook dowwer word. Carel Trichardt as Grootvader cn Anna Neethling-Pohl as sy vrou Foto: Truk Jan Bruyns as President Steyn Foto: Truk Aanduiding van uitgebrande waens. 'n Tent in flarde. ’n Kommando burgers jaag vinnig oor verhoog heen. Af. Genl. Cronjé kyk deur verkyker agter hulle aan na kant van geveg. s Mev. Cronjé sit voor tent en sokkies was. 'n Harde knal. Cronjé en sy
Mag die Here met julle albei gaan : elkeen op sy pad. [Die twee jong manne af, ’n bietjie asof hulle van mekaar vervreemd is] PRESIDENT [Vir De Wet]: Die mooi plan om Roberts se treinspoor te breek, sal eers moet wag. Jy sal eers vir Cronjé moet probeer red.
Ons Afrikaners lê altyd aan die water van Bethesda.
[Die agtergrond van hierdie tonele van die Paardeberggevegte is die geweldige en aanhoudende bombardement deur die Britse mag: swaar en ligter kanonne: sarsies geweervuur: blink flitse op ’n afstand: gloed van brande: die geroep van manne en vroue: gekreun van gewondes: huil van kinders, bulk van beeste.
Die regie moet egter sorg dra dat die geluide, nd die eerste sarsies wat die oorgang tussen die voorafgaande en hierdie toneel vorm, nie oorheers nie. Dit is dag, en soos dit ligter word hier op die hoofspeelvlak sal die geluide ook dowwer word. Carel Trichardt as Grootvader cn Anna Neethling-Pohl as sy vrou Foto: Truk Jan Bruyns as President Steyn Foto: Truk Aanduiding van uitgebrande waens. 'n Tent in flarde. ’n Kommando burgers jaag vinnig oor verhoog heen. Af. Genl. Cronjé kyk deur verkyker agter hulle aan na kant van geveg. s Mev. Cronjé sit voor tent en sokkies was. 'n Harde knal. Cronjé en sy
genl. cronjé
Gee my jou hand, vrou. [Pla] : Jy skrik nog elke slag as 'n bom bars, né.
Gee my jou hand, vrou. [Pla] : Jy skrik nog elke slag as 'n bom bars, né.
mev. cronjé
Ek skrik, ja. Ek kan dit nie keer nie. Maar bing is ek nie. As ek bang was... ek en die ander vrouens... wie sou... wie sou julle skoene uittrek as julle slaap, doodmoeg soos julle soms is? GENL. CRONJÉ (Glimlag, dan ernstig]: Jy het gehoor: Roberts is ge- /V et willig om verlof te gee dat die vroue en kinders die laer verlaat. jag, wer
Ek skrik, ja. Ek kan dit nie keer nie. Maar bing is ek nie. As ek bang was... ek en die ander vrouens... wie sou... wie sou julle skoene uittrek as julle slaap, doodmoeg soos julle soms is? GENL. CRONJÉ (Glimlag, dan ernstig]: Jy het gehoor: Roberts is ge- /V et willig om verlof te gee dat die vroue en kinders die laer verlaat. jag, wer
mev. cronjé
Ek bly by jou.
Ek bly by jou.
genl. cronjé
Dankie, vrou.
Dankie, vrou.
mev. cronjé
Is dit nie ons volk se geaardheid nie? Dat die vroue agter die manne in die laer staan nie?
nie, hardloop die mans weg? Maar wat van die ander vroue? Ek moet vir hulle ook sorg. Wil húlle bly in hierdie gemors . . . hier waar die dooie perde die hele laer vol stink — hier in die slagkraal waarin ons sit! Ek durf nie sê hulle moet bly nie. Selfs as ek slaap, hoor ek die kinders se huil gedurig in my ore. Ek hóór hulle, al huil hulle nie! Met hulle kan ek nie redeneer nie. Kan ek vir hulle sê: “Ly vir jou volk! Wees dapper en stil. Ons sal veg tot die dood toe as dit moet.” Jy ken die gemene goed wat 'n generaal soms moet sê. Kan ek vir die kinders dit sê? Jy moet my raad gee, vrou.
(Burger, lid van die heliograaf-staf, op]
Is dit nie ons volk se geaardheid nie? Dat die vroue agter die manne in die laer staan nie?
nie, hardloop die mans weg? Maar wat van die ander vroue? Ek moet vir hulle ook sorg. Wil húlle bly in hierdie gemors . . . hier waar die dooie perde die hele laer vol stink — hier in die slagkraal waarin ons sit! Ek durf nie sê hulle moet bly nie. Selfs as ek slaap, hoor ek die kinders se huil gedurig in my ore. Ek hóór hulle, al huil hulle nie! Met hulle kan ek nie redeneer nie. Kan ek vir hulle sê: “Ly vir jou volk! Wees dapper en stil. Ons sal veg tot die dood toe as dit moet.” Jy ken die gemene goed wat 'n generaal soms moet sê. Kan ek vir die kinders dit sê? Jy moet my raad gee, vrou.
(Burger, lid van die heliograaf-staf, op]
burger
Generaal, die Engelse stuur 'n boodskap.
Generaal, die Engelse stuur 'n boodskap.
genl. cronjé
Ja?
Ja?
burger
Roberts laat vra wat Generaal bedoel het met die vorige boodskap. Hulle dag dat u wou oorgee. En toe hulle manne naderkom, het ons s'n geskiet ...
Roberts laat vra wat Generaal bedoel het met die vorige boodskap. Hulle dag dat u wou oorgee. En toe hulle manne naderkom, het ons s'n geskiet ...
genl. cronjé
Waarom sou hulle dink ons wil oorgee, maar Roberts is tog nog ’n ordentlike man. Hy práát met 'n mens. Nie soos Kitchener : net sláát, sl44t nie. [Glimlag] : Ons slaat darem ook, nê? Stuur hierdie boodskap oor : My groete aan Roberts. En so lank as ek lewe, gee ek nie oor nie. As u wil bombardeer, die lug is vry: bombardeer. Dixd.
Waarom sou hulle dink ons wil oorgee, maar Roberts is tog nog ’n ordentlike man. Hy práát met 'n mens. Nie soos Kitchener : net sláát, sl44t nie. [Glimlag] : Ons slaat darem ook, nê? Stuur hierdie boodskap oor : My groete aan Roberts. En so lank as ek lewe, gee ek nie oor nie. As u wil bombardeer, die lug is vry: bombardeer. Dixd.
burger
Ekskuus, Generaal, die laaste woord? Wat was dit?
Ekskuus, Generaal, die laaste woord? Wat was dit?
genl. cronjé
D-I-X-I: dixi. Dis Latyn vir “Ek het gesê”. HY sal verstaan. [Burger af]
D-I-X-I: dixi. Dis Latyn vir “Ek het gesê”. HY sal verstaan. [Burger af]
mev. cronjé
Wil jy hê ons moet gaan, Piet? Die vrouens en kinders?
Wil jy hê ons moet gaan, Piet? Die vrouens en kinders?
genl. cronjé
Ek het vir jou gevra.
Ek het vir jou gevra.
mev. cronjé
Jy weet wat my antwoord is.
Jy weet wat my antwoord is.
genl. cronjé
Maar wat dink die ander vroue?
Maar wat dink die ander vroue?
mev. cronjé
Waarom vra jy hulle nie? Kyk daar's daardie meisie Visser wat altyd die gewondes verpleeg en die kinders help oppas. [Sy roep] : Anna! Anna Visser! Kom bietjie hier! Sy kom uit ryk familie, kon in Bloemfontein bly sit het. [Roep weer] : Tant Maria, ja en julle ander daar ook. Kom hoor bietjie. Die generaal wil iets vir julle vra.
VELDKORNET [Agter skerm]: Vermaas! Kom dadelik. Los daardie vrou van jou!
[Willem en Sannie Vermaas op. Sannie soos ’n burger aangetrek met geweer en bandelier. Lang romp
Waarom vra jy hulle nie? Kyk daar's daardie meisie Visser wat altyd die gewondes verpleeg en die kinders help oppas. [Sy roep] : Anna! Anna Visser! Kom bietjie hier! Sy kom uit ryk familie, kon in Bloemfontein bly sit het. [Roep weer] : Tant Maria, ja en julle ander daar ook. Kom hoor bietjie. Die generaal wil iets vir julle vra.
VELDKORNET [Agter skerm]: Vermaas! Kom dadelik. Los daardie vrou van jou!
[Willem en Sannie Vermaas op. Sannie soos ’n burger aangetrek met geweer en bandelier. Lang romp
mev. cronjé
Net 'n oomblik, Sannie. Die generaal wil met julle praat.
[Vermaas af. Anna en ’n vyf- of sestal vroue op]
My man wil weet of dinge hier in die laer nie te moeilik vir julle word nie. Die Engelse generaal het laat weet die vroue en kinders sal toegelaat word om veilig uit te gaan onder Engelse beskerming.
Net 'n oomblik, Sannie. Die generaal wil met julle praat.
[Vermaas af. Anna en ’n vyf- of sestal vroue op]
My man wil weet of dinge hier in die laer nie te moeilik vir julle word nie. Die Engelse generaal het laat weet die vroue en kinders sal toegelaat word om veilig uit te gaan onder Engelse beskerming.
sannie vermaas
Hoe veilig? Wat gaan die Engelse met ons doen?
Hoe veilig? Wat gaan die Engelse met ons doen?
tweede vrou
Sê nou hulle stuur ons oor die see?
Sê nou hulle stuur ons oor die see?
eerste vrou
Maar hulle kan ons ook huis toe stuur. As hulle ons huis toe stuur, dis iets anders. Kyk hoe lyk ons, en Generaal moet die kinders nie...
Maar hulle kan ons ook huis toe stuur. As hulle ons huis toe stuur, dis iets anders. Kyk hoe lyk ons, en Generaal moet die kinders nie...
anna
Sal hulle by die huis beter lyk? Is daar kos en klere?
Sal hulle by die huis beter lyk? Is daar kos en klere?
eerste vrou
Almiskie. Maar daar's dokters. En jy het nie ’n kind daar onder die modder begrawe nie, maar ek het.
Almiskie. Maar daar's dokters. En jy het nie ’n kind daar onder die modder begrawe nie, maar ek het.
anna
Nee, hier is nie dokters in die laer nie. En wie gaan vir die gewondes sorg as ons nie hier is nie?
34.
Nee, hier is nie dokters in die laer nie. En wie gaan vir die gewondes sorg as ons nie hier is nie?
34.
sannie vermaas
Ek sal nog so nooit vir my Willem hier alleen laat bly nie. Hy's te gewoond aan my, Generaal. Hy sal nou weer wonder waar ck is. Selfs as hy met die geweer staan, as hy omkyk, moet hy my sien.
Ek sal nog so nooit vir my Willem hier alleen laat bly nie. Hy's te gewoond aan my, Generaal. Hy sal nou weer wonder waar ck is. Selfs as hy met die geweer staan, as hy omkyk, moet hy my sien.
genl. cronjé
Ons, mans, durf nie vir julle hier hou net om vir ons te sorg nie.
Ons, mans, durf nie vir julle hier hou net om vir ons te sorg nie.
tweede vrou
Nou maar soos juffrou Visser gesê het: wie gaan dan vir julle sorg?
Nou maar soos juffrou Visser gesê het: wie gaan dan vir julle sorg?
eerste vrou
Wie sorg vir die Engelse tommies? Ons kan baie dinge van hulle leer.
Wie sorg vir die Engelse tommies? Ons kan baie dinge van hulle leer.
sannie vermaas
Jy't al klaar te veel van hulle geleer. Maar ek sê weer: sal die Engelse ons laat huis toe gaan? Die generaal moet mos weet. Wat sal hulle met ons doen?
Jy't al klaar te veel van hulle geleer. Maar ek sê weer: sal die Engelse ons laat huis toe gaan? Die generaal moet mos weet. Wat sal hulle met ons doen?
genl. cronjé
Ons weet nie wat hulle met vrouens en kinders in hierdie oorlog aanvang nie. Ons weet nog nie.
Ons weet nie wat hulle met vrouens en kinders in hierdie oorlog aanvang nie. Ons weet nog nie.
eerste vrou
As ons nie weet nie, weet ons nie. Maar slegter as wat dit nou is, kan dit nie wees nie. Ek sê ons moet gaan.
As ons nie weet nie, weet ons nie. Maar slegter as wat dit nou is, kan dit nie wees nie. Ek sê ons moet gaan.
sannie vermaas
Skaam jy jou n nie. Laat jou man net hoor wat jy vandag hier gesê het. Uitvaagsel!
Skaam jy jou n nie. Laat jou man net hoor wat jy vandag hier gesê het. Uitvaagsel!
genl. cronjé
Moet haar nie so noem nie.
Moet haar nie so noem nie.
eerste vrou
As mens mos nie met iemand saamstem nie, word jy gou uitgeskel. Die generaal het manierlik iets gevra en ek het hom manierlik geantwoord.
As mens mos nie met iemand saamstem nie, word jy gou uitgeskel. Die generaal het manierlik iets gevra en ek het hom manierlik geantwoord.
sannie vermaas
Jy gee nie eers om om jou kind se graf te verlaat nie.
Jy gee nie eers om om jou kind se graf te verlaat nie.
eerste vrou
Laat staan jy my kind se graf. As ons oorgee, moet ons tog hier weg.
Laat staan jy my kind se graf. As ons oorgee, moet ons tog hier weg.
genl. cronjé
Sover is ons nog nie.
Sover is ons nog nie.
mev. cronjé
Tant Maria het nog niks gesê nie.
Tant Maria het nog niks gesê nie.
tant maria
Ag nee wat, missie Cronjé, dis mos net asem mors. Ons sal nie uitgaan nie. Hoe sal ek nou ons mansmense hier so aan die genade oorlaat.
Ag nee wat, missie Cronjé, dis mos net asem mors. Ons sal nie uitgaan nie. Hoe sal ek nou ons mansmense hier so aan die genade oorlaat.
anna
Generaal, u sal ons met die sambok moet uitslaan, as u ons wegjaag. En dan kom ons tog rens oor die rivier terug - makliker as die Engelse. oo [Die ander vroue ad lib instemmend, behalwe eerste vrou] (beds Aw
Ui 3 br ver C af
f 22 1 bulle lig “mer
EE
35
GLY hef (aad Al
Generaal, u sal ons met die sambok moet uitslaan, as u ons wegjaag. En dan kom ons tog rens oor die rivier terug - makliker as die Engelse. oo [Die ander vroue ad lib instemmend, behalwe eerste vrou] (beds Aw
Ui 3 br ver C af
f 22 1 bulle lig “mer
EE
35
GLY hef (aad Al
genl. cronjé
Dankie. [Aan eerste vrou]: Ek sal reël dat u veilig
uitgaan ... [n Ontploffing van ’n ligter kanonkoeël heelwat nader. Die vroue soek skuiling. Almal van die verhoog af, behalwe Anna, Sannie en genl. Cronjé. Hy kyk vreesloos na die kant van die ontploffing. Burgers op. Pieter onder hulle soos hulle retireer van waar die ontploffing was. Hulle vorm groeperings soos hulle nuwe aanval afwag. Sannie IÊ aan naas haar man. ’n Effense verposing in die skietery. Een van die burgers sit gemakliker. Anna gee vir hulle water, ens]
Dankie. [Aan eerste vrou]: Ek sal reël dat u veilig
uitgaan ... [n Ontploffing van ’n ligter kanonkoeël heelwat nader. Die vroue soek skuiling. Almal van die verhoog af, behalwe Anna, Sannie en genl. Cronjé. Hy kyk vreesloos na die kant van die ontploffing. Burgers op. Pieter onder hulle soos hulle retireer van waar die ontploffing was. Hulle vorm groeperings soos hulle nuwe aanval afwag. Sannie IÊ aan naas haar man. ’n Effense verposing in die skietery. Een van die burgers sit gemakliker. Anna gee vir hulle water, ens]
eerste burger
So iets het ons nog nie gesien nie.
So iets het ons nog nie gesien nie.
tweede burger
Ook nie by Maersfontein nie. Ons maai hulle af so vinnig as wat hulle aankom, maar hulle kóm.
Ook nie by Maersfontein nie. Ons maai hulle af so vinnig as wat hulle aankom, maar hulle kóm.
eerste burger
Hulle het mense om mee te mors.
[Genl. Cronjé staan nader na hulle)
Hulle het mense om mee te mors.
[Genl. Cronjé staan nader na hulle)
tweede burger
Pasop Generaal, daardie kanonskoot was baie naby, nou net.
Pasop Generaal, daardie kanonskoot was baie naby, nou net.
genl. cronjé
Ek het gehoor. Maar julle het hulle goed teruggeskiet.
Ek het gehoor. Maar julle het hulle goed teruggeskiet.
eerste burger
Hulle het nou platgeval — maar dis nog skaars vyfhonderd tree dan’s hulle op ons. Sit tog, asscblicf, Generaal, hulle kan jou sien.
Hulle het nou platgeval — maar dis nog skaars vyfhonderd tree dan’s hulle op ons. Sit tog, asscblicf, Generaal, hulle kan jou sien.
tweede burger
Hulle sal netnou weer opspring en kóm.
[Genl. Cronjé koes nie. Kyk nuuskierig met verkyker oor die lae skans]
Hulle sal netnou weer opspring en kóm.
[Genl. Cronjé koes nie. Kyk nuuskierig met verkyker oor die lae skans]
genl. cronjé
Aag, wat sal hulle nou vir my skiet. So ’n soort aanval het ons nog nie gesien nie.
Aag, wat sal hulle nou vir my skiet. So ’n soort aanval het ons nog nie gesien nie.
eerste burger
Daar kom hulle!
[Skietery bars weer los. Genl. Cronjé kniel so half, maar bekyk die aanval sonder vrees. Een man rol om, getref. Anna begin werk met hom, verband e.d.m. Skietery word yler en verstom. Genl. Cronjé stap oor na haar]
Daar kom hulle!
[Skietery bars weer los. Genl. Cronjé kniel so half, maar bekyk die aanval sonder vrees. Een man rol om, getref. Anna begin werk met hom, verband e.d.m. Skietery word yler en verstom. Genl. Cronjé stap oor na haar]
genl. cronjé
Dis 'n lastige skoot. Help hom af onder rivier toe. ['n Burger help die gewonde af]
[Die burgers kruip koes-koes agter die skans nader. Genl. Cronjé regop, soms net effens gebukkend]
Dis 'n lastige skoot. Help hom af onder rivier toe. ['n Burger help die gewonde af]
[Die burgers kruip koes-koes agter die skans nader. Genl. Cronjé regop, soms net effens gebukkend]
tweede burger
Hulle het weer platgeval.
Hulle het weer platgeval.
eerste burger
Maar baie sal nie weer opstaan nie. En baie het omgesit. [Vir Cronjé] : Aai, Generaal moet nie moeilikheid sóék nie.
Maar baie sal nie weer opstaan nie. En baie het omgesit. [Vir Cronjé] : Aai, Generaal moet nie moeilikheid sóék nie.
genl. cronjé
En het ek moeilikheid gekry? Kêrels, daar is vandag 'n duiwel agter daardie mense. [Wys in die rigting van die vyand]: Hulle word in die vuur ingejáág. Daar's ’n slagter wat vir hulle jaag. Buie of bars, hulle moet in; in in die dood in, maar in óp ons; sou dit daardie Kitchener wees? Ons ken hom nog nie. Roberts is glo sagter vir sy mense.
[Ernstig]: Maar, kêrels, julle moet skiet, skiet, skiet; en elke skoot raakskiet. Anders sit die moord aan julle eie kele. Daar kom hulle! Skiet!
[Hy bly self penorent staan en kyk. Anna sien Pieter. Te midde van die geveg is daar wel tyd vir liefde, maar nie vir liefdespraatjies nie. Net 'n oomblik is hulle bymekaar. Sy skuif die verband reg. Hulle kyk mekaar aan. Sy gee hom iets om te drink. Dan vat hy aan haar skouer]
En het ek moeilikheid gekry? Kêrels, daar is vandag 'n duiwel agter daardie mense. [Wys in die rigting van die vyand]: Hulle word in die vuur ingejáág. Daar's ’n slagter wat vir hulle jaag. Buie of bars, hulle moet in; in in die dood in, maar in óp ons; sou dit daardie Kitchener wees? Ons ken hom nog nie. Roberts is glo sagter vir sy mense.
[Ernstig]: Maar, kêrels, julle moet skiet, skiet, skiet; en elke skoot raakskiet. Anders sit die moord aan julle eie kele. Daar kom hulle! Skiet!
[Hy bly self penorent staan en kyk. Anna sien Pieter. Te midde van die geveg is daar wel tyd vir liefde, maar nie vir liefdespraatjies nie. Net 'n oomblik is hulle bymekaar. Sy skuif die verband reg. Hulle kyk mekaar aan. Sy gee hom iets om te drink. Dan vat hy aan haar skouer]
pieter
Gaan dit nog goed?
Gaan dit nog goed?
anna
Ja. En met jou? [Sy wys na die verband] : Sit dit nou beter?
Ja. En met jou? [Sy wys na die verband] : Sit dit nou beter?
pieter
Almiskie baie gerieflik, dankie. Baie.
[Hulle loop bymekaar verby, dan draai Pieter om]
PIETER [Roep hard] : Anna!
[Anna draai vinnig om. Skietery begin weer en wat Pieter wou sé, hoor ons nie. Hy gaan terug na veglinie. Anna na 'n paar oomblikke af. Vermaas op]
Almiskie baie gerieflik, dankie. Baie.
[Hulle loop bymekaar verby, dan draai Pieter om]
PIETER [Roep hard] : Anna!
[Anna draai vinnig om. Skietery begin weer en wat Pieter wou sé, hoor ons nie. Hy gaan terug na veglinie. Anna na 'n paar oomblikke af. Vermaas op]
vermaas
Generaal!
Generaal!
genl. cronjé
Wat is dit, Vermaas?
Wat is dit, Vermaas?
vermaas
Generaal, daar het 'n lelike ding gebeur. Die ander kêrels het gesê ek moet vir u kom vertel.
Generaal, daar het 'n lelike ding gebeur. Die ander kêrels het gesê ek moet vir u kom vertel.
genl. cronjé
Ja?
Ja?
vermaas
'n Klompie Engelse het te perd aangery gekom. En sommer so op 'n draffie — oop, maar nog te ver vir ons om te skiet. En toe vlieg daar een van hulle vorentoe — dit het gelyk asof hy die offisier was. En vir my het dit gelyk asof hy vir die ander wys: Wag! Maar hy het ingestorm gekom op ons af. Hy alleen. Generaal. Dit het my gelyk hy het nie eers 'n geweer of ’n rewolwer by hom nie. Hy het net aangejaag gekom. Ek wou nie skiet nie. Ek dag die man is van sy verstand af. Maar iemand het geskiet. Ons het hom doodgeskiet - bo-op ons loopgrawe. [Hy praat asof hy skaam is]: Hy't ’n kolonel se knopies aangehad. [Wys]
GENL. CRONJÉ [Diep ingedagtel : Ek verstaan dit. Hy het ’n bevel gekry wat hy wis wat verkeerd was. En hy het hom opgeoffer — homself, homself; nie sy mense nie. Hy moes weer instorm in hierdie vuur van ons; en hy hét gestorm — maar nie sy manne laat storm nie. [Sag]: Ons het ’n vyand van goeie mense — of, mense soos ons. Hulle word in hierdie oorlog gedryf soos geen volk nog ingedryf is nie. Hefoffers, toonoffers, brandoffers. Hulle én ons; vir wie? Die Here moet vir ons én vir hulle genadig wees.
[Ou Vrou op haar rostrum]
'n Klompie Engelse het te perd aangery gekom. En sommer so op 'n draffie — oop, maar nog te ver vir ons om te skiet. En toe vlieg daar een van hulle vorentoe — dit het gelyk asof hy die offisier was. En vir my het dit gelyk asof hy vir die ander wys: Wag! Maar hy het ingestorm gekom op ons af. Hy alleen. Generaal. Dit het my gelyk hy het nie eers 'n geweer of ’n rewolwer by hom nie. Hy het net aangejaag gekom. Ek wou nie skiet nie. Ek dag die man is van sy verstand af. Maar iemand het geskiet. Ons het hom doodgeskiet - bo-op ons loopgrawe. [Hy praat asof hy skaam is]: Hy't ’n kolonel se knopies aangehad. [Wys]
GENL. CRONJÉ [Diep ingedagtel : Ek verstaan dit. Hy het ’n bevel gekry wat hy wis wat verkeerd was. En hy het hom opgeoffer — homself, homself; nie sy mense nie. Hy moes weer instorm in hierdie vuur van ons; en hy hét gestorm — maar nie sy manne laat storm nie. [Sag]: Ons het ’n vyand van goeie mense — of, mense soos ons. Hulle word in hierdie oorlog gedryf soos geen volk nog ingedryf is nie. Hefoffers, toonoffers, brandoffers. Hulle én ons; vir wie? Die Here moet vir ons én vir hulle genadig wees.
[Ou Vrou op haar rostrum]
ou vrou
Dit, my kind, was die dapperheid van Hannay, 'n versigtige Skot en ’n gevaar vir ons mense, ’n groot ruiter, 'n baas met perde — maar Kitchener het hom sê doodgery soos vyfhonderd perde doodgery is tussen Ramdam en Kimberley en SOOS geen goeie ruiter sy perde ry nie. Die driwwe van Rietrivier en Modderrivier, die't Hannay sê onder ons neuse beset toe ons nog gerus het of weggekyk het. Hy't die pad oopgemaak vir sy manne: téén ons, maar dapper; en eerbaar eer ek hóm hier in ons taal: Hannay! Om ’n bevel te gehoorsaam, om ’n bitter bevel van slagting net vir homself te gehoorsaam, nié vir sy manne! So't hy gesterwe, Hannay. Scheepers en Hannay en Danie Theron ingeploeg in ons skraal aarde: om te onthou! Om te onthou. Die blote, snydende dapperheid,
die dowwe, maar eerbaar gehoorsaamheid, sonder die dink aan geregtigheid
— dis bitter dinge. Tog prys ek hulle hier: hulle seën ongeseënde aarde:
Scheepers en Hannay en Danie Theron.
[Op die hoofspeelvlak kort voor dagbreek. Suggestie van ’n tent, lanterns, & riempiestoeltjies, geen skietery meer. ’n Wag op met Jan. Wag wys waar ) “as
Cronjé by tent sit en koffie drink. Wag dan af] f -
Dit, my kind, was die dapperheid van Hannay, 'n versigtige Skot en ’n gevaar vir ons mense, ’n groot ruiter, 'n baas met perde — maar Kitchener het hom sê doodgery soos vyfhonderd perde doodgery is tussen Ramdam en Kimberley en SOOS geen goeie ruiter sy perde ry nie. Die driwwe van Rietrivier en Modderrivier, die't Hannay sê onder ons neuse beset toe ons nog gerus het of weggekyk het. Hy't die pad oopgemaak vir sy manne: téén ons, maar dapper; en eerbaar eer ek hóm hier in ons taal: Hannay! Om ’n bevel te gehoorsaam, om ’n bitter bevel van slagting net vir homself te gehoorsaam, nié vir sy manne! So't hy gesterwe, Hannay. Scheepers en Hannay en Danie Theron ingeploeg in ons skraal aarde: om te onthou! Om te onthou. Die blote, snydende dapperheid,
die dowwe, maar eerbaar gehoorsaamheid, sonder die dink aan geregtigheid
— dis bitter dinge. Tog prys ek hulle hier: hulle seën ongeseënde aarde:
Scheepers en Hannay en Danie Theron.
[Op die hoofspeelvlak kort voor dagbreek. Suggestie van ’n tent, lanterns, & riempiestoeltjies, geen skietery meer. ’n Wag op met Jan. Wag wys waar ) “as
Cronjé by tent sit en koffie drink. Wag dan af] f -
burger
Generaal, hier is kommandant Jan Visser. d rid
Generaal, hier is kommandant Jan Visser. d rid
jan
Generaal, bevele van president Steyn. de Á :
Generaal, bevele van president Steyn. de Á :
genl. cronjé
Sit, kêrel... . Kommandant, jy's in flenters. Cr My
Sit, kêrel... . Kommandant, jy's in flenters. Cr My
jan
Hoe moes ek lyk, Generaal? Ek het op my knieë gekruip en toe
deur die rivier geswem. maa Á
Hoe moes ek lyk, Generaal? Ek het op my knieë gekruip en toe
deur die rivier geswem. maa Á
genl. cronjé
Dis goed, Kommandant. 'n Bietjie koffie? twe, om
Dis goed, Kommandant. 'n Bietjie koffie? twe, om
jan
Nee dankie, Generaal. Ek het bevele van die president... zit &
Nee dankie, Generaal. Ek het bevele van die president... zit &
genl. cronjé
Ek gee ook bevele. Maar praat, Kommandant.
Ek gee ook bevele. Maar praat, Kommandant.
jan
Die president... hier's sy brief... [Hy gee dit] : beveel : dat u, terwyl daar nog tyd is, moet uitbreek uit hierdie omsingeling.
GENL. CRONJÉ [Effens ironies] : Ja?
Die president... hier's sy brief... [Hy gee dit] : beveel : dat u, terwyl daar nog tyd is, moet uitbreek uit hierdie omsingeling.
GENL. CRONJÉ [Effens ironies] : Ja?
jan
Ja.
Ja.
genl. cronjé
Stuur hy versterkings?.
Stuur hy versterkings?.
jan
Ja, u sal hoor.
Ja, u sal hoor.
genl. cronjé
Goed. En die dinge wat jy ,bevele” noem, Kommandant ...?
Goed. En die dinge wat jy ,bevele” noem, Kommandant ...?
jan
U moet ’n pad oopskiet deur die vyand, alles agterlaat... waens, -
EE
Vaer
U moet ’n pad oopskiet deur die vyand, alles agterlaat... waens, -
EE
Vaer
genl. cronjé
Ja, sê maar : die vroue en kinders verlaat.
Ja, sê maar : die vroue en kinders verlaat.
jan
Ja, Generaal.” "
Ja, Generaal.” "
genl. cronjé
So. Jou eie suster?
So. Jou eie suster?
jan
Sy sal verstaan.
Sy sal verstaan.
genl. cronjé
Sy wíl nie. Ek het reeds die boodskap gekry van jou vriend, die ander rapportryer. Maar ek trap hier vas.
Sy wíl nie. Ek het reeds die boodskap gekry van jou vriend, die ander rapportryer. Maar ek trap hier vas.
jan
Generaal! U sit hier vasgekeer met vyfduisend van ons burgers, van ons beste, dapperste burgers... manne wat tienduisende soldate
van die magtigste ryk weggeskiet het van hulle af, ’n week lank. U sit met dié mense hier. Generaal as dié mense gevang word ... Dan verloor ons die oorlog! Ek pleit met u... ek smeek : breek met hierdie duisende burgers van ons úit, úit, skiet ’n pad oop! Kom ons jaag uit te perd... van buite sal daar gehelp word...
Generaal! U sit hier vasgekeer met vyfduisend van ons burgers, van ons beste, dapperste burgers... manne wat tienduisende soldate
van die magtigste ryk weggeskiet het van hulle af, ’n week lank. U sit met dié mense hier. Generaal as dié mense gevang word ... Dan verloor ons die oorlog! Ek pleit met u... ek smeek : breek met hierdie duisende burgers van ons úit, úit, skiet ’n pad oop! Kom ons jaag uit te perd... van buite sal daar gehelp word...
genl. cronjé
Kommandant, u is opgewonde. En ons perde is gedaan. Gaan ons soos Engelse voetvolk uitmarsjeer?
Kommandant, u is opgewonde. En ons perde is gedaan. Gaan ons soos Engelse voetvolk uitmarsjeer?
jan
Ons sal nog te voet moet loop in hierdie oorlog, as u.
Ons sal nog te voet moet loop in hierdie oorlog, as u.
genl. cronjé
Ek gaan nie die vroue en kinders agterlaat nie nie. Die waens, dis my manne se eie besit; hulle self sal moet besluit …
ë JAN: Generaal, ons volk sal met die sambok moet regeer werd 2 as ons ’n volk wil wees. Ons moet leer : álles agterlaat : vrou, wa, kind...
Ek gaan nie die vroue en kinders agterlaat nie nie. Die waens, dis my manne se eie besit; hulle self sal moet besluit …
ë JAN: Generaal, ons volk sal met die sambok moet regeer werd 2 as ons ’n volk wil wees. Ons moet leer : álles agterlaat : vrou, wa, kind...
genl. cronjé
Is jy getroud?
Is jy getroud?
jan
My vrou is dood.
My vrou is dood.
genl. cronjé
'n Kind?
'n Kind?
jan
'n Seuntjie. 'n Baba nog.
'n Seuntjie. 'n Baba nog.
genl. cronjé
Hier?
Hier?
jan
Nee.
Nee.
genl. cronjé
In Bloemfontein?
In Bloemfontein?
jan
Ja.
Ja.
genl. cronjé
O.
O.
jan
Generaal, ek wil hê ons moet 'n volk wees soos één man, één wil, gehoorsaam, getrou tot die dood, gewillig om op te offer... So is die Engelse vandag. Ons nie.
Generaal, ek wil hê ons moet 'n volk wees soos één man, één wil, gehoorsaam, getrou tot die dood, gewillig om op te offer... So is die Engelse vandag. Ons nie.
genl. cronjé
Kla jy nie te veel oor jou volk nie. Gaan rus, Kommandant, jy't dit nodig. Kyk, die dag breek al aan.
[Jan kyk hom kwaad en teleurgesteld aan. Soos dit lig word, merk mens die flits van die heliograaf in die verte. Geluid van katlagter se geskiet nou ook merkbaar. Pieter haastig op] _
Kla jy nie te veel oor jou volk nie. Gaan rus, Kommandant, jy't dit nodig. Kyk, die dag breek al aan.
[Jan kyk hom kwaad en teleurgesteld aan. Soos dit lig word, merk mens die flits van die heliograaf in die verte. Geluid van katlagter se geskiet nou ook merkbaar. Pieter haastig op] _
pieter
Generaal, daar's s hulp.
Generaal, daar's s hulp.
genl. cronjé
Ja ..
Ja ..
pieter
Generaal De Wet i is daar oorkant op die koppie. Net twee myl ver. Hy laat weet hy sal die pad oopskiet as Generaal hiervandaan af wil uitbreek. Hy't ’n katlagter. Hy beskiet die Ex Engelse dat ons dit hiervandaan kan sien.
GENL. BONJE [Smalend]: De Wet! Wie's De Wet?
Generaal De Wet i is daar oorkant op die koppie. Net twee myl ver. Hy laat weet hy sal die pad oopskiet as Generaal hiervandaan af wil uitbreek. Hy't ’n katlagter. Hy beskiet die Ex Engelse dat ons dit hiervandaan kan sien.
GENL. BONJE [Smalend]: De Wet! Wie's De Wet?
pieter
Hy is 'n nuwe generaal, Generaal. [Jan af]
Hy is 'n nuwe generaal, Generaal. [Jan af]
genl. cronjé
Hoeveel hulp bring hy?
Hoeveel hulp bring hy?
pieter
Daar's glo vyftienhonderd man.
Daar's glo vyftienhonderd man.
genl. cronjé
Wat is dit teen die vyand se tienduisende? Sê my, wat is dit? Waar bly die ander kommando's! Ons kan agtduisend man hier hê om die vyand te verdrywe en te verpletter : een van ons is nog altyd drie van hulle werd.
Wat is dit teen die vyand se tienduisende? Sê my, wat is dit? Waar bly die ander kommando's! Ons kan agtduisend man hier hê om die vyand te verdrywe en te verpletter : een van ons is nog altyd drie van hulle werd.
pieter
Generaal...
GENL. CRONJÉ [Driftig] : Ons sit hier in ’n posisie waaruit niemand ons kan jaag nie. Sterker as by Maersfontein! As ons kommando's opdaag soos beloof is, kan ons die vyand tussen die knyptang, se kloue flenters druk. En nou sê dié wat in Bloemfontein sit: ek moet uitjaag, alles agterlaat, waens, vroue . . . uithardloop soos 'n brak wat jy uit 'n kombuis skop! En ek sê ,,nooit”!
Generaal...
GENL. CRONJÉ [Driftig] : Ons sit hier in ’n posisie waaruit niemand ons kan jaag nie. Sterker as by Maersfontein! As ons kommando's opdaag soos beloof is, kan ons die vyand tussen die knyptang, se kloue flenters druk. En nou sê dié wat in Bloemfontein sit: ek moet uitjaag, alles agterlaat, waens, vroue . . . uithardloop soos 'n brak wat jy uit 'n kombuis skop! En ek sê ,,nooit”!
pieter
Wie is ek om met u te stry, Generaal. Maar ek het die president se bevele gehoor. Die hele laer het dit gehoor. [Anna op]
Wie is ek om met u te stry, Generaal. Maar ek het die president se bevele gehoor. Die hele laer het dit gehoor. [Anna op]
anna
Generaal . . . [Sien vir Pieter]: Ekskuus. Môre . . . Meneer. Generaal, my broer het my vertel wat die president wil hê. Ek het nou die dag onverstandig gepraat. Ek weet niks van oorlog nie. My broer sê die vroue is net 'n oorlas. U moes ons al weggestuur het.
GENL. CRONJÉ [Donderend] : Nee! Ek sou my geskaam het tot in my graf.
Generaal . . . [Sien vir Pieter]: Ekskuus. Môre . . . Meneer. Generaal, my broer het my vertel wat die president wil hê. Ek het nou die dag onverstandig gepraat. Ek weet niks van oorlog nie. My broer sê die vroue is net 'n oorlas. U moes ons al weggestuur het.
GENL. CRONJÉ [Donderend] : Nee! Ek sou my geskaam het tot in my graf.
anna
Generaal, u moet my laat praat. Dis nie omdat ons te fyntjies vir hierdie geveg is nie. Ons vroue is so min bang vir die dood as wat die burgers is; ons is nie bang om gewond te raak, vermink, 'n koeël te kry nie. Hierdie stank van dooie perde, ons ruik dit net soos die manne. Ons walg ook, Generaal, maar ons word nie flou nie. Elke nag se reën val ook op ons . . . ons loop ook deur die modder. Generaal, ons is nie erdepoppies nie. Maar ons weet nou: dié wat nie veg nie, is ’n oorlas vir die burgers. U moet hulle agterlaat: vroue en kinders. Die waens is tog al byna almal uitgebrand.
Generaal, u moet my laat praat. Dis nie omdat ons te fyntjies vir hierdie geveg is nie. Ons vroue is so min bang vir die dood as wat die burgers is; ons is nie bang om gewond te raak, vermink, 'n koeël te kry nie. Hierdie stank van dooie perde, ons ruik dit net soos die manne. Ons walg ook, Generaal, maar ons word nie flou nie. Elke nag se reën val ook op ons . . . ons loop ook deur die modder. Generaal, ons is nie erdepoppies nie. Maar ons weet nou: dié wat nie veg nie, is ’n oorlas vir die burgers. U moet hulle agterlaat: vroue en kinders. Die waens is tog al byna almal uitgebrand.
genl. cronjé
Jy ook? [Hy stap na agterverhoog]
Jy ook? [Hy stap na agterverhoog]
anna
Jy moet sorg dat jy uitkom uit hierdie kamp. Weg. My broer sê dis klaar : nog 'n dag of twee... . dan móét dit end kry hier. En as jy gevang word...
Jy moet sorg dat jy uitkom uit hierdie kamp. Weg. My broer sê dis klaar : nog 'n dag of twee... . dan móét dit end kry hier. En as jy gevang word...
pieter
Ek waardeer dit dat u... jy...
Ek waardeer dit dat u... jy...
anna
Ag, moenie praat van ,,waardeer” en ,,hoë agting” nie. Ons het nie tyd nie. Die vyand moet jou nie hier vang nie. Die ander is Republikeinse burgers. Jy moet saam met Boet uitjaag.
Ag, moenie praat van ,,waardeer” en ,,hoë agting” nie. Ons het nie tyd nie. Die vyand moet jou nie hier vang nie. Die ander is Republikeinse burgers. Jy moet saam met Boet uitjaag.
pieter
En ek kan u nie hier so laat nie. Dan liewer veg tot die dood.
En ek kan u nie hier so laat nie. Dan liewer veg tot die dood.
anna
Moenis meer vir my ,,u” sê nie, en juffrou”. Dan sê ek vir jou “oom”. “Ek het jou lief, ja, ek het en Ì het. En ek wou dit vir jou sê voordat j jy weggaan. OO [Jan op gevolg deur burgers. Willie en Sannie Vermaas onder hulle]
Moenis meer vir my ,,u” sê nie, en juffrou”. Dan sê ek vir jou “oom”. “Ek het jou lief, ja, ek het en Ì het. En ek wou dit vir jou sê voordat j jy weggaan. OO [Jan op gevolg deur burgers. Willie en Sannie Vermaas onder hulle]
jan
Waar's die Generaal? [Vir Pieter] : Het jy vir hom gesê?
Waar's die Generaal? [Vir Pieter] : Het jy vir hom gesê?
pieter
Ek het nog nie kans gekry nie.
Ek het nog nie kans gekry nie.
genl. cronjé
Ek hoor jou, Kommandant.
Ek hoor jou, Kommandant.
jan
Generaal, die burgers het die veldkornet hier [Wys na Pieter]
va s om vir u iets te sê. 'n Paar honderd het besluit om uit te Jt jaag waar De Wet die pad oopskiet en oophou. Dit sê ek dan nou vir u.
Generaal, die burgers het die veldkornet hier [Wys na Pieter]
va s om vir u iets te sê. 'n Paar honderd het besluit om uit te Jt jaag waar De Wet die pad oopskiet en oophou. Dit sê ek dan nou vir u.
nl bp gene. cronjé
Jy bedoel, julle wou van my verlof vra?
Jy bedoel, julle wou van my verlof vra?
ieter
Ja, Generaal. Dit wou ek kom vra.
\ Le GENL. CRONJÉ [Praat met Jan] : Kommandant, hierdie man [Wys na WA Pieter] praat van verlof vra. Jy sê: 'n klomp van julle het beslúit onl vd om uit te jaag. Jy “kom sê” vir my; vir my, die generaal: “Julle JA het besluit.” En jy, Kommandant, was altyd die man wat van dié. dissipline gepraat het, meer dissipline vir ons volk! [Kort pouse. " L ‚_ Streng]: Lyk dít na dissipline? DW N [Sag en ironies]: Julle moes besluit het om my af te sit as generaal WE Ig y 8 Ki — my uit te stem. SO't ons vroeër in ons republieke gemaak. od JAN : Daar's nie tyd vir redeneer nie. Ek weet nie of u ons gaan belet WO nie. [Roep]: Ons gaan uitjaag! 9 BURGERS: Ons gaan uitjaag | [Stilte]
Ny GENL. CRONJÉ [Vir Pieter]: Ek, as generaal, gee opdrag dat alle k vrywilligers wat daartoe besluit, onmiddellik onder bevel van die id kommandant hier deurbreek om aansluiting te probeer kry met die manskappe van generaal De Wet. U sorg dat die bevel uitgevoer € word. Maar stuur, stuur ek niemand nie. En ek trap hier vas.
[Hy groet vir Pieter en draai weg. Jan en die meeste burgers af. Willem, Sannie en ’n sestal burgers bly agter]
Ja, Generaal. Dit wou ek kom vra.
\ Le GENL. CRONJÉ [Praat met Jan] : Kommandant, hierdie man [Wys na WA Pieter] praat van verlof vra. Jy sê: 'n klomp van julle het beslúit onl vd om uit te jaag. Jy “kom sê” vir my; vir my, die generaal: “Julle JA het besluit.” En jy, Kommandant, was altyd die man wat van dié. dissipline gepraat het, meer dissipline vir ons volk! [Kort pouse. " L ‚_ Streng]: Lyk dít na dissipline? DW N [Sag en ironies]: Julle moes besluit het om my af te sit as generaal WE Ig y 8 Ki — my uit te stem. SO't ons vroeër in ons republieke gemaak. od JAN : Daar's nie tyd vir redeneer nie. Ek weet nie of u ons gaan belet WO nie. [Roep]: Ons gaan uitjaag! 9 BURGERS: Ons gaan uitjaag | [Stilte]
Ny GENL. CRONJÉ [Vir Pieter]: Ek, as generaal, gee opdrag dat alle k vrywilligers wat daartoe besluit, onmiddellik onder bevel van die id kommandant hier deurbreek om aansluiting te probeer kry met die manskappe van generaal De Wet. U sorg dat die bevel uitgevoer € word. Maar stuur, stuur ek niemand nie. En ek trap hier vas.
[Hy groet vir Pieter en draai weg. Jan en die meeste burgers af. Willem, Sannie en ’n sestal burgers bly agter]
anna
Gaan, my liefling, gaan saam met Boet. [Pieter druk ’n oomblik vir Anna teen hom vas, dan hardloop hy agter Jan aan]
[Verhewigde skietery en geluid van perdepote wat wegjaag. Cronjé volg die aksie wat van die verhoog af plaasvind met sy verkyker. Anna, Sannie en die ander burgers ook]
Gaan, my liefling, gaan saam met Boet. [Pieter druk ’n oomblik vir Anna teen hom vas, dan hardloop hy agter Jan aan]
[Verhewigde skietery en geluid van perdepote wat wegjaag. Cronjé volg die aksie wat van die verhoog af plaasvind met sy verkyker. Anna, Sannie en die ander burgers ook]
burger
Dit lyk my hulle gaan deurkom!
Dit lyk my hulle gaan deurkom!
annie vermaas
Hemel, die kakies skiet!
Hemel, die kakies skiet!
tweede burger
Daar val een. Nog een!
Daar val een. Nog een!
anna
Kan julle sien wie geval het?
Kan julle sien wie geval het?
burger
Maar hulle jaag!
Maar hulle jaag!
anna
Hulle is deur! Hulle is deur!
Hulle is deur! Hulle is deur!
burger
Ek skat honderd-en-vyftig man. Hulle is deur! !
[Sannie en burgers af]
Ek skat honderd-en-vyftig man. Hulle is deur! !
[Sannie en burgers af]
genl. cronjé
Magtig, maar die Boere is darem nie bang vir koeëls nie. Ek het altyd gedag: asgaais, dié is ons nie voor bang nie — as Ons agter waens sit: maar koeëls... daar hou die Boer nie van nie . . . En nou, hier voor my oë, dis 'n nuwe ding: instorm, instorm. ... [Sag] : Moes ék nie deurgestorm het nie...
[Ou vrou op haar rostrum] (Aa ou VROU: En Cronjé, tog die taaie, die dapper vegter, het gebly met, al
sy duisende burgers en gehoop op 'n uitredding voordat hongers- P nood of vernietiging deur die kanonne die einde sou bring. d Tien verskriklike dae het ons mense en my dogter Anna saam met Zit hulle daar geveg en gebid, manne, vroue en kinders, verbrand 4 glad deur die Februarieson, deurweek van die reëns; tot aan die knieë inge. veld water en modder — en die bombardement dag en nag, aanhoudend; ) totdat vleis en bloed dit nie meer kon verduur nie. rra
/ le od Sp , | ck praat met julle almal hier: pen ob fe Jd julle wat ryk en rustig lewe, 5 ld wéét julle hoe is daar gely vir ons eerste republieke? en ? oe AT!” en kan julle self so ly as dit moet? My geslag was net so rustig, so onvoorbereid vir lyding as julle. Só is 'n volk seker altyd omdat hy vrede begeer.
Ek praat met jou, ja; [Cronjé moedeloos op sy veldstoeltjie. Twee of drie offisiere by hom]
Magtig, maar die Boere is darem nie bang vir koeëls nie. Ek het altyd gedag: asgaais, dié is ons nie voor bang nie — as Ons agter waens sit: maar koeëls... daar hou die Boer nie van nie . . . En nou, hier voor my oë, dis 'n nuwe ding: instorm, instorm. ... [Sag] : Moes ék nie deurgestorm het nie...
[Ou vrou op haar rostrum] (Aa ou VROU: En Cronjé, tog die taaie, die dapper vegter, het gebly met, al
sy duisende burgers en gehoop op 'n uitredding voordat hongers- P nood of vernietiging deur die kanonne die einde sou bring. d Tien verskriklike dae het ons mense en my dogter Anna saam met Zit hulle daar geveg en gebid, manne, vroue en kinders, verbrand 4 glad deur die Februarieson, deurweek van die reëns; tot aan die knieë inge. veld water en modder — en die bombardement dag en nag, aanhoudend; ) totdat vleis en bloed dit nie meer kon verduur nie. rra
/ le od Sp , | ck praat met julle almal hier: pen ob fe Jd julle wat ryk en rustig lewe, 5 ld wéét julle hoe is daar gely vir ons eerste republieke? en ? oe AT!” en kan julle self so ly as dit moet? My geslag was net so rustig, so onvoorbereid vir lyding as julle. Só is 'n volk seker altyd omdat hy vrede begeer.
Ek praat met jou, ja; [Cronjé moedeloos op sy veldstoeltjie. Twee of drie offisiere by hom]
genl. cronjé
Nee, moet dit nie sê nie...
Nee, moet dit nie sê nie...
vermaas
Vleis en bloed kan dit nie meer verduur nie.
Vleis en bloed kan dit nie meer verduur nie.
eerste offisier
Die mense begin murmureer.
Die mense begin murmureer.
tweede offisier
Hulle sê dis net Generaal se... se... koppigheid.
Hulle sê dis net Generaal se... se... koppigheid.
genl. cronjé
En julle : wat sê julle?
[Hulle swyg] Julle sê niks nie. Dis omdat julle weet dat ons nog kan uithou.
En julle : wat sê julle?
[Hulle swyg] Julle sê niks nie. Dis omdat julle weet dat ons nog kan uithou.
eerste offisier
Nee, Generaal, dis nie daarom nie. Dis omdat ek weet hoe ú ly.
Nee, Generaal, dis nie daarom nie. Dis omdat ek weet hoe ú ly.
genl. cronjé
Julle was my beste manne.
['n Vyftiental burgers op]
Julle was my beste manne.
['n Vyftiental burgers op]
vermaas
Generaal, ek is bang: as u nie oorgee nie, sal die burgers self oorgee; sommer die geweer weggooi, witvlag hys, wat ook al. [Kort pouse]
Generaal, ek is bang: as u nie oorgee nie, sal die burgers self oorgee; sommer die geweer weggooi, witvlag hys, wat ook al. [Kort pouse]
genl. cronjé
Weet julle watter dag dit vandag is? Watter dag dit mêre is? Dis mêre Majoeba-dag. Die dag waarop die Here ons met 'n wonderwerk uitgered het. Dat ons handjievol 'n magtige vyand op die berg kon verslaan. Was dit óns krag? En het óns ou volkie toe die groot Engeland tot vrede gedwing? TT
Nee, ons weet dit was ’n is 'n magtiger | Hand as óns s'n.
En sal ek, Piet Cronjé, in bevel van die hoofmag van Transvaal,
sal ek daardie Dag van die Wonder, Majoeba-dag, ontheilig? Sal
ek Transvaal se hoofmag op dié dag oorgee? Sal ek vir die Here sê:
“Ons gedenk nie meer U mag nie. Ons vertrou nie op die sterkte van
U arm nie.” Is dit wat julle van my vra? Julle, my bestes?
Luister! Vandag het ons die boodskap gekry. Ons president, Paul
Kruger, gaan vannag ons hele volk in die gebed voor. Op alle
dorpe in Transvaal sal ons volk vannag bidure hou. Ons sal die Here
bid dat Hy in ons saak oordeel, of dit regvaardig is.
En ek sê: in hierdie laer vannag sal ek julle in die gebed voorgaan.
Die hele nag. Uit dieptes van ellende sal ons roep.
[Ou vrou op haar rostrum]
ou vROU: Dié nag het hy in gebed deurgebring. | En die volgende môre, toe die dag aanbreek, en die vyand dapper aangeval het om juis op Majoeba-dag die oorwinning te behaal, het die burgers oral wit vlae en sakdoeke opgesteek. Cronjé is eindelik getem.
Projeksie van die tekening van die Fantastiese dans in die Beursgebou
Dit was Paardeberg; my seun.
Maar daar is ook gedans! Op die Beurs in Londen, daar waar die geskiedenis, waar die lewe van ménse, in ponde, sjielings en pennies omgereken word, daar is dié dag gedans oor die nuus van Paar-
deberg.
Jy sien dit nou as ’n stil dans; verstil, doods byna. Dit was die mag wat vir ons neergeslaan het: die kapitaal ! Jy sien dit nou as ’n stil dans; verstil, doods byna. DIE TWEEDE GEDEELTE
ou vRou: Ná Paardeberg, my seun, was ons moed vereers gereek ent so Ons, die volk wat dáár so vas kon staan, ons het begin hardloop as die kakies net êrens gesien word. Ja, dis waar. Ons moet dit weet, ons moet dit weet : ons was bang, lafhartig, met elke smadelike woord wat ons taal besit. / Generaal De Wet het tevergeefs m met die sambok sy mense probeer terugslaan.
) As hy op een plek keer, dan vlug hulle op 'n ander. ' Twee perde het hy dié dag kapot gery. En president Kruger het dit self aanskou. Oud en siek soos hy was, het hy na die front toe gekom waar ons burgers aan't terugstroom was — nee, laat ek die waarheid sê : aan't weghardloop was. En magteloos het hy in sy Kaapse kar gesit en met sy kierie gedreig
teen die burgers wat verbyjaag; die Pretoriase polisie beveel om elkeen wat weghardloop, dood te skiet. Want ons het toe nog niemand van ons eie volk geskiet nie. Ook nie burgers wat weghardloop nie. Ons het gevlug en gevlug. Ons was bang. Ons was op ons velle versot. [Kort pouse | Toe het die skeur in ons volk gekom en die skeur i in die man wat | jou vader was. OO Jou grootvader, my man, het nou met en gaan praat. Hy kón, want ons was s gesiene mense .
[Erens in die Vrystaatse vlakte: Kommandant Jan Visser by tafeltjie. Hy skryf iets. Pres. Steyn op] __
Weet julle watter dag dit vandag is? Watter dag dit mêre is? Dis mêre Majoeba-dag. Die dag waarop die Here ons met 'n wonderwerk uitgered het. Dat ons handjievol 'n magtige vyand op die berg kon verslaan. Was dit óns krag? En het óns ou volkie toe die groot Engeland tot vrede gedwing? TT
Nee, ons weet dit was ’n is 'n magtiger | Hand as óns s'n.
En sal ek, Piet Cronjé, in bevel van die hoofmag van Transvaal,
sal ek daardie Dag van die Wonder, Majoeba-dag, ontheilig? Sal
ek Transvaal se hoofmag op dié dag oorgee? Sal ek vir die Here sê:
“Ons gedenk nie meer U mag nie. Ons vertrou nie op die sterkte van
U arm nie.” Is dit wat julle van my vra? Julle, my bestes?
Luister! Vandag het ons die boodskap gekry. Ons president, Paul
Kruger, gaan vannag ons hele volk in die gebed voor. Op alle
dorpe in Transvaal sal ons volk vannag bidure hou. Ons sal die Here
bid dat Hy in ons saak oordeel, of dit regvaardig is.
En ek sê: in hierdie laer vannag sal ek julle in die gebed voorgaan.
Die hele nag. Uit dieptes van ellende sal ons roep.
[Ou vrou op haar rostrum]
ou vROU: Dié nag het hy in gebed deurgebring. | En die volgende môre, toe die dag aanbreek, en die vyand dapper aangeval het om juis op Majoeba-dag die oorwinning te behaal, het die burgers oral wit vlae en sakdoeke opgesteek. Cronjé is eindelik getem.
Projeksie van die tekening van die Fantastiese dans in die Beursgebou
Dit was Paardeberg; my seun.
Maar daar is ook gedans! Op die Beurs in Londen, daar waar die geskiedenis, waar die lewe van ménse, in ponde, sjielings en pennies omgereken word, daar is dié dag gedans oor die nuus van Paar-
deberg.
Jy sien dit nou as ’n stil dans; verstil, doods byna. Dit was die mag wat vir ons neergeslaan het: die kapitaal ! Jy sien dit nou as ’n stil dans; verstil, doods byna. DIE TWEEDE GEDEELTE
ou vRou: Ná Paardeberg, my seun, was ons moed vereers gereek ent so Ons, die volk wat dáár so vas kon staan, ons het begin hardloop as die kakies net êrens gesien word. Ja, dis waar. Ons moet dit weet, ons moet dit weet : ons was bang, lafhartig, met elke smadelike woord wat ons taal besit. / Generaal De Wet het tevergeefs m met die sambok sy mense probeer terugslaan.
) As hy op een plek keer, dan vlug hulle op 'n ander. ' Twee perde het hy dié dag kapot gery. En president Kruger het dit self aanskou. Oud en siek soos hy was, het hy na die front toe gekom waar ons burgers aan't terugstroom was — nee, laat ek die waarheid sê : aan't weghardloop was. En magteloos het hy in sy Kaapse kar gesit en met sy kierie gedreig
teen die burgers wat verbyjaag; die Pretoriase polisie beveel om elkeen wat weghardloop, dood te skiet. Want ons het toe nog niemand van ons eie volk geskiet nie. Ook nie burgers wat weghardloop nie. Ons het gevlug en gevlug. Ons was bang. Ons was op ons velle versot. [Kort pouse | Toe het die skeur in ons volk gekom en die skeur i in die man wat | jou vader was. OO Jou grootvader, my man, het nou met en gaan praat. Hy kón, want ons was s gesiene mense .
[Erens in die Vrystaatse vlakte: Kommandant Jan Visser by tafeltjie. Hy skryf iets. Pres. Steyn op] __
president
Jou vader is hier. Hy wil glo met my praat.
Jou vader is hier. Hy wil glo met my praat.
jan
Moet ek loop, President?
Moet ek loop, President?
president
Nee, bly hier. Daar is hy al. Kom nader, Oom. [Grootvader op]
Nee, bly hier. Daar is hy al. Kom nader, Oom. [Grootvader op]
grootvader
Nou het dit dan hiertoe [Wys] gekom, Theunis: dat ons hoofstad, Bloemfontein, deur die vyand ingeneem is. En wie gaan keer dat hulle Pretoria ook vat? Wie? Mêre, seun. [Hy draai na president en wys na seun]
Moet hy by wees en hoor?
PRESIDENT [Kaik] : Hy's van my staf. Ja, dit het so ver gekom. Die oormag van die vyand.
Nou het dit dan hiertoe [Wys] gekom, Theunis: dat ons hoofstad, Bloemfontein, deur die vyand ingeneem is. En wie gaan keer dat hulle Pretoria ook vat? Wie? Mêre, seun. [Hy draai na president en wys na seun]
Moet hy by wees en hoor?
PRESIDENT [Kaik] : Hy's van my staf. Ja, dit het so ver gekom. Die oormag van die vyand.
grootvader
Moet jy nóú van oormag praat? Het julle dit nie geweet nie? Engeland se mag.
Moet jy nóú van oormag praat? Het julle dit nie geweet nie? Engeland se mag.
president
Ek hét dit geken.
Ek hét dit geken.
grootvader
En tog het jy ...
En tog het jy ...
president
En tog het ek hierdie oorlog aangedurf. En as ons weer gestaan het soos vier maande gelede, sou ek wéér. Ek sou wéér die stryd aanknoop. Wéér, wéér!
En tog het ek hierdie oorlog aangedurf. En as ons weer gestaan het soos vier maande gelede, sou ek wéér. Ek sou wéér die stryd aanknoop. Wéér, wéér!
grootvader
Maar as 'n land se hoofstad ingeneem word, dan moet dié land tog oorgee. So was dit nog altyd. In beskaafde oorloë. Ons is nie ’n wilde stam wat dan mense in die bossies gaan voorlê nie!
Maar as 'n land se hoofstad ingeneem word, dan moet dié land tog oorgee. So was dit nog altyd. In beskaafde oorloë. Ons is nie ’n wilde stam wat dan mense in die bossies gaan voorlê nie!
president
Miskien moct ons nog 'n nuwe soort oorlog leer.
Miskien moct ons nog 'n nuwe soort oorlog leer.
grootvader
Theunis, ek wil openhartig met jou praat. Ons het die oorlog verloor — nie net ons hoofstad nie. Vir my is die Hand van die Here hierin. Ons het Hom gevra om oor ons saak te beslis, Ons land is ingeneem... _
PRESIDENT [Heftig]: Dis nie waar nie! Nie ons land nie!
GROOTVADER [Gaan heftiger voort]: Ons leërmagte is gevang of uitmekaar gejaag. Die burgers tóú huis toe. Hulle is klaar, hulle is moeg. Hulle wil hulle eie werk doen. Hulle sê: laat die Engelsman dan maak wat hy wil. Laat hom ’n regering maak as hy wil.
PRESIDENT [Kalmer] : Oom, ek vra nou geduldig : wat dan van ons volk onder ’n Engelse regering? Wat van ons volk? Ons het nou vyfig jaar onsself geregeer. Gaan ons nou knegte van Engeland word?
am ë N
Theunis, ek wil openhartig met jou praat. Ons het die oorlog verloor — nie net ons hoofstad nie. Vir my is die Hand van die Here hierin. Ons het Hom gevra om oor ons saak te beslis, Ons land is ingeneem... _
PRESIDENT [Heftig]: Dis nie waar nie! Nie ons land nie!
GROOTVADER [Gaan heftiger voort]: Ons leërmagte is gevang of uitmekaar gejaag. Die burgers tóú huis toe. Hulle is klaar, hulle is moeg. Hulle wil hulle eie werk doen. Hulle sê: laat die Engelsman dan maak wat hy wil. Laat hom ’n regering maak as hy wil.
PRESIDENT [Kalmer] : Oom, ek vra nou geduldig : wat dan van ons volk onder ’n Engelse regering? Wat van ons volk? Ons het nou vyfig jaar onsself geregeer. Gaan ons nou knegte van Engeland word?
am ë N
grootvader
Engeland maak nie van mense knegte nie. Die vroue wat by Cronjé gevang is - my eie dogter —is hulle nou knegte? Vir wie werk hulle dan? Hulle is weer by hulle huise, veilig, vry! As die Engelse hierdie land vat, sal ek nog 'n boer op my plaas wees. Jy sal kan advokaat wees, of regter. Is daar nie Afrikaanse regters in die Kaap nie? S my!
Engeland maak nie van mense knegte nie. Die vroue wat by Cronjé gevang is - my eie dogter —is hulle nou knegte? Vir wie werk hulle dan? Hulle is weer by hulle huise, veilig, vry! As die Engelse hierdie land vat, sal ek nog 'n boer op my plaas wees. Jy sal kan advokaat wees, of regter. Is daar nie Afrikaanse regters in die Kaap nie? S my!
president
Ons moet veg ... om... om ons siel te red. _
Ons moet veg ... om... om ons siel te red. _
grootvader
Jy moet vir die Here bid as dit 'n kwessie is van jou siel red. Dis om julle haat dat hierdie straf oor ons gekom het. Julle het die Engelse altyd gehaat. En onthou: die meeste daarvan is die liefde.
Jy moet vir die Here bid as dit 'n kwessie is van jou siel red. Dis om julle haat dat hierdie straf oor ons gekom het. Julle het die Engelse altyd gehaat. En onthou: die meeste daarvan is die liefde.
president
Dit laat ek my nie sê nie. Waar het ons trouer Engelse burgers as in die Vrystaat? Die Brebners, Gordon Fraser, McHardy, Morgan, Brounger, Dixon, Ramsbottom — hiér het Afrikaner en Engelsman mekaar leer ken; dít was die liefde. Hier kan ons 'n volk word! Dít moes jy nie gesê het nie. Dít nie.
[Kommandant Jan Visser luister hier baie skerp. Hy wil iets sê. Steyn wys van ,,nee””]
Dit laat ek my nie sê nie. Waar het ons trouer Engelse burgers as in die Vrystaat? Die Brebners, Gordon Fraser, McHardy, Morgan, Brounger, Dixon, Ramsbottom — hiér het Afrikaner en Engelsman mekaar leer ken; dít was die liefde. Hier kan ons 'n volk word! Dít moes jy nie gesê het nie. Dít nie.
[Kommandant Jan Visser luister hier baie skerp. Hy wil iets sê. Steyn wys van ,,nee””]
grootvader
Julle praat altyd van volk, Theunis. Ek praat van ons
mense elkeen apart; van jou en my, van ons vrouens, ons kinders, van elke boer, ryk of arm, apart. Wat is 'n volk? Ons kan ook ’n deel van die Engelse volk wees. Ons praat tog al baie Engels. En hoe gaan ons die vólk red as ons ménse uitgeroei word? Ek sê vir jou: ons sondig teen die Here as ons hierdie onheilige oorlog voortsit. Ons het dit begin, en die Here se hand het ons swaar geslaan.
JAN [Kan homself nie bedwing nie] : En as die Here nou niks met die saak te doen het nie, Vader?
Julle praat altyd van volk, Theunis. Ek praat van ons
mense elkeen apart; van jou en my, van ons vrouens, ons kinders, van elke boer, ryk of arm, apart. Wat is 'n volk? Ons kan ook ’n deel van die Engelse volk wees. Ons praat tog al baie Engels. En hoe gaan ons die vólk red as ons ménse uitgeroei word? Ek sê vir jou: ons sondig teen die Here as ons hierdie onheilige oorlog voortsit. Ons het dit begin, en die Here se hand het ons swaar geslaan.
JAN [Kan homself nie bedwing nie] : En as die Here nou niks met die saak te doen het nie, Vader?
grootvader
Is jy gek? Hy het. Hy het. Die Heer der Leërskare. Is daar nie gesê nie dar ’n Koning sig vrage moet of hy magtig is met tienduisend te ontmoet dengenen die met twintigduisend tegen hem komt. Sê die Bybel nie: die Here verander de tijden, Hij zet die koningen af en Hij bevestigt die koningen . . . [Vir Steyn]: As Hy jou afgesit het? En ’n ander oor ons volk aanstel?
Is jy gek? Hy het. Hy het. Die Heer der Leërskare. Is daar nie gesê nie dar ’n Koning sig vrage moet of hy magtig is met tienduisend te ontmoet dengenen die met twintigduisend tegen hem komt. Sê die Bybel nie: die Here verander de tijden, Hij zet die koningen af en Hij bevestigt die koningen . . . [Vir Steyn]: As Hy jou afgesit het? En ’n ander oor ons volk aanstel?
jan
Verskoon, President. Vader, kom ons laat die Bybelpraatjies uit. Onsself, onsself! Mag teen Mag! Bul teen Bul! Dit is ons stryd.
Verskoon, President. Vader, kom ons laat die Bybelpraatjies uit. Onsself, onsself! Mag teen Mag! Bul teen Bul! Dit is ons stryd.
grootvader
Baälspriester ! Is jy my seun?
Baälspriester ! Is jy my seun?
president
Wag, Oom. Kyk, ek wou nie in die oorlog gaan nie. Ek het dit oor en oor gesê. Maar ek het ook gesê: “As ons gedwing word, ás ons ingaan, moet julle nie by my van oorgee praat nie.”
Wag, Oom. Kyk, ek wou nie in die oorlog gaan nie. Ek het dit oor en oor gesê. Maar ek het ook gesê: “As ons gedwing word, ás ons ingaan, moet julle nie by my van oorgee praat nie.”
grootvader
Waar sal jou kastige regering nou regeer?
Waar sal jou kastige regering nou regeer?
president
Op enige dorp, op enige plaas, onder enige doringboom waar die president is: daar sal die regering wees.
GROOTVADER [Bars uit van die lag]: Agter elke bossie! In elke klipskeur! En dit ’n regering!
Op enige dorp, op enige plaas, onder enige doringboom waar die president is: daar sal die regering wees.
GROOTVADER [Bars uit van die lag]: Agter elke bossie! In elke klipskeur! En dit ’n regering!
president
Loop nou!
Loop nou!
grootvader
Ek sil loop! Ek loop! Maar ek sê vir jou: as jy weghardloop, ek bly in Bloemfontein. As Lid van die Volksraad gaan ek werk vir die behoud van ons mense — dié vir wie julle wil ' dd” “uitroei. Ek is 'n man van vrede. At
Ek sil loop! Ek loop! Maar ek sê vir jou: as jy weghardloop, ek bly in Bloemfontein. As Lid van die Volksraad gaan ek werk vir die behoud van ons mense — dié vir wie julle wil ' dd” “uitroei. Ek is 'n man van vrede. At
president
Vrede is goed, Oom. Maar onthou u eed van trou aan Lek. hierdie Staat. Onthou hom!
Vrede is goed, Oom. Maar onthou u eed van trou aan Lek. hierdie Staat. Onthou hom!
grootvader
Hoe lank gaan jy aanhou? Tot watter uiterste toe?
Hoe lank gaan jy aanhou? Tot watter uiterste toe?
president
Tot ek my Gideonsbende het. [Pouse] Zee
Tot ek my Gideonsbende het. [Pouse] Zee
grootvader
Mag die Here ons land teen jou beskerm, Steyn. Verlos ons van die Bose. [Grootvader af]
Mag die Here ons land teen jou beskerm, Steyn. Verlos ons van die Bose. [Grootvader af]
president
Jy het gehoor. Jou vader is ’n ordentlike man, ’n godsdienstige man. ’n Man van vrede. En ons? Jy en ek? Wat is ons?
JAN [Aarsel] : My vader het te veel godsdiens.
PRESIDENT [Sag]: Kán ’n mens?
JAN [Ongeduldig] : Of hy het ’n verkeerde beskouing ...
Jy het gehoor. Jou vader is ’n ordentlike man, ’n godsdienstige man. ’n Man van vrede. En ons? Jy en ek? Wat is ons?
JAN [Aarsel] : My vader het te veel godsdiens.
PRESIDENT [Sag]: Kán ’n mens?
JAN [Ongeduldig] : Of hy het ’n verkeerde beskouing ...
president
Is joue reg? Dat die Here opsy moet staan? En ons:
Bul teen bul.
Is joue reg? Dat die Here opsy moet staan? En ons:
Bul teen bul.
jan
President, laat ek u eerlik vra : het u wat ouer as ek is, al daaraan gedink dat ’n mens godsdienstig kan wees omdat jy oud is - te oud vir nog groot sondes? Of omdat jy ryk is: dat die Here tog net jou besittings moet bewaar .. . jou ryk moet laat bly in die land wat Hy glo aan jou vadere gegee het? My vader is oud. My vader is ryk. [Pieter kom op]
President, laat ek u eerlik vra : het u wat ouer as ek is, al daaraan gedink dat ’n mens godsdienstig kan wees omdat jy oud is - te oud vir nog groot sondes? Of omdat jy ryk is: dat die Here tog net jou besittings moet bewaar .. . jou ryk moet laat bly in die land wat Hy glo aan jou vadere gegee het? My vader is oud. My vader is ryk. [Pieter kom op]
pieter
Generaal De Wet het my gestuur, President. Hy kom netnou en bring 'n afgevaardigde van Transvaal saam. Hy wil sake bespreek.
Generaal De Wet het my gestuur, President. Hy kom netnou en bring 'n afgevaardigde van Transvaal saam. Hy wil sake bespreek.
president
Goed, Pieter. Gesond?
Goed, Pieter. Gesond?
pieter
Dankie ja, President.
Dankie ja, President.
president
Dis goed dat julle twee hier is. Dis met julle jongmense wat ek moet praat. Generaal De Wet wil nie hóór dat ons verslaan
{ ' /
/ 1 / z Á , p
A rv
OT Mot (C s 4 Bw ANA OY Oerder AL is nie. Maar ék? Ek is die hoof. Ek veg nie self nie. As daar moet ingestorm word in die koeëls, dan is dit julle wat moet instorm; julle wat kan doodgeskiet word . . . Sê julle vir my. Sé vir my. | Hoeveel kan ek van die volk eis? Moet ek vrede maak? Sê júlle || vir my... Wil ons volk voortgaan? Durf ek sê hy móét voortgaan?
I Julle is van ons bestes …
JAN [Heftig]: President, as ons met vinnige kommando's deurgebreek het Durban toe, Kaap toe, Baai toe; die spoorweë beset het, die klomp slap Kaapnaars wakker geklop of geláát het — dan was die Engelse nou in die see, nie in Bloemfontein nie.
Dis goed dat julle twee hier is. Dis met julle jongmense wat ek moet praat. Generaal De Wet wil nie hóór dat ons verslaan
{ ' /
/ 1 / z Á , p
A rv
OT Mot (C s 4 Bw ANA OY Oerder AL is nie. Maar ék? Ek is die hoof. Ek veg nie self nie. As daar moet ingestorm word in die koeëls, dan is dit julle wat moet instorm; julle wat kan doodgeskiet word . . . Sê julle vir my. Sé vir my. | Hoeveel kan ek van die volk eis? Moet ek vrede maak? Sê júlle || vir my... Wil ons volk voortgaan? Durf ek sê hy móét voortgaan?
I Julle is van ons bestes …
JAN [Heftig]: President, as ons met vinnige kommando's deurgebreek het Durban toe, Kaap toe, Baai toe; die spoorweë beset het, die klomp slap Kaapnaars wakker geklop of geláát het — dan was die Engelse nou in die see, nie in Bloemfontein nie.
president
Hou op! Hier staan 'n man uit die Kolonie! Jy, Kapenaar?
Hou op! Hier staan 'n man uit die Kolonie! Jy, Kapenaar?
pieter
As ons dit alles, soos wat Jan sê, as ons dít alles kon reggekry het met ons ou volkie...
As ons dit alles, soos wat Jan sê, as ons dít alles kon reggekry het met ons ou volkie...
president
Julle antwoord nie my vraag nie. Nie “as’’, “as”” nie, maar soos sake nou staan; kan ek die volk vra om voort te gaan? Durf ek? Hóé durf ek, hoe dúrf ek ander se lewes vra, ander lewes offer.
[Die lig begin verdonker tot alleen Steyn sigbaar is]
Hoe durf ek
‚ — dalk met politieke slinterslae — er mense aanhits tot die stryd? “> oproep tot offers?
Kvn sélf-opoffering
det tót in die dood?
hj Waarom roep U my net om te offer? AN A
Waarom roep U my nie_ "
om offerdier te wees?
Waarom gebruik U nie die domkrag van my eie vrees — my eie menslike vrees vir die dood —
om my uit hierdie barre leierskap te hef
en met die bangstes van my volk één te laat wees nie. Here, laat my nie in versekerheid verval nie. [In hierdie toneel — wat in Steyn se gewete afspeel — moet die hooflig op hom val. Die gestaltes verskyn van oral af: soms ’n hele figuur, soms net 'n gesig, soms groepe, soms net stemme. Die president praat self byna niks, reageer alleen op die stemme en beelde. Die stemme moet mekaar baie vinnig opvolg. Sommige stemme sal fluister, ander weer iets harder, ander baie hard]
STEMME [Fluisterend, dan harder]: Steyn! Steyn! Steyn!
Julle antwoord nie my vraag nie. Nie “as’’, “as”” nie, maar soos sake nou staan; kan ek die volk vra om voort te gaan? Durf ek? Hóé durf ek, hoe dúrf ek ander se lewes vra, ander lewes offer.
[Die lig begin verdonker tot alleen Steyn sigbaar is]
Hoe durf ek
‚ — dalk met politieke slinterslae — er mense aanhits tot die stryd? “> oproep tot offers?
Kvn sélf-opoffering
det tót in die dood?
hj Waarom roep U my net om te offer? AN A
Waarom roep U my nie_ "
om offerdier te wees?
Waarom gebruik U nie die domkrag van my eie vrees — my eie menslike vrees vir die dood —
om my uit hierdie barre leierskap te hef
en met die bangstes van my volk één te laat wees nie. Here, laat my nie in versekerheid verval nie. [In hierdie toneel — wat in Steyn se gewete afspeel — moet die hooflig op hom val. Die gestaltes verskyn van oral af: soms ’n hele figuur, soms net 'n gesig, soms groepe, soms net stemme. Die president praat self byna niks, reageer alleen op die stemme en beelde. Die stemme moet mekaar baie vinnig opvolg. Sommige stemme sal fluister, ander weer iets harder, ander baie hard]
STEMME [Fluisterend, dan harder]: Steyn! Steyn! Steyn!
vrouestem
Dis maklik vir jou! Jy veg nie self nie!
Dis maklik vir jou! Jy veg nie self nie!
grootvader
Hou op met hierdie oorlog! Steyn, hou op!
Hou op met hierdie oorlog! Steyn, hou op!
groep vrouestemme
Ons sal verdúúr, ons sal ly: dat ons kinders nie knegte word nie. Here, gee ons die krag om uit te hou...
Ons sal verdúúr, ons sal ly: dat ons kinders nie knegte word nie. Here, gee ons die krag om uit te hou...
vroubestbem
Die president het baie krag. Het hy al in hierdie oorlog gely? Soos óns gely?
Die president het baie krag. Het hy al in hierdie oorlog gely? Soos óns gely?
derde vrouestem
My twee kinders is dood. Twee voet diep in die rooi-klei begrawe. Ek kon nie dieper grawe nie.
My twee kinders is dood. Twee voet diep in die rooi-klei begrawe. Ek kon nie dieper grawe nie.
grootvader
As die Here jou afgesit het? En ’n ander oor ons volk aanstel?
As die Here jou afgesit het? En ’n ander oor ons volk aanstel?
vrouestem
Die kakies trap en trap op ons land!
DB WET [Woedend] : Die kapitaliste! Dié laat hulle knegte trap en trap op om led) i Misdade esse sien ener
Die kakies trap en trap op ons land!
DB WET [Woedend] : Die kapitaliste! Dié laat hulle knegte trap en trap op om led) i Misdade esse sien ener
groep manstemme
Ons het verloor, verloor. Na watter gebed van ons het die Here geluister?
STEM [Hard]: Steyn, jou daag ek voor die geskiedenis!
Ons het verloor, verloor. Na watter gebed van ons het die Here geluister?
STEM [Hard]: Steyn, jou daag ek voor die geskiedenis!
groep vrouestemme
Ons kinders gaan dood, en as hulle dood-
er
gaan, gaan ons volk dood! MANSTEM [Sing spottend]: Oom Paul het ’n vark gery, Afgeval en seergekry. MANSTEMME[ Juigend] : Opgeklim en weer gery!
Ons kinders gaan dood, en as hulle dood-
er
gaan, gaan ons volk dood! MANSTEM [Sing spottend]: Oom Paul het ’n vark gery, Afgeval en seergekry. MANSTEMME[ Juigend] : Opgeklim en weer gery!
vrouestem
Julle is die vlug-regering, die hardloopregering.
VROUESTEMME [Vinnig]: die wegkruip-regering die kapkar-regering die tering-regering die huil-kommando's [Gelag]
Julle is die vlug-regering, die hardloopregering.
VROUESTEMME [Vinnig]: die wegkruip-regering die kapkar-regering die tering-regering die huil-kommando's [Gelag]
manstem
Waar waai ou Steyn se manelpante nou?
VROUESTEMME [Sing baie vinnig]: Bobbejaan klim die berg so haastig, so lastig; bobbejaan klim die berg om die kakies te vererg. Hoerê vir die Rooi Nekke.
Waar waai ou Steyn se manelpante nou?
VROUESTEMME [Sing baie vinnig]: Bobbejaan klim die berg so haastig, so lastig; bobbejaan klim die berg om die kakies te vererg. Hoerê vir die Rooi Nekke.
manstemme
Hoera, hoera, ons ry op nuwe saals. Hoera, hoera, die kakies word gewals. Ons orders word mooi uitgevoer en Engeland moet betaal tot haar oliepotjie droog is.
Hoera, hoera, ons ry op nuwe saals. Hoera, hoera, die kakies word gewals. Ons orders word mooi uitgevoer en Engeland moet betaal tot haar oliepotjie droog is.
ou vrou
Jy het ons volk so sterk gelei in die stryd;
lei hom tot nuwe krag en opbloei.
GROOTVADER [Fluister]: Is dit jou eie eer wat jy soek? Bid dat jou gees verlig word, bid die Heilige Gees dat jy jou eie hart en sonde leer ken.
Jy het ons volk so sterk gelei in die stryd;
lei hom tot nuwe krag en opbloei.
GROOTVADER [Fluister]: Is dit jou eie eer wat jy soek? Bid dat jou gees verlig word, bid die Heilige Gees dat jy jou eie hart en sonde leer ken.
president
) A dd d
( Ek bid u, Heer, laat dit nie ’n politikus se sekerheid wees nie; ( laat dit selfs nie ’n staatsman se versekerheid wees nie. / Vas Ek is 'n sondige mens; my oordeel is vol van my: vol van my wens, my eersug, my gebrék aan insig:
ek: Steyn; ek arme, ellendige mens. 1 ) sede
) A dd d
( Ek bid u, Heer, laat dit nie ’n politikus se sekerheid wees nie; ( laat dit selfs nie ’n staatsman se versekerheid wees nie. / Vas Ek is 'n sondige mens; my oordeel is vol van my: vol van my wens, my eersug, my gebrék aan insig:
ek: Steyn; ek arme, ellendige mens. 1 ) sede
vrouestemme
Á R ps vvv very be
Gaan jy nóú vrede maak? Nou dat my seuns dood is?
Á R ps vvv very be
Gaan jy nóú vrede maak? Nou dat my seuns dood is?
manstemme
Waarvoor het ons gesterwe?
Waarvoor het ons gesterwe?
vrouestem
Die Here het gegee, die Here het geneem...
Die Here het gegee, die Here het geneem...
de wet se stem
Ons sal veg: nie ’n maand nie, 'n jaar nie; maar drie jaar, ses jaar .. tót sy oliepotjie droog is.
Ons sal veg: nie ’n maand nie, 'n jaar nie; maar drie jaar, ses jaar .. tót sy oliepotjie droog is.
stem
Dis net Steyn en De Wet wat die gemors laat aanhou!
STEMME VAN KAAPSB REBELLE[Saam]: En ons, die Kaapse rebelle! Gaan julle ons veilig verraai?
DE WET SE STEM [Hy sal geleidelik soos hy praat al hoe meer sigbaar word]: Jy meen, President, dat jy self nie in gevaar kom nie! Glo my, daar is nou nie meer 'n front nie, en veilig-ver-van-die-front nie; oral is front. Jy, President, is in die vuurlinie voortaan.
[Dié is asof Steyn ontwaak]
Dis net Steyn en De Wet wat die gemors laat aanhou!
STEMME VAN KAAPSB REBELLE[Saam]: En ons, die Kaapse rebelle! Gaan julle ons veilig verraai?
DE WET SE STEM [Hy sal geleidelik soos hy praat al hoe meer sigbaar word]: Jy meen, President, dat jy self nie in gevaar kom nie! Glo my, daar is nou nie meer 'n front nie, en veilig-ver-van-die-front nie; oral is front. Jy, President, is in die vuurlinie voortaan.
[Dié is asof Steyn ontwaak]
president
Dankie, dankie, De Wet.
[Die lig word helder en Pieter, Jan Visser en Steyn in posisie soos vóór fantasmagorie. De Wet wenk vir kaptein Wolmarans om op te kom]
Dankie, dankie, De Wet.
[Die lig word helder en Pieter, Jan Visser en Steyn in posisie soos vóór fantasmagorie. De Wet wenk vir kaptein Wolmarans om op te kom]
de wet
Toe, President, hoe lyk die kêrels so bedruk ! ’n Mens sou sê dis nog vrede! Soek julle nog planne met Milner om nie oorlog te maak nie! Ek het hier 'n Transvaler aan die oor: kaptein Wolmarans.
WOLMARANS [Gee ’n brief aan Steyn oor]: Ek is gestuur, President, u sien deur wie. mn
PRESIDENT [Terwyl hy vlugtig brief lees] : Gee u boodskap.
Toe, President, hoe lyk die kêrels so bedruk ! ’n Mens sou sê dis nog vrede! Soek julle nog planne met Milner om nie oorlog te maak nie! Ek het hier 'n Transvaler aan die oor: kaptein Wolmarans.
WOLMARANS [Gee ’n brief aan Steyn oor]: Ek is gestuur, President, u sien deur wie. mn
PRESIDENT [Terwyl hy vlugtig brief lees] : Gee u boodskap.
wolmarans
Ons bevelhebber laat weet hy sal moet terugval en terugval in Transvaal.
sluheid Îrauorektn Aar.
53
Air ad ee
Ons bevelhebber laat weet hy sal moet terugval en terugval in Transvaal.
sluheid Îrauorektn Aar.
53
Air ad ee
president
Die generaal sien geen kans om die vyand te keer nie?
Die generaal sien geen kans om die vyand te keer nie?
wolmarans
Teen die oormag, nee. Oral waar ons probeer keer, trek hy ém ons en dreig om ons te omsingel.
Teen die oormag, nee. Oral waar ons probeer keer, trek hy ém ons en dreig om ons te omsingel.
president
Ek weet, ons weet maar te goed uit eie ervaring.
DE WET [Vir president, maar praat met Wolmarans]: Maar President weet tog ook hoe ons dit hier in die Vrystaat begin doen. Die vyand trek 'n lang slang — honderde myle lank; van voor kan ons hom nie keer nie. Maar in die ribbes skiet, sy voorrade vang! Treinspore
breek... dat hy netnou met duisende sonder kos sit.
Ek weet, ons weet maar te goed uit eie ervaring.
DE WET [Vir president, maar praat met Wolmarans]: Maar President weet tog ook hoe ons dit hier in die Vrystaat begin doen. Die vyand trek 'n lang slang — honderde myle lank; van voor kan ons hom nie keer nie. Maar in die ribbes skiet, sy voorrade vang! Treinspore
breek... dat hy netnou met duisende sonder kos sit.
president
Ek weet en dis mooi.
Ek weet en dis mooi.
jan
Net: daar sal altyd van ons mense wees wat slag . . . en kos
verkoop. Ons ken ons ou volk ...
Net: daar sal altyd van ons mense wees wat slag . . . en kos
verkoop. Ons ken ons ou volk ...
wolmarans
En dan, President, kom die kwessie : Johannesburg en die goudmyne.
En dan, President, kom die kwessie : Johannesburg en die goudmyne.
president
En die steenkoolmyne.
En die steenkoolmyne.
wolmarans
Ja. Daar's van ons Transvalers wat hulle vooruit wil vernietig. Dinamiet. Sommer tonne. Al die gate toeskiet, toegooi.
Ja. Daar's van ons Transvalers wat hulle vooruit wil vernietig. Dinamiet. Sommer tonne. Al die gate toeskiet, toegooi.
jan
Pragtig!
Pragtig!
president
Ja. En .. .? [Pouse] Jou boodskap, Kaptein?
Ja. En .. .? [Pouse] Jou boodskap, Kaptein?
wolmarans
Ons bones sensed sê: hy sal dit nie toelaat nie. As dit gedoen word, bedank hy.
Ons bones sensed sê: hy sal dit nie toelaat nie. As dit gedoen word, bedank hy.
de wet
Dit ook nog! Cronjé wou nie sy waens verlaat nie. Ander wou nie vir Bloemfontein verlaat nie. En vir Kroonstad nie. President, ek sê vir u, dis goed ons het ons wa-laers afgeskaf; ons kanonne in die veld laat lê, ons vrouens en kinders, ons dorpe, ons plase verlaat... Nou is dit: elke man te perd met sy geweer. Nou is ons sterk, nou is ons net óns. En hier hoor ons dat ons nie myne mag vernietig nie.
Dit ook nog! Cronjé wou nie sy waens verlaat nie. Ander wou nie vir Bloemfontein verlaat nie. En vir Kroonstad nie. President, ek sê vir u, dis goed ons het ons wa-laers afgeskaf; ons kanonne in die veld laat lê, ons vrouens en kinders, ons dorpe, ons plase verlaat... Nou is dit: elke man te perd met sy geweer. Nou is ons sterk, nou is ons net óns. En hier hoor ons dat ons nie myne mag vernietig nie.
jan
Hol gate en sandhope! President, Generaal, wáár is die goud? Is dit in Transvaal? Of is dit oor die see? S my bietjie, Kaptein! PRESIDENT [Vir Wolmarans] : Besef die generaal wat die steenkool vir die vyand sal beteken? Dat sy treine vry deur ons land sal kan loop? Manne, kos, ammunisie, kanonne sal kan aanbring? Beséf julle mense dit? Ons sou hom kon dwing om skepe-vol steenkool te moet bring. [Glimlag] : Regtig carry coals to Newcastle. [Sag] : En minder mense en minder doodmaakgoed. Besef julle dit alles?
Hol gate en sandhope! President, Generaal, wáár is die goud? Is dit in Transvaal? Of is dit oor die see? S my bietjie, Kaptein! PRESIDENT [Vir Wolmarans] : Besef die generaal wat die steenkool vir die vyand sal beteken? Dat sy treine vry deur ons land sal kan loop? Manne, kos, ammunisie, kanonne sal kan aanbring? Beséf julle mense dit? Ons sou hom kon dwing om skepe-vol steenkool te moet bring. [Glimlag] : Regtig carry coals to Newcastle. [Sag] : En minder mense en minder doodmaakgoed. Besef julle dit alles?
de wet
President, ek wil praat...
President, ek wil praat...
president
U is die een man wat altyd mag praat. Maar ek wil net eers sê : die goud is — of dalk wás Transvaal s'n. Hulle moet besluit. Nie ons nie.
U is die een man wat altyd mag praat. Maar ek wil net eers sê : die goud is — of dalk wás Transvaal s'n. Hulle moet besluit. Nie ons nie.
db wet
Maar ck sê: kom ons vernietig daardie myne, skiet hulle
toe, kom ons pak hulle vol klippe, laat hulle vol water loop. d , kar ‚ As die vyand dan hierdie land uitgeroei en afgebrand het, as daar iet nn ) | lewe hier is nie — P Pd “Er Gog AE Wes laat hulle dán by hulle goud kom! , pe k Elke huis ’n murasie, Ebens dd elke boord afgekap, 7 ' ad elke skaap doodgesteek of gemutton daard bre, ker ‚elke ploegland vol klippe En MT “alles gevreet en uitgepurgeer - , de elke witmens dood ES) er daw aÂ
elke swarte verhonger. Laat hulle só by hulle goud kom. Laat hulle die land kaal kry soos ons hom gekry het.
* id
Ca ve Om
Maar ck sê: kom ons vernietig daardie myne, skiet hulle
toe, kom ons pak hulle vol klippe, laat hulle vol water loop. d , kar ‚ As die vyand dan hierdie land uitgeroei en afgebrand het, as daar iet nn ) | lewe hier is nie — P Pd “Er Gog AE Wes laat hulle dán by hulle goud kom! , pe k Elke huis ’n murasie, Ebens dd elke boord afgekap, 7 ' ad elke skaap doodgesteek of gemutton daard bre, ker ‚elke ploegland vol klippe En MT “alles gevreet en uitgepurgeer - , de elke witmens dood ES) er daw aÂ
elke swarte verhonger. Laat hulle só by hulle goud kom. Laat hulle die land kaal kry soos ons hom gekry het.
* id
Ca ve Om
president
Kom, wat my betref, kaptein Wolmarans, het u ons AAL republiek se antwoord gehoor. Maar dit sal vir julle-mense wees om te besluit. Dag en groete. [Wolmarans af]
JAN [Vir De Wet]: Generaal, u is, naas De la Rey, die enigste generaal aan wie ek nog geglo het - ons moet ons mense leer om gehoor- / ! saam te wees soos ’n pompdonkie gehoorsaam is: as jy hom slaan, loop hy : as jy hom losmaak en jy slaan hom in die put in, loop hy - dla
Clyy 4
in die put in. Soos die Engelse vandag. Asnach |
Kom, wat my betref, kaptein Wolmarans, het u ons AAL republiek se antwoord gehoor. Maar dit sal vir julle-mense wees om te besluit. Dag en groete. [Wolmarans af]
JAN [Vir De Wet]: Generaal, u is, naas De la Rey, die enigste generaal aan wie ek nog geglo het - ons moet ons mense leer om gehoor- / ! saam te wees soos ’n pompdonkie gehoorsaam is: as jy hom slaan, loop hy : as jy hom losmaak en jy slaan hom in die put in, loop hy - dla
Clyy 4
in die put in. Soos die Engelse vandag. Asnach |
de wet
Vroeër sou ek ,,Kommandant” gesê het, nou sê ek ; u “boetie”. Boetie, as jou volkies so reggeslaan is dat jy net kan sê CUT sloop” dan loop hulle... . [Pouse] deel Pe JAN [Gretig]: Ja, Generaal. ..? p
Vroeër sou ek ,,Kommandant” gesê het, nou sê ek ; u “boetie”. Boetie, as jou volkies so reggeslaan is dat jy net kan sê CUT sloop” dan loop hulle... . [Pouse] deel Pe JAN [Gretig]: Ja, Generaal. ..? p
de wet
Dan wil ek hulle nie hê nie. Ga Ry
Dan wil ek hulle nie hê nie. Ga Ry
jan
Wat dan? ... [Begryp nou niel
Wat dan? ... [Begryp nou niel
db wet
Man, , jy” weet nog min. Ek het probeer om burgers met hierdie sambok te bekeer. Glo my, dit kan nie. Á) le AA j oe 4 ss Man eeker Aeg
Man, , jy” weet nog min. Ek het probeer om burgers met hierdie sambok te bekeer. Glo my, dit kan nie. Á) le AA j oe 4 ss Man eeker Aeg
jan
En met die geweer? Dit is wat die Engelse doen as ’n soldaat
dros of verraai.
En met die geweer? Dit is wat die Engelse doen as ’n soldaat
dros of verraai.
de wet
Ons nie. JAN [Heftig] : President, Generaal... dan kan die banges maar wegkruip, mense kan huis toe gaan as ll verlang, hulle kan wegloop om te gaan ploeg, te gaan oes! Dan is ons mos verlore. Dan praat my vader die waarheid. Dan is ons mos geen” volk nie. ’n Hoop los sand wat deur jou vingers loop! Met so ’n volk, ’n gepeupel wil ek niks. _
Ons nie. JAN [Heftig] : President, Generaal... dan kan die banges maar wegkruip, mense kan huis toe gaan as ll verlang, hulle kan wegloop om te gaan ploeg, te gaan oes! Dan is ons mos verlore. Dan praat my vader die waarheid. Dan is ons mos geen” volk nie. ’n Hoop los sand wat deur jou vingers loop! Met so ’n volk, ’n gepeupel wil ek niks. _
de wet
geer jou, Kommandant. Ek sal jou sê hoe dit is: Ons k kan ) net dié soort man gebruik wat self kom en sê: ek wil veg, ek sal [ nie dros nie; e; as ek. dros, straf my! mad N Dié soort sal ons moet uitsoek, uitsif soos diamante. En dan sal ons ) 7 ' veg. Tien van dié soort is meer werd as honderd bymekaarraapsels. — LY TAN [In wanhoop]: Dan gaan ons verlore. Dan moes ons nooit begin _ / Ni veg het nie. Ons is g'n volk nie. Ons was nooit g'n volk » nie. 4 lig bak President, u sal. my. verskoon? TT Dak [President knik. Jan af. Die president en De Wet kyk hom agterna, dan B Á na mekaar]
geer jou, Kommandant. Ek sal jou sê hoe dit is: Ons k kan ) net dié soort man gebruik wat self kom en sê: ek wil veg, ek sal [ nie dros nie; e; as ek. dros, straf my! mad N Dié soort sal ons moet uitsoek, uitsif soos diamante. En dan sal ons ) 7 ' veg. Tien van dié soort is meer werd as honderd bymekaarraapsels. — LY TAN [In wanhoop]: Dan gaan ons verlore. Dan moes ons nooit begin _ / Ni veg het nie. Ons is g'n volk nie. Ons was nooit g'n volk » nie. 4 lig bak President, u sal. my. verskoon? TT Dak [President knik. Jan af. Die president en De Wet kyk hom agterna, dan B Á na mekaar]
db wet
Ek vrees... ek wonder en vrees .. . President.
Ek vrees... ek wonder en vrees .. . President.
pibter
Generaal, hoe het u gesê moet ’n mens sê? Ek sê dit, Generaal. “Ek sal veg, ek sal nie dros nie; as ek dros... . skiet my dood.”
Generaal, hoe het u gesê moet ’n mens sê? Ek sê dit, Generaal. “Ek sal veg, ek sal nie dros nie; as ek dros... . skiet my dood.”
ou vrou
Kent gij dat volk vol heldenmoed : Pieter! En my seun, jou vader, hoe was hy? Reguit, opreg en dapper met iets wat hy van sy vader geërf het; streng ook teen homself al was hy nog jonk. Hy't baie gegee en baie geëis. Hy't nog nie die President se eindelose geduld met ons volk gek geken n nie — geduld en liefde ook vir die swakkes en banges; Ì hy't nog nie ons volk vertrou, net soos dit is, nie: swak, met sterkte daardeur gevleg, onwys, met wysheid net hier en daar soos goudstof in die slik : ’n gewone volk op onmerkwaardige aarde. En tog, nadat hy sy vertroue in ons verloor het, het hy nog voortgegaan — maande lank op gevaarlike togte, meestal saam met Pieter; naby die president — sy vertroude boodskappers wat alles sou waag en deurkom.
Op ’n aand het hy by my aangekom — déúr die vyand en die gevaar gekom. [Jan op en by sy moeder]
Kent gij dat volk vol heldenmoed : Pieter! En my seun, jou vader, hoe was hy? Reguit, opreg en dapper met iets wat hy van sy vader geërf het; streng ook teen homself al was hy nog jonk. Hy't baie gegee en baie geëis. Hy't nog nie die President se eindelose geduld met ons volk gek geken n nie — geduld en liefde ook vir die swakkes en banges; Ì hy't nog nie ons volk vertrou, net soos dit is, nie: swak, met sterkte daardeur gevleg, onwys, met wysheid net hier en daar soos goudstof in die slik : ’n gewone volk op onmerkwaardige aarde. En tog, nadat hy sy vertroue in ons verloor het, het hy nog voortgegaan — maande lank op gevaarlike togte, meestal saam met Pieter; naby die president — sy vertroude boodskappers wat alles sou waag en deurkom.
Op ’n aand het hy by my aangekom — déúr die vyand en die gevaar gekom. [Jan op en by sy moeder]
ou vrou
Jan.
Jan.
jan
Moeder.
Moeder.
ou vrou
Jan, jy waag verskriklik !
Jan, jy waag verskriklik !
jan
As ek geskiet word of gevang, dan is alles klaar vir my, alles opgelos.
ou vrou: My kind, jy's moeg en oorspanne. Vannag slaap jy hier in jou ouerhuis.
As ek geskiet word of gevang, dan is alles klaar vir my, alles opgelos.
ou vrou: My kind, jy's moeg en oorspanne. Vannag slaap jy hier in jou ouerhuis.
jan
Nie slaap nie. Nee, al lê ek.
Nie slaap nie. Nee, al lê ek.
ou vrou
Wat is dit, my seun?
Wat is dit, my seun?
jan
Ek glo nie meer in ons saak nie.
ou VROU: En jy's sê by ons president en by De Wet. Ek is trots hulle hou jou naby hulle.
Ek glo nie meer in ons saak nie.
ou VROU: En jy's sê by ons president en by De Wet. Ek is trots hulle hou jou naby hulle.
jan
Vader oordeel reg, al is hy hóé verkeerd. Hy's teen die aanhou, maar hy was ook teen die oorlog. Ek was vir die oorlog: ek sou geveg het, - en, Moeder, ek is nie bang vir sterf nie, nie ná ek soveel gééie manne sien sterf het nie — ek sou geveg en gesterf het, AB desnoods, as ons volk soos een sterk vuis was, een en vas en 'n vuis me teen die oormag — dat hulle ons platgeslaan het, uiteindelik, maar ons tot op die laaste: hard en bitter en trots .. . En nou hierdie uitmekaar-loop, hierdie verbrokkel soos donkies wat los wei .. .
ou vrou: My kind, so is mense maar ...
Vader oordeel reg, al is hy hóé verkeerd. Hy's teen die aanhou, maar hy was ook teen die oorlog. Ek was vir die oorlog: ek sou geveg het, - en, Moeder, ek is nie bang vir sterf nie, nie ná ek soveel gééie manne sien sterf het nie — ek sou geveg en gesterf het, AB desnoods, as ons volk soos een sterk vuis was, een en vas en 'n vuis me teen die oormag — dat hulle ons platgeslaan het, uiteindelik, maar ons tot op die laaste: hard en bitter en trots .. . En nou hierdie uitmekaar-loop, hierdie verbrokkel soos donkies wat los wei .. .
ou vrou: My kind, so is mense maar ...
jan
Hier wegloop; daar vee verkoop aan die vyand. “Môreneef-sê” vir die Boere, en “Good morning” vir die Rooinek. ,Ja-baas-sê” as jy vasgekeer word... Moeder, ek walg van ons.
Ou vrou: Die Here moet seker soms walging kry van ons mens-
dom op aarde; dis maar goed dat Hy liefde is. d
Hier wegloop; daar vee verkoop aan die vyand. “Môreneef-sê” vir die Boere, en “Good morning” vir die Rooinek. ,Ja-baas-sê” as jy vasgekeer word... Moeder, ek walg van ons.
Ou vrou: Die Here moet seker soms walging kry van ons mens-
dom op aarde; dis maar goed dat Hy liefde is. d
jan
Ek loop, Ma. Ek wens hulle vang my. dy oos c cha
[Jan af] Em REY AD d ou VROU: Die president het vir hulle twee, Pieter en Jan, naby hom. gehou. Miskien om vir hulle elkeen apart te sorg, en volgens elkeen se eie behoefte.
[Reitz. Twee groepies boere — al is dit twee, drie per groep — by hulle vure in die aand. Groep A manne van De Wet se vaste kommando. Groep B ’n paar wat pas aangekom het. Hulle maak vure aan die brand; trek reg teen ’n saal of °n kissie of ’n sak. By elke groep kan een effens hoër sit op 'n veldstoeltjie of 'n kissie. Iemand speel op mondfluitjie af van verhoog af. Perdepote word gehoor. Vermaas op. Hy gaan eers na groep A]
Ek loop, Ma. Ek wens hulle vang my. dy oos c cha
[Jan af] Em REY AD d ou VROU: Die president het vir hulle twee, Pieter en Jan, naby hom. gehou. Miskien om vir hulle elkeen apart te sorg, en volgens elkeen se eie behoefte.
[Reitz. Twee groepies boere — al is dit twee, drie per groep — by hulle vure in die aand. Groep A manne van De Wet se vaste kommando. Groep B ’n paar wat pas aangekom het. Hulle maak vure aan die brand; trek reg teen ’n saal of °n kissie of ’n sak. By elke groep kan een effens hoër sit op 'n veldstoeltjie of 'n kissie. Iemand speel op mondfluitjie af van verhoog af. Perdepote word gehoor. Vermaas op. Hy gaan eers na groep A]
vermaas
Naand, kêrels. EERSTE BURGER [Nie baie vriendelik nie]: Naand. Wie's neef?
Naand, kêrels. EERSTE BURGER [Nie baie vriendelik nie]: Naand. Wie's neef?
vermaas
Vermaas. Van kommandant Burger se mense. Ek moet 'n ( ler, A) boodskap x vir die president bring. Is hy vanaand hier op Reitz?
Vermaas. Van kommandant Burger se mense. Ek moet 'n ( ler, A) boodskap x vir die president bring. Is hy vanaand hier op Reitz?
derde burger
Weet nie. Sal moet uitvind. TWEEDE BURGER [Praat met Hollandse uitspraak] : Waar is je brief dan?
Weet nie. Sal moet uitvind. TWEEDE BURGER [Praat met Hollandse uitspraak] : Waar is je brief dan?
vermaas
Wie se manne is julle?
Wie se manne is julle?
eerste burger
Ag, sommer so. TWEEDE BURGER [Kwasi-ernstig] : Ons is kommandant Zomaar Zo z'n manne. Zum Befehl. [Hy maak asof hy salueer]
Ag, sommer so. TWEEDE BURGER [Kwasi-ernstig] : Ons is kommandant Zomaar Zo z'n manne. Zum Befehl. [Hy maak asof hy salueer]
vermaas
Julle hou julle laf. En julle sal verantwoordelik wees as ek nie gou by die president kom nie.
Julle hou julle laf. En julle sal verantwoordelik wees as ek nie gou by die president kom nie.
eerste burger
Broeder, gaan gee jou brief by veldkornet Davel af.
Broeder, gaan gee jou brief by veldkornet Davel af.
vermaas
Waar's die? EERSTE BURGER [Wys na ’n plek van die verhoog af] : Daar oorkant by daardie vure. [Vermaas stap oor na groep B wat besig was om hulle vuurtjie te pak terwyl vorige toneel afgespeel het]
Waar's die? EERSTE BURGER [Wys na ’n plek van die verhoog af] : Daar oorkant by daardie vure. [Vermaas stap oor na groep B wat besig was om hulle vuurtjie te pak terwyl vorige toneel afgespeel het]
tweede burger
Hoe lyk dit vir julle? EERSTE BURGER [Tog onseker] : Die wagte het hom darem deurgelaat. Dit sal seker reg wees.
Hoe lyk dit vir julle? EERSTE BURGER [Tog onseker] : Die wagte het hom darem deurgelaat. Dit sal seker reg wees.
tweede burger
Ek weet nie... maar ek ruik muishond. [Vermaas nou by groep B] vmaad VERMAAS: Naand, kêrels. mor VIERDE BURGER [In groep B, vriendeliker] : Naand; wil Neef nader skuif? [Hy wys na die vuur]
LLE
Ek weet nie... maar ek ruik muishond. [Vermaas nou by groep B] vmaad VERMAAS: Naand, kêrels. mor VIERDE BURGER [In groep B, vriendeliker] : Naand; wil Neef nader skuif? [Hy wys na die vuur]
LLE
vermaas
Nee, later. Ek is vereers haastig. Vermaas is die van. Is die president vanaand hier op Reitz?
VIERDE BURGER [Gee hand] : Vanner Merwel. Regtig Neef. Ons weet nie. Ons het vanaand maar aangekom. [Hy is duidelik nie van die slimstes nie]
Nee, later. Ek is vereers haastig. Vermaas is die van. Is die president vanaand hier op Reitz?
VIERDE BURGER [Gee hand] : Vanner Merwel. Regtig Neef. Ons weet nie. Ons het vanaand maar aangekom. [Hy is duidelik nie van die slimstes nie]
vermaas
By wie se kommando is julle?
By wie se kommando is julle?
vyfde burger
Nog nie by iemand se kommando nie. Môre ...
Nog nie by iemand se kommando nie. Môre ...
vermaas
Is generaal De Wet hier?
Is generaal De Wet hier?
vyfde burger
Nee. Dit het ek vir seker gehoor. Hy's Lindley toe.
VERMAAS [Vir vierde burger] : Wie's van die generaal hier? Wie is die hoogste onder julle hier? Julle moes tog gesien het wie baas is!
Nee. Dit het ek vir seker gehoor. Hy's Lindley toe.
VERMAAS [Vir vierde burger] : Wie's van die generaal hier? Wie is die hoogste onder julle hier? Julle moes tog gesien het wie baas is!
vierde burger
Neef, vanmiddag het die ou groot konstabel met die rooi baard hier verby gekom. En toe ek hom so sien loop, sê ek vir my sigselwers : daar loop die baas van hierdie plek. Neef, jy kon dit sien.
Neef, vanmiddag het die ou groot konstabel met die rooi baard hier verby gekom. En toe ek hom so sien loop, sê ek vir my sigselwers : daar loop die baas van hierdie plek. Neef, jy kon dit sien.
vermaas
Rooi baard?
Rooi baard?
vierde burger
Neef, weet, so vosserig; nat vos, so te sê.
Neef, weet, so vosserig; nat vos, so te sê.
vermaas
En waar is die... . die nat vos nou?
[Eerste burger het intussen nader aan groep B gestap]
En waar is die... . die nat vos nou?
[Eerste burger het intussen nader aan groep B gestap]
vierde burger
Ek weet nie reg nie, maar hy's sommer...
Ek weet nie reg nie, maar hy's sommer...
berste burger
Praat jy nie vanaand weer te veel nie?
Praat jy nie vanaand weer te veel nie?
vierde burger
Ek wou maar sê... so onder hierdie mense [Wys in die rondte] rens rond.
Ek wou maar sê... so onder hierdie mense [Wys in die rondte] rens rond.
vermaas
Dankie, Neef, ek sal gaan soek. Ek is haastig.
[Af, aan teenoorgestelde kant van waar president straks sal opkom]
Dankie, Neef, ek sal gaan soek. Ek is haastig.
[Af, aan teenoorgestelde kant van waar president straks sal opkom]
vierde burger
Lyk soos 'n skaap met domsiek.
[President Steyn en Ruiter op ’n ander vlak — Ruiter gee vir die president
’n beker koffie. Die president wink vir hom hy moet vir homself iets
inskink. President sit op veldstoeltjie. Ruiter moet nie met ’n Kaapse.” 'A
““bruin’’ uitspraak praat nie. Hy's 'n Karooman en spreek uit soos die di sd
Karoomense — miskien al met effense Vrystaatse klank. Ruiter kan gehurk Jon d /
sit, of sy eie klein veldstoeltjie hê. Hy trek die president se stewels uit] , 7
Lyk soos 'n skaap met domsiek.
[President Steyn en Ruiter op ’n ander vlak — Ruiter gee vir die president
’n beker koffie. Die president wink vir hom hy moet vir homself iets
inskink. President sit op veldstoeltjie. Ruiter moet nie met ’n Kaapse.” 'A
““bruin’’ uitspraak praat nie. Hy's 'n Karooman en spreek uit soos die di sd
Karoomense — miskien al met effense Vrystaatse klank. Ruiter kan gehurk Jon d /
sit, of sy eie klein veldstoeltjie hê. Hy trek die president se stewels uit] , 7
ruiter
Oubaas, ek hoor die Engelse sê ons maak nou gorilla- / o-
oorlog. My Mao C d
Oubaas, ek hoor die Engelse sê ons maak nou gorilla- / o-
oorlog. My Mao C d
president
Ja. Guerilla-oorlog.
Ja. Guerilla-oorlog.
ruiter
Maar ’n gorilla is mos 'n baie groot bobbejaan, né Oubaas.
PRESIDENT [Lag] : Ja, Ruiter.
Maar ’n gorilla is mos 'n baie groot bobbejaan, né Oubaas.
PRESIDENT [Lag] : Ja, Ruiter.
ruiter
En is Oubaas nou vir hulle die groot bobbejaan? Of is dit baas De Wet?
PRESIDENT [Lag lekker): Hoe lyk dit vir my jy word ’n kakie, Ruiter?
En is Oubaas nou vir hulle die groot bobbejaan? Of is dit baas De Wet?
PRESIDENT [Lag lekker): Hoe lyk dit vir my jy word ’n kakie, Ruiter?
ruiter
Nooit, Oubaas. Nooit. En dié van ons mense wat kakie wil word — die kakies sien hulle mos ook nie vir regte kakies aan nie. 'n Mens moet glo vir hulle darem ook “Sir” sê,’ nie Baas nie. En sal hulle my dan vir kakie vat? Nee, hulle sê vir diesulkes mos wolwe en tiers.
Nooit, Oubaas. Nooit. En dié van ons mense wat kakie wil word — die kakies sien hulle mos ook nie vir regte kakies aan nie. 'n Mens moet glo vir hulle darem ook “Sir” sê,’ nie Baas nie. En sal hulle my dan vir kakie vat? Nee, hulle sê vir diesulkes mos wolwe en tiers.
president
Hoe? Wolwe en ... [Lag] : Volunteers! Wolwentiers. Mooi so, Ruiter.
Hoe? Wolwe en ... [Lag] : Volunteers! Wolwentiers. Mooi so, Ruiter.
ruiter
Nee, dis glad nie mooi nie. Oubaas moet almal van ons mense wat wolwentier, laat vrek skiet.
Nee, dis glad nie mooi nie. Oubaas moet almal van ons mense wat wolwentier, laat vrek skiet.
president
Ons skiet nie sommer mense wat ons vang nie. Maar sê vir my reguit, Ruiter, soos jy vir Eerwaarde sal sê — as jy nie lieg nie — dié van die groot bobbejaan. Is jy en ek dit?
Ons skiet nie sommer mense wat ons vang nie. Maar sê vir my reguit, Ruiter, soos jy vir Eerwaarde sal sê — as jy nie lieg nie — dié van die groot bobbejaan. Is jy en ek dit?
ruiter
Ek dink sê : daar's ’n verskil tussen ’n groot bobbcjaan en 'n bobbejaan wat baie groot is. Dié is ’n gorilla. Maar Oubaas moet gaan slaap. Dié is mos altyd eerste op. Goeie nagrus, Oubaas.
Ek dink sê : daar's ’n verskil tussen ’n groot bobbcjaan en 'n bobbejaan wat baie groot is. Dié is ’n gorilla. Maar Oubaas moet gaan slaap. Dié is mos altyd eerste op. Goeie nagrus, Oubaas.
president
Aai, Ruiter, dat 'n mens weer 'n nag gerus kan slaap. Die Engelse het vanmêre hier weggetrek uit Reitz, maar ... goeie nagrus, Ruiter.
[Pieter op. Stap deur die sittende en léende burgers na Steyn toe]
PRESIDENT [Hy wou net gaan lé] : Dis gaaf dat julle terug is. Gaan dit goed met generaal De Wet?
Aai, Ruiter, dat 'n mens weer 'n nag gerus kan slaap. Die Engelse het vanmêre hier weggetrek uit Reitz, maar ... goeie nagrus, Ruiter.
[Pieter op. Stap deur die sittende en léende burgers na Steyn toe]
PRESIDENT [Hy wou net gaan lé] : Dis gaaf dat julle terug is. Gaan dit goed met generaal De Wet?
pieter
Ja, President. [Hy oorhandig briewe. Ruiter af]
Ja, President. [Hy oorhandig briewe. Ruiter af]
president
Wat is dit, seun?
Wat is dit, seun?
pieter
Ek het alleen teruggekom.
Ek het alleen teruggekom.
president
En Jan Visser? Tog nie geskiet nie?
En Jan Visser? Tog nie geskiet nie?
pieter
Ek skaam my byna om dit te sê : Jan is nie meer met ons nie.
Ek skaam my byna om dit te sê : Jan is nie meer met ons nie.
president
Nie met ons nie? Nee! Nie hy nie. Nie hy nie.
Nie met ons nie? Nee! Nie hy nie. Nie hy nie.
pieter
President, dit was so: toe ons van generaal De Wet af weg is hiernatoe, het ons omtrent ’n uur saamgery, voor ons uitmekaar sou draai soos rapportryers moet. Ek merk al hy praat so min. En ons twee was byna soos broers...
President, dit was so: toe ons van generaal De Wet af weg is hiernatoe, het ons omtrent ’n uur saamgery, voor ons uitmekaar sou draai soos rapportryers moet. Ek merk al hy praat so min. En ons twee was byna soos broers...
president
Tog nie Jan Visser nie.
Tog nie Jan Visser nie.
pieter
Toe ons uitmekaar sou draai, sê hy net skielik : “Gaan jy met hierdie gemors voort?” “Wat makeer, Boetie,” sê ek nog. Maar hy ruk sy perd om en sê: “Ek het opgehou mal wees,” en met wat hy dit sê, jaag hy sommer die veld in — verkeerde kant toe. [Steyn laat sak sy kop. Pieter voeg hom by een van die groepies burgers] EERSTE BURGER [Van groep A]: Ek bekommer my mos nou nog. //, Daardie man van vroeër vanaand... waarom het hy nie geloop (Va waar ek gewys het die veldkornet se vuur is nie.
Toe ons uitmekaar sou draai, sê hy net skielik : “Gaan jy met hierdie gemors voort?” “Wat makeer, Boetie,” sê ek nog. Maar hy ruk sy perd om en sê: “Ek het opgehou mal wees,” en met wat hy dit sê, jaag hy sommer die veld in — verkeerde kant toe. [Steyn laat sak sy kop. Pieter voeg hom by een van die groepies burgers] EERSTE BURGER [Van groep A]: Ek bekommer my mos nou nog. //, Daardie man van vroeër vanaand... waarom het hy nie geloop (Va waar ek gewys het die veldkornet se vuur is nie.
derde burger
Dink jy ons moet die veldkornet gaan vertel . [n Fluit word ’n entjie weg geblaas. Drie note. Duidelik ’n teken]
Dink jy ons moet die veldkornet gaan vertel . [n Fluit word ’n entjie weg geblaas. Drie note. Duidelik ’n teken]
eerste burger
Hoor daar! [Dan word van weerskante perdepote gehoor]
Hoor daar! [Dan word van weerskante perdepote gehoor]
tweede burger
Verraad! [Hulle spring op en hardloop na agter-verhoog. Lig op president Steyn se slaapplek. Ruiter storm daar binnel
Verraad! [Hulle spring op en hardloop na agter-verhoog. Lig op president Steyn se slaapplek. Ruiter storm daar binnel
ruiter
Oubaas, die Engelse is hier!
[President gryp haastig sy stewels] KA r Aa we kar ur Kom, Oubaas, kom! 4, bo U
Oubaas, die Engelse is hier!
[President gryp haastig sy stewels] KA r Aa we kar ur Kom, Oubaas, kom! 4, bo U
president
Pieter, waar's Pieter? Pi As
[Albei af. Pieter volg. Engelse soldate op. Hulle hensop burgers. Die lug is nou vol geluid. ’n Enkele skoot hier en daar. ’n Uitroep van “Halt! Hands up! Hands up!”
Pieter, waar's Pieter? Pi As
[Albei af. Pieter volg. Engelse soldate op. Hulle hensop burgers. Die lug is nou vol geluid. ’n Enkele skoot hier en daar. ’n Uitroep van “Halt! Hands up! Hands up!”
stem
Shoot anyone trying to escape! [Vermaas en Engelse offisier op met Ruiter as gevangenel VERMAAS [Vir Ruiter] : Is jy gekwes?
Shoot anyone trying to escape! [Vermaas en Engelse offisier op met Ruiter as gevangenel VERMAAS [Vir Ruiter] : Is jy gekwes?
ruiter
Aaai, Sir, ek weet nie, laat ek voel. [Bevoel homself terdeë]
Aaai, Sir, ek weet nie, laat ek voel. [Bevoel homself terdeë]
engelse offisier
What's he scratching himself for? Hurry up! VERMAAS [Aan Ruiter]: Hou op met nonsies. Ek is haastig.
What's he scratching himself for? Hurry up! VERMAAS [Aan Ruiter]: Hou op met nonsies. Ek is haastig.
ruiter
Maar Sir het gevra!
Maar Sir het gevra!
engelse offisier
Is he wounded?
Is he wounded?
vermaas
Hoekom het jy dan van die perd afgeval?
Hoekom het jy dan van die perd afgeval?
ruiter
Sir! Lamgeskrik. Doodgeskrik. As Sir nie ’n wit sir was nie, sou ek sê: Sir, voel hier. [Vat aan sy hart]
Sir! Lamgeskrik. Doodgeskrik. As Sir nie ’n wit sir was nie, sou ek sê: Sir, voel hier. [Vat aan sy hart]
engelse offisier
Hurry up! Steyn! We must get Steyn! The president!
Hurry up! Steyn! We must get Steyn! The president!
vermaas
Wie was dit wat weggeja het toe ons skiet? Praat gou! [Stamp vir Ruiter]
Wie was dit wat weggeja het toe ons skiet? Praat gou! [Stamp vir Ruiter]
ruiter
Wat weggeja het? Oooo dié! Sommer ’n ou boer, Sir.
Wat weggeja het? Oooo dié! Sommer ’n ou boer, Sir.
vermaas
Waar's die president?
RUITER [Hou hom dop] : Die president? Wa's dié? Nog nie gehoor nie.
ler VERMAAS: Die groot baas. Die baas van almal.
Waar's die president?
RUITER [Hou hom dop] : Die president? Wa's dié? Nog nie gehoor nie.
ler VERMAAS: Die groot baas. Die baas van almal.
ruiter
Ooooo. Die Grootbaas. [Hy wys boontoe]: Hy's daar. Hy , kyk vir ons. dT
Ooooo. Die Grootbaas. [Hy wys boontoe]: Hy's daar. Hy , kyk vir ons. dT
engelse offisier
This is cdowning! Get to the point! VERMAAS [Desperaat] : Waar is oubaas Steyn? dag RUITER: O. Sir wil met oubaas Steyn gesels... Ja... - VERMAAS: Kom wys vir my! mal RUITER: Al te seker, Sir. Ek het hom gisteraand gesien. (Ruiter, Vermaas en Engelse offisier af. Intussen, terwyl hierdie toneel aan die gang was, is 'n hele paar burgers aangekeer en sit hulle, bewaak deur Engelse soldate, hier en daar]
This is cdowning! Get to the point! VERMAAS [Desperaat] : Waar is oubaas Steyn? dag RUITER: O. Sir wil met oubaas Steyn gesels... Ja... - VERMAAS: Kom wys vir my! mal RUITER: Al te seker, Sir. Ek het hom gisteraand gesien. (Ruiter, Vermaas en Engelse offisier af. Intussen, terwyl hierdie toneel aan die gang was, is 'n hele paar burgers aangekeer en sit hulle, bewaak deur Engelse soldate, hier en daar]
derde burger
Daar het jy dit! Die klong gaan vir hulle wys waar
kade
il
woor ONES die president is. | VYFDE BURGER: Die soort goed moet ons skiet. Sommer skiet.
Daar het jy dit! Die klong gaan vir hulle wys waar
kade
il
woor ONES die president is. | VYFDE BURGER: Die soort goed moet ons skiet. Sommer skiet.
tweede burger
Onze tijd voor schieten is voorbij, lijkt het mij.
ry [Pieter word binnegebring. Hy fluister vir hulle)
Onze tijd voor schieten is voorbij, lijkt het mij.
ry [Pieter word binnegebring. Hy fluister vir hulle)
pieter
President het ontsnap. Hy's weg!
ad -
President het ontsnap. Hy's weg!
ad -
derde burger
Ons dag die Hotnot...
f (er PIETER: Ruiter? Mense, julle moes dit gesien het. [Hy kyk na die
Tommies] : Lyk my hulle is almal rooies. [Hy loop na hulle toe] : Het jy 'n vuurhoutjie? [Hy vra die een na die ander, maar hulle begryp hom klaarblyklik nie. Dan vra hy vir almal saam] : Have you got a match, please?
Ons dag die Hotnot...
f (er PIETER: Ruiter? Mense, julle moes dit gesien het. [Hy kyk na die
Tommies] : Lyk my hulle is almal rooies. [Hy loop na hulle toe] : Het jy 'n vuurhoutjie? [Hy vra die een na die ander, maar hulle begryp hom klaarblyklik nie. Dan vra hy vir almal saam] : Have you got a match, please?
tommies
Here's one, Boor! We're all good friends now. [Ens.]
Here's one, Boor! We're all good friends now. [Ens.]
pieter
Julle moes dit gesien het. [Hy neem 'n vuurhoutjie by een van
62, die Engelse soldate en knik vir die ander]: Thanks, tommie. Ek kom vir Ruiter verby. Hy en die Volunteer. ,, Wag,” sê Ruiter, “Sir, hy was gisteraand in hierdie tent.” Hulle loer in: leeg. “Nee Sir, maar as hy nie hier is nie, is hy dáár. Daardie ou boer slaap hom mos dood, Sir. Vas aan die slaap, ons gaan hom so in sy bulsak vang.” En toe ek verbykom, knip Ruiter mos sy oog só. [Te midde van die ellende kan hulle nie anders as om te lag nie. Een van die burgers wys hulle moet stilbly as hy Ruiter, Vermaas en Engelse offisier sien binnekom]
Julle moes dit gesien het. [Hy neem 'n vuurhoutjie by een van
62, die Engelse soldate en knik vir die ander]: Thanks, tommie. Ek kom vir Ruiter verby. Hy en die Volunteer. ,, Wag,” sê Ruiter, “Sir, hy was gisteraand in hierdie tent.” Hulle loer in: leeg. “Nee Sir, maar as hy nie hier is nie, is hy dáár. Daardie ou boer slaap hom mos dood, Sir. Vas aan die slaap, ons gaan hom so in sy bulsak vang.” En toe ek verbykom, knip Ruiter mos sy oog só. [Te midde van die ellende kan hulle nie anders as om te lag nie. Een van die burgers wys hulle moet stilbly as hy Ruiter, Vermaas en Engelse offisier sien binnekom]
ruiter
Sir, dis die laaste plek wat ek aan kan dink, sir. [Hy wys na plek waar Steyn geslaap het]
Sir, dis die laaste plek wat ek aan kan dink, sir. [Hy wys na plek waar Steyn geslaap het]
vermaas
Nonsiens. Die president sou nie hier geslaap het nie en al sy mense in nagmaalkamers. Hou op met nonsiens!
RUITER [Is nou eers dom] : Ek is behoorlik tou in die bek, Sir, tou in die bek.
VERMAAS [Vir Engelse offisier] : Hie siems môr stupid dan all of the brown piepel. Loek de foolies nonsiens.
Nonsiens. Die president sou nie hier geslaap het nie en al sy mense in nagmaalkamers. Hou op met nonsiens!
RUITER [Is nou eers dom] : Ek is behoorlik tou in die bek, Sir, tou in die bek.
VERMAAS [Vir Engelse offisier] : Hie siems môr stupid dan all of the brown piepel. Loek de foolies nonsiens.
engelse offisier
IT wonder how stupid you are.
IT wonder how stupid you are.
vermaas
Sorrie, sir.
Sorrie, sir.
engelse offisier
Do you know what a cad is?
Do you know what a cad is?
vermaas
Nou, sir.
Nou, sir.
engelse offisier
Or an oaf?
Or an oaf?
vermaas
Sorry, sir. Aai dount nou. [Engelse offisier trek sy skouers op]
VERMAAS [Wys na Ruiter]: Sél aai kiek hiem ôf?
Sorry, sir. Aai dount nou. [Engelse offisier trek sy skouers op]
VERMAAS [Wys na Ruiter]: Sél aai kiek hiem ôf?
engelse offisier
Do!
VERMAAS [Skop na Ruiter se kant toe]: Loop! Loop jou onnosel
’ Homot! [Wil weer in offisier se guns kom, kyk na die gevange burgers]: Loek dêr. Dat man is no Boer. He is a rebél. Colonial. I know.
ENGELSE OFFISIER [Vir Pieter] : Stand forward, you. [Pieter doen dit]: Are you a Cape rébel? [Pieter trek sy skouers op, dan skud hy sy kop van “nee”]
ENGELSE OFFISIER [Aan ’n Engelse soldaat]: Keep a special watch on him. TT
Do!
VERMAAS [Skop na Ruiter se kant toe]: Loop! Loop jou onnosel
’ Homot! [Wil weer in offisier se guns kom, kyk na die gevange burgers]: Loek dêr. Dat man is no Boer. He is a rebél. Colonial. I know.
ENGELSE OFFISIER [Vir Pieter] : Stand forward, you. [Pieter doen dit]: Are you a Cape rébel? [Pieter trek sy skouers op, dan skud hy sy kop van “nee”]
ENGELSE OFFISIER [Aan ’n Engelse soldaat]: Keep a special watch on him. TT
vermaas
Sien jy nou! Julle word rebelle vir daardie ou Steyn — en hy jaag weg en laat jou in die steek. Goed so. ha)
PIETER [Vir offisier] : Must I be insulted too?
ENGELSE OFFISIER [Vir Vermaas, woedend]: Shut up, you . .. you filch!
PIETER [Vir ander burgers] : Broers, ek wil vir julle nog dit sê. Moenie luister na goeters soos hierdie nie. [Wys na Vermaas]: Kyk, dié vir wie hy vuil werk doen, hoe verag hulle hom. [Vermaas af] Die president het soos ’n goeie bevelhebber gehandel — Dit was sy dure plig. Ek is bly en tevrede. j [Engelse soldate marsjeer kille gevangenes af]
Sien jy nou! Julle word rebelle vir daardie ou Steyn — en hy jaag weg en laat jou in die steek. Goed so. ha)
PIETER [Vir offisier] : Must I be insulted too?
ENGELSE OFFISIER [Vir Vermaas, woedend]: Shut up, you . .. you filch!
PIETER [Vir ander burgers] : Broers, ek wil vir julle nog dit sê. Moenie luister na goeters soos hierdie nie. [Wys na Vermaas]: Kyk, dié vir wie hy vuil werk doen, hoe verag hulle hom. [Vermaas af] Die president het soos ’n goeie bevelhebber gehandel — Dit was sy dure plig. Ek is bly en tevrede. j [Engelse soldate marsjeer kille gevangenes af]
ruiter
Wat sou met baas Pieter wees? Maar hy't darem mooi van die Oubaas gepraat. En dis nog wáár ook. Aag wat, die Engelse hou mos van rebelle: hulle maak dan groot mense van dié.
[Miskien kan een van die ander agterryers van 'n gevange burger nou bykom met sy ghitaar of mondfluitjie as hy Ruiter hoor sing]
Wat sou met baas Pieter wees? Maar hy't darem mooi van die Oubaas gepraat. En dis nog wáár ook. Aag wat, die Engelse hou mos van rebelle: hulle maak dan groot mense van dié.
[Miskien kan een van die ander agterryers van 'n gevange burger nou bykom met sy ghitaar of mondfluitjie as hy Ruiter hoor sing]
ruiter
Rhodes het gevrek met 'n bottel in sy bek op die joebel, op die joebel, op die dei.
[Hy maak ’n gebaar van drink, met die aanduiding dat dit nie onplesierig is nie]
Rhodes het gevrek met 'n bottel in sy bek op die joebel, op die joebel, op die dei.
[Hy maak ’n gebaar van drink, met die aanduiding dat dit nie onplesierig is nie]
ruiter
En Buller het gevlug met ’n meid op sy rug
op die joebel, op die joebel, op die dei.
[Hy maak gebare van hoe dit nie heeltemal onaardig sou wees, op daardie oomblik, om ’n meid (soos hy sé) op die rug te hê nie. Vir die gehoor — of die vriend met die ghitaar]
Haai, dis 'n lekker ding : oorlog. In Bloemfontein het ek die liewe Oubaas net so hiets gesien:
Môre Oubaas, koffie, Oubaas.
En hier bring Oubaas vir Ruiter koffie! Aaai, lekker!
[Hy slaan ’n paar askoeke] : Lekker!
Oorlog! Oorlog! [Weer ’n paar askoekel:
Kom ons baie oorlog saam, Oubaas! [Sing] Vaarwel, vaarwel, vaarwel vaarwel, toe see my Tannie vaarwel, vaarwel, vaarwel ! Die kakie die wil, maar hy kán nie. DIE DERDE GEDEELTE
En Buller het gevlug met ’n meid op sy rug
op die joebel, op die joebel, op die dei.
[Hy maak gebare van hoe dit nie heeltemal onaardig sou wees, op daardie oomblik, om ’n meid (soos hy sé) op die rug te hê nie. Vir die gehoor — of die vriend met die ghitaar]
Haai, dis 'n lekker ding : oorlog. In Bloemfontein het ek die liewe Oubaas net so hiets gesien:
Môre Oubaas, koffie, Oubaas.
En hier bring Oubaas vir Ruiter koffie! Aaai, lekker!
[Hy slaan ’n paar askoeke] : Lekker!
Oorlog! Oorlog! [Weer ’n paar askoekel:
Kom ons baie oorlog saam, Oubaas! [Sing] Vaarwel, vaarwel, vaarwel vaarwel, toe see my Tannie vaarwel, vaarwel, vaarwel ! Die kakie die wil, maar hy kán nie. DIE DERDE GEDEELTE
ou vrou
So was dit toe, my kind:
Steyn in sy eie land geen nag van 'n nagrus seker nie;
die tienduisende van die vyand het deur ons land geveeg soos (besems;
met blokhuis en doringdraad die land in mote verdeel;
dag en nag gedryf om vir Steyn en De Wet te vang.
Steyn en De Wet! Steyn en De Wet:
As hulle dié kon vang, was die oorlog oor.
Goed, ons was 'n vlugtende republiek, ja.
Maar : waar Steyn en De Wet was, het die republiek gelééf!
Bestaan! Geleef! ’n Pluimsaad wat ge gewaai is om te groei.
En toe is my lewe deur die oorlog gebreek.
[Wat volg, is in die vorm van ’n abstrakte gesprek tussen haar en Grootvader, ’n gesprek van dooie siele. Hy verskyn styf, en speel nie realisties nie — asof hy reeds dood is; sy is soms lewende vrou, soms tragiese vertelster; alleen twee Fi hier nodig: een op Ou Vrou se gesig en een op Grootvader] DE fvackr dd aar /
So was dit toe, my kind:
Steyn in sy eie land geen nag van 'n nagrus seker nie;
die tienduisende van die vyand het deur ons land geveeg soos (besems;
met blokhuis en doringdraad die land in mote verdeel;
dag en nag gedryf om vir Steyn en De Wet te vang.
Steyn en De Wet! Steyn en De Wet:
As hulle dié kon vang, was die oorlog oor.
Goed, ons was 'n vlugtende republiek, ja.
Maar : waar Steyn en De Wet was, het die republiek gelééf!
Bestaan! Geleef! ’n Pluimsaad wat ge gewaai is om te groei.
En toe is my lewe deur die oorlog gebreek.
[Wat volg, is in die vorm van ’n abstrakte gesprek tussen haar en Grootvader, ’n gesprek van dooie siele. Hy verskyn styf, en speel nie realisties nie — asof hy reeds dood is; sy is soms lewende vrou, soms tragiese vertelster; alleen twee Fi hier nodig: een op Ou Vrou se gesig en een op Grootvader] DE fvackr dd aar /
ou vrou
En nou se y deur ons eie mense gevang as verraaier. Hoe kon jy, hoe kon jy daartoe kom?
En nou se y deur ons eie mense gevang as verraaier. Hoe kon jy, hoe kon jy daartoe kom?
grootvader
Ek het gedoen wat helder my plig was. Ja, ek het my volk probeer dien, On
OU vRou: Jy't nooit geglo dat ons 'n volk is nie.
Ek het gedoen wat helder my plig was. Ja, ek het my volk probeer dien, On
OU vRou: Jy't nooit geglo dat ons 'n volk is nie.
grootvader
En julle het dié waarheid nooit vir my bewys nie.
ou vrou: Hoe kan jy sê “julle!” Ek is jou vrou. Dit was jou kinders, jou broers, jou mense. Dis jy wat jou losgemaak het van almal.
En julle het dié waarheid nooit vir my bewys nie.
ou vrou: Hoe kan jy sê “julle!” Ek is jou vrou. Dit was jou kinders, jou broers, jou mense. Dis jy wat jou losgemaak het van almal.
grootvader
Losgemaak, sê jy? Het ek alléén gehandel?
ou VROU: Daardie onsalige komitee waar jy aangesluit het.
Losgemaak, sê jy? Het ek alléén gehandel?
ou VROU: Daardie onsalige komitee waar jy aangesluit het.
grootvader
Aangesluit? Ek het hom gestig, ek het hom saamgeroep. Ek het geroep uit ons burgers, dié wat die oorlog wou stopsit. Ek het geroep van die oudstes en verstandigstes. Die oudstes wat in die poort sit, het gekom. ou VROU: Moenie met die Bybel kom nie. 'n Afrikanerkomitee fi met 'n Engelse naam : Boer Peace Committee. Poetoa dur A Lt Hoe kon jy daartoe kom? la lab aas Ek het jou lief, my man — hoe ook al, hoe ook al. d d
Aangesluit? Ek het hom gestig, ek het hom saamgeroep. Ek het geroep uit ons burgers, dié wat die oorlog wou stopsit. Ek het geroep van die oudstes en verstandigstes. Die oudstes wat in die poort sit, het gekom. ou VROU: Moenie met die Bybel kom nie. 'n Afrikanerkomitee fi met 'n Engelse naam : Boer Peace Committee. Poetoa dur A Lt Hoe kon jy daartoe kom? la lab aas Ek het jou lief, my man — hoe ook al, hoe ook al. d d
grootvader
Ek het my gewete gevolg, vrou. Die gevolge neem ek ook aan. ou VROU: Julle was vermetel om na die kommando's te gaan!
Ek het my gewete gevolg, vrou. Die gevolge neem ek ook aan. ou VROU: Julle was vermetel om na die kommando's te gaan!
grootvader
Vermetel, sê jy, oor ek réde wou praat met hulle? Net vermetel? — Wil die woord “dapper” nie oor jou lippe?
ou VROU: My man wat ek liefhet: ek sal die woord dapper” sê. r
Nooit was jy bang; nooit vir 'n mens nie. | Jy dwing my byna: nooit vir duiwel of mens nie!
Vermetel, sê jy, oor ek réde wou praat met hulle? Net vermetel? — Wil die woord “dapper” nie oor jou lippe?
ou VROU: My man wat ek liefhet: ek sal die woord dapper” sê. r
Nooit was jy bang; nooit vir 'n mens nie. | Jy dwing my byna: nooit vir duiwel of mens nie!
grootvader
Ek het ander gestuur. Ek het self gegaan.
Ek wou die verblindes tot rede bring. ou vrROU: Daar is nou net die hardstes, die dapper getroustes. Ons kommando's bestaan uit 'n nuwe soort man.
Ek het ander gestuur. Ek het self gegaan.
Ek wou die verblindes tot rede bring. ou vrROU: Daar is nou net die hardstes, die dapper getroustes. Ons kommando's bestaan uit 'n nuwe soort man.
grootvader
“Ek weet. \ En ek het gebid, geworstel. | En toe het ek gegaan. ( Hulle wou nie dat ek praat. | Hulle het my gevang. | Ander van ons is gegesel; met die horssweep, die renostersambok. | Ook óns weet wat ’n volk is, | en hoe vir ’n volk gely word.
8 En nou, julle krygsraad vir my! [Lig dood op Grootvader]
“Ek weet. \ En ek het gebid, geworstel. | En toe het ek gegaan. ( Hulle wou nie dat ek praat. | Hulle het my gevang. | Ander van ons is gegesel; met die horssweep, die renostersambok. | Ook óns weet wat ’n volk is, | en hoe vir ’n volk gely word.
8 En nou, julle krygsraad vir my! [Lig dood op Grootvader]
ou vrou
“Die mens is in blindheid gevange. die dappere in sy dapperheid,
die bange in sy vrees.
Ons wink verniet deur die glas waarin ons gevange hang :
rooi goudvissies met mondbewegings, maar stom na buite en self weer doof.
En ek, ellendiger as die meeste : gevang in my liefde;
'n liefde wat nou net bitterheid gee, en afsku soms; en afsku vir my:
vrou van 'n dapper ontroue,
en moeder van wat, my kind!
A
O waarom is ons so gemaak :
blind en geketting deur liefde? l
['n Winterdag êrens in die Vrystaat maande na vorige toneel. Murasie van ’n gebou op agtergrond met stukke tent en sinkplaatskuiling. ’n Burger van Steyn se klein staf op voorgrond besig om iets op ’n vuurtjie te kook. Tweede burger by hom. Eerste burger kyk na kant waar rapportryer, af van verhoog, by wagte wag. Dit is baie koud en moes kort tevore gekapok het]
“Die mens is in blindheid gevange. die dappere in sy dapperheid,
die bange in sy vrees.
Ons wink verniet deur die glas waarin ons gevange hang :
rooi goudvissies met mondbewegings, maar stom na buite en self weer doof.
En ek, ellendiger as die meeste : gevang in my liefde;
'n liefde wat nou net bitterheid gee, en afsku soms; en afsku vir my:
vrou van 'n dapper ontroue,
en moeder van wat, my kind!
A
O waarom is ons so gemaak :
blind en geketting deur liefde? l
['n Winterdag êrens in die Vrystaat maande na vorige toneel. Murasie van ’n gebou op agtergrond met stukke tent en sinkplaatskuiling. ’n Burger van Steyn se klein staf op voorgrond besig om iets op ’n vuurtjie te kook. Tweede burger by hom. Eerste burger kyk na kant waar rapportryer, af van verhoog, by wagte wag. Dit is baie koud en moes kort tevore gekapok het]
eerste burger
Daarie ditsemse rapportryer kyk hiernatoe.
Daarie ditsemse rapportryer kyk hiernatoe.
tweede burger
Man, hy ruik die kos. Weet jy, as daar een soort ding is wat ek nie kan verdra nie, is dit die rapportryers — behalwe Pieter .. . jy weet, die Kaapse rebel. Die president kan nou nog nie daaroor kom dat die Engelse vir Pieter gevang het nie. Spierwit het sy gesig geword toe hy die nuus kry. Ek was by. En toe vat hy so aan sy Oë... jy weet so...
Man, hy ruik die kos. Weet jy, as daar een soort ding is wat ek nie kan verdra nie, is dit die rapportryers — behalwe Pieter .. . jy weet, die Kaapse rebel. Die president kan nou nog nie daaroor kom dat die Engelse vir Pieter gevang het nie. Spierwit het sy gesig geword toe hy die nuus kry. Ek was by. En toe vat hy so aan sy Oë... jy weet so...
eerste burger
Dis groot moeilikheid as ’n rebel gevang word. Maar ek weet ook nie, met die een doen die kakies dit, met die ander dat . . . Hoe lyk dit met die bief?
Dis groot moeilikheid as ’n rebel gevang word. Maar ek weet ook nie, met die een doen die kakies dit, met die ander dat . . . Hoe lyk dit met die bief?
tweede burger
Kyk, vriend, die president eet eers. Verstaan Neef goed of moet ek dit anderster sê. Maar oor die rapportryers : nog
voor hulle die boodskap gee, hoor jy : wat se kos het julle hier. En weet jy: as hulle so kom, dan sê my hart vir my: die president — dit is Job van ouds wat die doodstydings van sy kinders kry ...
Kyk, vriend, die president eet eers. Verstaan Neef goed of moet ek dit anderster sê. Maar oor die rapportryers : nog
voor hulle die boodskap gee, hoor jy : wat se kos het julle hier. En weet jy: as hulle so kom, dan sê my hart vir my: die president — dit is Job van ouds wat die doodstydings van sy kinders kry ...
eerste burger
Maar wat my die bliksem in maak, is wat die boodskappe is: hier is verraaiers onder ons - dan weer : moenie vir De Wet vertrou nie.
[Steyn op. Hy lyk moeg en oud. Het ’n kombers oor sy skouers
Maar wat my die bliksem in maak, is wat die boodskappe is: hier is verraaiers onder ons - dan weer : moenie vir De Wet vertrou nie.
[Steyn op. Hy lyk moeg en oud. Het ’n kombers oor sy skouers
tweede burger
Hoe laag kan ’n Afrikaner word?
Hoe laag kan ’n Afrikaner word?
eerste burger
Dis mos die ou laai van die vyand. Agterdog saai; haat tussen Afrikaner en Afrikaner. ’n Mens moet soms op jou tande byt om nie aan die háát mee te help nie. Kyk nou vir ons oor die rapportryers.
EERSTE BURGER [Sien die president en spring op] : Het President darem 'n bietjie geslaap?
Dis mos die ou laai van die vyand. Agterdog saai; haat tussen Afrikaner en Afrikaner. ’n Mens moet soms op jou tande byt om nie aan die háát mee te help nie. Kyk nou vir ons oor die rapportryers.
EERSTE BURGER [Sien die president en spring op] : Het President darem 'n bietjie geslaap?
president
Bietjie lekker op die skaarkant gestaan. Dit help al baie. En die sneeu is darem warmer as ryp. Is daar nuus?
Bietjie lekker op die skaarkant gestaan. Dit help al baie. En die sneeu is darem warmer as ryp. Is daar nuus?
eerste burger
Hier wag ’n man. Ons het hom solank met koffie en kaboemielies besig gehou.
Hier wag ’n man. Ons het hom solank met koffie en kaboemielies besig gehou.
president
Jy moes my kom roep het. Ek moet weet, ek moet hoor wat gebeur.
[Eerste burger af om rapportryer te haal, tweede burger gee intussen vir Steyn van die bully beef]
Jy moes my kom roep het. Ek moet weet, ek moet hoor wat gebeur.
[Eerste burger af om rapportryer te haal, tweede burger gee intussen vir Steyn van die bully beef]
president
Is die hoofkommandant al terug?
Is die hoofkommandant al terug?
tweede burger
Ja, President. Hy was netnou hier en wou nie dat ons vir President steur nie.
[Rapportryer en eerste burger op]
Ja, President. Hy was netnou hier en wou nie dat ons vir President steur nie.
[Rapportryer en eerste burger op]
rapportryer
President. [Wys sy brief]
President. [Wys sy brief]
president
Gaan dit goed met julle? Generaal Botha? Jannie Smuts?
Gaan dit goed met julle? Generaal Botha? Jannie Smuts?
rapportryer
Góéd, President. Lewendig en vol moed. Laat weet groete.
Góéd, President. Lewendig en vol moed. Laat weet groete.
president
Gaaf, en dankie. Jou rapport.
Gaaf, en dankie. Jou rapport.
rapportryer
Generaal Smuts laat weet sy plan het misluk. Hy sê u weet watter plan. [Dit is 'n kwaai slag vir Steyn. Hy sit kos eenkant]
Generaal Smuts laat weet sy plan het misluk. Hy sê u weet watter plan. [Dit is 'n kwaai slag vir Steyn. Hy sit kos eenkant]
president
Die plan... die plan... het misluk... [De Wet op]
Het jy gehoor? Dit het misluk.
Die plan... die plan... het misluk... [De Wet op]
Het jy gehoor? Dit het misluk.
de wet
Die goudmyne? Ons tweede plan, Smuts se plan, om dié goed te vernietig.
Die goudmyne? Ons tweede plan, Smuts se plan, om dié goed te vernietig.
president
Die vyand het die rykste goudmyne in die wêreld sê in die hande gekry. So, ongeskonde. En deur ons slegtigheid.
Die vyand het die rykste goudmyne in die wêreld sê in die hande gekry. So, ongeskonde. En deur ons slegtigheid.
de wet
Op 'n skinkbord! Hy kan ons eie goud gebruik om sy
handlangers te betaal. Ons steenkool. Met ons geld teen ons veg! [Hy gryp die Transvaalse rapportryer aan die baadjie] Toe daar nog tyd was om dié hel-putte toe te gooi en te versuip, toe wou julle nie; toe wou ons 'n ,,gentleman's” oorlog veg. Toe het julle vir regter Kok gevang oor hy wou doen wat reg is — deur ons, ons mense gevang.
PRESIDENT [Sag] : Generaal.
Op 'n skinkbord! Hy kan ons eie goud gebruik om sy
handlangers te betaal. Ons steenkool. Met ons geld teen ons veg! [Hy gryp die Transvaalse rapportryer aan die baadjie] Toe daar nog tyd was om dié hel-putte toe te gooi en te versuip, toe wou julle nie; toe wou ons 'n ,,gentleman's” oorlog veg. Toe het julle vir regter Kok gevang oor hy wou doen wat reg is — deur ons, ons mense gevang.
PRESIDENT [Sag] : Generaal.
rapportryer
Dit maak mens so bitter, President. Toe ons kón, wóú iemand êrens nie. Dit was nie ons Transvalers se wens nie. PRESIDENT [Glimlag vir rapportryer] : Boet, jy moet gaan rus. Sê groete
vir jou generaals. [Rapportryer af]
Die vyand draai die skroef stywer, stywer. Milner sit in Pretoria — ’n prokonsul — soos Pontius Pilatus in Jerusalem.
Ons myne werk vir hulle.
Hulle hang soos aasvoëls oor ons land.
Jy en ek moet dag en nag vlug, boet.
[Eerste burger sien ’n nuwe rapportryer aankom. Hy gaan die rapportryer tegemoet]
Dit maak mens so bitter, President. Toe ons kón, wóú iemand êrens nie. Dit was nie ons Transvalers se wens nie. PRESIDENT [Glimlag vir rapportryer] : Boet, jy moet gaan rus. Sê groete
vir jou generaals. [Rapportryer af]
Die vyand draai die skroef stywer, stywer. Milner sit in Pretoria — ’n prokonsul — soos Pontius Pilatus in Jerusalem.
Ons myne werk vir hulle.
Hulle hang soos aasvoëls oor ons land.
Jy en ek moet dag en nag vlug, boet.
[Eerste burger sien ’n nuwe rapportryer aankom. Hy gaan die rapportryer tegemoet]
de wet
President, hulle is baas in ons land nét op die plekkies in hierdie wye land waar hulle duisend man kan vrete gee. Dit is soos miskolle, duiwedrek op 'n dak — duiwelsdrek — hier en daar; en verder, oor ons wye land heers ons kommando's.
[Eerste burger en rapportryer op]
President, hulle is baas in ons land nét op die plekkies in hierdie wye land waar hulle duisend man kan vrete gee. Dit is soos miskolle, duiwedrek op 'n dak — duiwelsdrek — hier en daar; en verder, oor ons wye land heers ons kommando's.
[Eerste burger en rapportryer op]
eerste burger
President, ’n berig.
President, ’n berig.
tweede rapportryer
President, generaal De la Rey laat weet: hy en Smuts en Beyers het weer die vyand opge — ge — opgeneu — askies — verslaan. —
President, generaal De la Rey laat weet: hy en Smuts en Beyers het weer die vyand opge — ge — opgeneu — askies — verslaan. —
president
Vertel!
Vertel!
tweede rapportryer
By Nooitgedacht. ee Noo ge dach
By Nooitgedacht. ee Noo ge dach
president
Wat ’n mooi naam! Wat 'n mooi naam met belofte!
TWEEDE RAPPORTRYER [Opgewonde] : Ag, President, die vyand het forte gehad, klipstawels van forte op die berg. Ek was saam met oom Beyers. Ons het sommer teen die berg opgeklouter . . . [Uitasem]
Wat ’n mooi naam! Wat 'n mooi naam met belofte!
TWEEDE RAPPORTRYER [Opgewonde] : Ag, President, die vyand het forte gehad, klipstawels van forte op die berg. Ek was saam met oom Beyers. Ons het sommer teen die berg opgeklouter . . . [Uitasem]
president
Was jy nie bang nie, boetie?
Was jy nie bang nie, boetie?
tweede rapportryer
Bang? Bang soos 'n skrik-bobbejaan, ja. Maar met oom Beyers het ons geklim, móés klim en wóú ons later klim. President weet nie. En van bo af het oom Beyers en ons op die kakies ónder, geskiét en geskiët ...
PRESIDENT [Vir De Wet]: Nooitgedacht. Die Here het ons tog nié verlaat nie. [Vir rapportryer] : Dankie vir jou mooi boodskap. Dag, seun. [Rapportryer af] Nooitgedacht! Nooitgedacht!
[Ruiter kom op]
Bang? Bang soos 'n skrik-bobbejaan, ja. Maar met oom Beyers het ons geklim, móés klim en wóú ons later klim. President weet nie. En van bo af het oom Beyers en ons op die kakies ónder, geskiét en geskiët ...
PRESIDENT [Vir De Wet]: Nooitgedacht. Die Here het ons tog nié verlaat nie. [Vir rapportryer] : Dankie vir jou mooi boodskap. Dag, seun. [Rapportryer af] Nooitgedacht! Nooitgedacht!
[Ruiter kom op]
ruiter
Ja-nee, baas Krisjan : nooit gedag. Ek nie gedag en baas nie gedag nie en die oubaas nie gedag nie. Halleluja, askoek. 5
Ja-nee, baas Krisjan : nooit gedag. Ek nie gedag en baas nie gedag nie en die oubaas nie gedag nie. Halleluja, askoek. 5
president
Ruiter! Moet ek my oë glo? Bader hy; oer le
Ruiter! Moet ek my oë glo? Bader hy; oer le
de wet
Dag, Ruiter. President, nou het jy weer jou ves bonlike sorg. Magtig, Ruiter, ek dog jy het 'n kakie geword!
Dag, Ruiter. President, nou het jy weer jou ves bonlike sorg. Magtig, Ruiter, ek dog jy het 'n kakie geword!
ruiter
Ek sou skaam wees. Baas Kris: ek is ’n Bruinman en ek is nie skaam nie. President, ek sien daar wag al weer iemand. [De Wet af]
Ek sou skaam wees. Baas Kris: ek is ’n Bruinman en ek is nie skaam nie. President, ek sien daar wag al weer iemand. [De Wet af]
president
Ai, Ruiter, jy het teruggekom!
Ai, Ruiter, jy het teruggekom!
ruiter
Het Oubaas dan anders gedink? Maar ek moes sóék na Oubaas. Die hele Vrystaat deursoek en snuffel. Oubaas ry mos baie kuier.
Het Oubaas dan anders gedink? Maar ek moes sóék na Oubaas. Die hele Vrystaat deursoek en snuffel. Oubaas ry mos baie kuier.
president
Het hulle jou gekwes dié aand?
Het hulle jou gekwes dié aand?
ruiter
Ek, seergekry? Oubaas wéét mos hoe Ruiter op ’n perd sit: as ek sit, sit ek behoorlik; as ek val, val ek versigtig.
Ek, seergekry? Oubaas wéét mos hoe Ruiter op ’n perd sit: as ek sit, sit ek behoorlik; as ek val, val ek versigtig.
president
Ruiter, Ruiter, die Here het vir jou teruggestuur.
Ruiter, Ruiter, die Here het vir jou teruggestuur.
ruiter
Die Here, ja seker. Maar ek het darem ook táámlik moes voetslaan in die Here se terugstuur. Oubaas het ouer geword. Jy lyk siek. Sorg jou Boere dan nie vir jou nie.
Die Here, ja seker. Maar ek het darem ook táámlik moes voetslaan in die Here se terugstuur. Oubaas het ouer geword. Jy lyk siek. Sorg jou Boere dan nie vir jou nie.
president
Ruiter, ek is moeg. Ek is so moeg dat ek party dae nie kan opstaan nie. Dis ook nie net die moeg nie, dis iets binne-in my.
Ruiter, ek is moeg. Ek is so moeg dat ek party dae nie kan opstaan nie. Dis ook nie net die moeg nie, dis iets binne-in my.
ruiter
En ek hoor dan netnou hoe die Boere praat dat die Oubaas nog net so kan kyk, so met die oë kan kyk dat die Boere se woorde gou ja en amen word.
En ek hoor dan netnou hoe die Boere praat dat die Oubaas nog net so kan kyk, so met die oë kan kyk dat die Boere se woorde gou ja en amen word.
president
My oë... weet jy, Ruiter... [Hy vat vermoeid oor sy oë daar is iets verkeerd, iets binne-in my. Ek sien alles dubbeld. Soos ek nou kyk, is daar twee Ruiters. _
My oë... weet jy, Ruiter... [Hy vat vermoeid oor sy oë daar is iets verkeerd, iets binne-in my. Ek sien alles dubbeld. Soos ek nou kyk, is daar twee Ruiters. _
ruiter
Maar wat praat Oubaas nou? Weet die Ounooi hiervan?
Maar wat praat Oubaas nou? Weet die Ounooi hiervan?
president
Net jy weet, Ruiter. My vrou moenie weet nie, niemand nie. [Glimlag]: As ek weer vir die Ounooi sien, dan sien ek twee mooi vrouens sommer gelyk, Ruiter, dan is ek met twee vrouens getroud.
RENE
Net jy weet, Ruiter. My vrou moenie weet nie, niemand nie. [Glimlag]: As ek weer vir die Ounooi sien, dan sien ek twee mooi vrouens sommer gelyk, Ruiter, dan is ek met twee vrouens getroud.
RENE
ruiter
Nee, maar dis nie grappies nie, my Oubaas. Dis seker die kos wat Oubaas hier gevoer word. Kyk, ek het vir jou ’n present saamgebring. [Hy haal ’n biltong in papier toegedraai uit ’n sak om sy lyf]
Nee, maar dis nie grappies nie, my Oubaas. Dis seker die kos wat Oubaas hier gevoer word. Kyk, ek het vir jou ’n present saamgebring. [Hy haal ’n biltong in papier toegedraai uit ’n sak om sy lyf]
president
Dankie, Ruiter, dis 'n groot present.
[President neem met regterhand die biltong terwyl Ruiter ’n knipmes oopmaak. Dan sit president die biltong in die linkerhand om die mes met die regterhand te vat. Soos hy dit doen, val die biltong uit sy linkerhand. President buk om dit op te tel met linkerhand en merk sy linkerhand
is lam]
Dankie, Ruiter, dis 'n groot present.
[President neem met regterhand die biltong terwyl Ruiter ’n knipmes oopmaak. Dan sit president die biltong in die linkerhand om die mes met die regterhand te vat. Soos hy dit doen, val die biltong uit sy linkerhand. President buk om dit op te tel met linkerhand en merk sy linkerhand
is lam]
ruiter
En kyk hoe laat val die Oubaas nou...
En kyk hoe laat val die Oubaas nou...
president
Ruiter, kyk... Ruiter, my hand wil nie vat nie!
Ruiter, kyk... Ruiter, my hand wil nie vat nie!
ruiter
Seker net ’n kramp, Oubaas. [Hy tel die biltong op]
Seker net ’n kramp, Oubaas. [Hy tel die biltong op]
jas president
Nee ek voel niks. Gee die biltong hier... nee. ds de [Hy steek sy linkerhand uit, maar die hand hang heeltemal slap] _ dor - Kan jy sien, die hand wil nie. Hy kan nie. Vat die mes solank. My [Hy gee die mes vir Ruiter en tel met sy regterhand die linkerhand by die pols op]
Nee ek voel niks. Gee die biltong hier... nee. ds de [Hy steek sy linkerhand uit, maar die hand hang heeltemal slap] _ dor - Kan jy sien, die hand wil nie. Hy kan nie. Vat die mes solank. My [Hy gee die mes vir Ruiter en tel met sy regterhand die linkerhand by die pols op]
ruiter
Wil hy nie vat nie, my vader?
Wil hy nie vat nie, my vader?
president
Liewe Here, laat die krag in die hand terugkom. [Hy probeer die hand met die ander vryf]
Liewe Here, laat die krag in die hand terugkom. [Hy probeer die hand met die ander vryf]
ruiter
Sal ek vir baas Krisjan gaan roep?
Sal ek vir baas Krisjan gaan roep?
president
Ne... nee... hy's g'n dokter nie. [Hy toets sy regterhand) Dis 'n seën dat dit nog nie die regterhand is nie... . ek sal kan teken en skryf wat nodig is... as hy net sal hou .. . En jy vertel vir niemand nie, hoor jy, Ruiter.
Ne... nee... hy's g'n dokter nie. [Hy toets sy regterhand) Dis 'n seën dat dit nog nie die regterhand is nie... . ek sal kan teken en skryf wat nodig is... as hy net sal hou .. . En jy vertel vir niemand nie, hoor jy, Ruiter.
ruiter
As die Oubaas sê ek moenie, dan moenie ek.
As die Oubaas sê ek moenie, dan moenie ek.
president
Ook nie vir baas Krisjan de Wet nie.
Ook nie vir baas Krisjan de Wet nie.
ruiter
Ja-nee, baas Krisjan is so 'n lewendige man: as 'n mierie
hom byt, skop hy 'n olifant dood.
[Terwyl hulle praat, is president Steyn steeds besig om sy hand te toets: sy hare plat stryk, ’n baadjieknoop probeer los- of vasmaak, ens. Met die regterhand vee hy die sweet van sy voorkop]
Ja-nee, baas Krisjan is so 'n lewendige man: as 'n mierie
hom byt, skop hy 'n olifant dood.
[Terwyl hulle praat, is president Steyn steeds besig om sy hand te toets: sy hare plat stryk, ’n baadjieknoop probeer los- of vasmaak, ens. Met die regterhand vee hy die sweet van sy voorkop]
president
Daar is sulke vreeslike dinge waaroor ek moet besluit. En sulke dinge wat ek moet hoor. Weet jy dat die Kaapnaar ... jy onthou mos vir die baas Pieter... die Engelse het hom gevang.
Daar is sulke vreeslike dinge waaroor ek moet besluit. En sulke dinge wat ek moet hoor. Weet jy dat die Kaapnaar ... jy onthou mos vir die baas Pieter... die Engelse het hom gevang.
ruiter
Ek was mos die aand daar by Reitz, my Oubaas. Ek het gesien. En daardie jong kommandantjie, Jan Visser, is mos nie meer Boer nie; hy's wolf-en-tier, skout, kakie-baster, hanskakie.
Ek was mos die aand daar by Reitz, my Oubaas. Ek het gesien. En daardie jong kommandantjie, Jan Visser, is mos nie meer Boer nie; hy's wolf-en-tier, skout, kakie-baster, hanskakie.
president
Ruiter, dis dié soort ding wat vir my aan't doodmaak is.
Ruiter, dis dié soort ding wat vir my aan't doodmaak is.
ruiter
Toe maar, my vader. Onder ons Bruinmense is daar ook slegte mense.
Maar Oubaas, die wêreld lyk náár.
Al die witmense se huise afgebrand — Die bruinvolk leef onder sakke en blik, sonder gasie of meel of slaggoed of dop. Oupa-Kraai die skree van die hongerte; na die lekker vreet aan die dooigoed, pik, pik hy nou maar die bene.
Aai, Oubaas, ons Vrystaat tog...
Toe maar, my vader. Onder ons Bruinmense is daar ook slegte mense.
Maar Oubaas, die wêreld lyk náár.
Al die witmense se huise afgebrand — Die bruinvolk leef onder sakke en blik, sonder gasie of meel of slaggoed of dop. Oupa-Kraai die skree van die hongerte; na die lekker vreet aan die dooigoed, pik, pik hy nou maar die bene.
Aai, Oubaas, ons Vrystaat tog...
president
Ja, Ruiter, ons Vrystaat tog... Maar solank as die lepel in die pappot staan... [Hy praat dit, maar Ruiter volg met sang]
Ja, Ruiter, ons Vrystaat tog... Maar solank as die lepel in die pappot staan... [Hy praat dit, maar Ruiter volg met sang]
ruiter
Treuren wij nog nict, wegloop wij nog niet. Solank as die lepel in die pappot staan,
vrekke wij nog niet.
Treuren wij nog nict, wegloop wij nog niet. Solank as die lepel in die pappot staan,
vrekke wij nog niet.
president
Ruiter, laat jy my weer lekker voel. Nooitgedacht, Nooitgedacht. [De Wet op met ’n koerant in sy hand]
Ruiter, laat jy my weer lekker voel. Nooitgedacht, Nooitgedacht. [De Wet op met ’n koerant in sy hand]
de wet
President! Kyk hierdie vuiligheid weer. [Hy is opgewonde, woedend] : Pieter is toe verhoor en . . . doodgeskiet. [President staan verslae. Hy struikel effe of gee ander aanduiding van liggaamlike swakheid. Kort pousel
President! Kyk hierdie vuiligheid weer. [Hy is opgewonde, woedend] : Pieter is toe verhoor en . . . doodgeskiet. [President staan verslae. Hy struikel effe of gee ander aanduiding van liggaamlike swakheid. Kort pousel
ruiter
Oubaas, sit tog ’n bietjie, my Oubaas.
Oubaas, sit tog ’n bietjie, my Oubaas.
de wet
Hulle wet! Hy is ’n rebel en rebelle word doodgeskiet. Hy's nie net ’n Afrikaner wat vir sy volk se bestaan veg nie.
Hulle wet! Hy is ’n rebel en rebelle word doodgeskiet. Hy's nie net ’n Afrikaner wat vir sy volk se bestaan veg nie.
president
Is jy seker, Generaal? Nie sommer 'n liegkoerant nie?
Is jy seker, Generaal? Nie sommer 'n liegkoerant nie?
db wet
Dis 'n koerant wat al baie gelieg het, ja. Maar kyk hier: dis ’n proklamasie: “Zijne Excellentie Baron Kitchener van Khartoem”’, ensovoorts ensovoorts [Bitter]: Here, vergewe die haat en die bitterheid wat in my opkom; sulke dae voel ek nie meer soldaat nie, maar nr man wat mense kan nnn [Ruiter af]
vang, ons skiet mos nie dood of hang nie; ons is mos almal Afrikaners . .. Dis sonder uitsig!
Dis 'n koerant wat al baie gelieg het, ja. Maar kyk hier: dis ’n proklamasie: “Zijne Excellentie Baron Kitchener van Khartoem”’, ensovoorts ensovoorts [Bitter]: Here, vergewe die haat en die bitterheid wat in my opkom; sulke dae voel ek nie meer soldaat nie, maar nr man wat mense kan nnn [Ruiter af]
vang, ons skiet mos nie dood of hang nie; ons is mos almal Afrikaners . .. Dis sonder uitsig!
de wet
Dié wat. Ons” verraai, ons vang hulle, veroordeel hulle
kastig. Dan? Hulle moet saam n met die kommando B, — en, Ontsnap. hulle, verraai hulle ons posisies; as ons hulle êrens in 'n huis opsluit, kom haal die vyand hulle uit; dan is hulle hélde en éérs lekker
verraaiers. Ons is mos ááálmal Afrikaners!
Dié wat. Ons” verraai, ons vang hulle, veroordeel hulle
kastig. Dan? Hulle moet saam n met die kommando B, — en, Ontsnap. hulle, verraai hulle ons posisies; as ons hulle êrens in 'n huis opsluit, kom haal die vyand hulle uit; dan is hulle hélde en éérs lekker
verraaiers. Ons is mos ááálmal Afrikaners!
president
Ook in my kom die bitterheid. Ek het altyd probeer;
Milner en "Chamberlain nie; Nee, Kitchener — hy wat ons land verbrand, ons vroue en kinders laat omkom, ook hy (so het ek gebid) Here, laat ook hy my nie bitter maak teen Engelse nie, teen álle Engelse nie. Ook in my wil dit nou inkom. Here, beskerm my teen my bitter hart. RUITER [Kom nou met twee bekers koffie terug]: My vader [Vir president]: drink maar hierdie beker. Bietjie bitter koffie. Baas Krisjan, hier is ok ’n beker, maar daar het nou net weer mense aangekom.
Ook in my kom die bitterheid. Ek het altyd probeer;
Milner en "Chamberlain nie; Nee, Kitchener — hy wat ons land verbrand, ons vroue en kinders laat omkom, ook hy (so het ek gebid) Here, laat ook hy my nie bitter maak teen Engelse nie, teen álle Engelse nie. Ook in my wil dit nou inkom. Here, beskerm my teen my bitter hart. RUITER [Kom nou met twee bekers koffie terug]: My vader [Vir president]: drink maar hierdie beker. Bietjie bitter koffie. Baas Krisjan, hier is ok ’n beker, maar daar het nou net weer mense aangekom.
de wet
Dankie, Ruiter. Ek sal gaan kyk. [Met 'n kopknik wys hy vir Ruiter dat dié vir president moet sorg — De Wet af]
Dankie, Ruiter. Ek sal gaan kyk. [Met 'n kopknik wys hy vir Ruiter dat dié vir president moet sorg — De Wet af]
president
Ek het vir Pieter naby my gehou, as rapportryer. En nou's dit ek wat hom hierdeur die dood ingestuur het. Ek wou hom beskerm het...
Ek het vir Pieter naby my gehou, as rapportryer. En nou's dit ek wat hom hierdeur die dood ingestuur het. Ek wou hom beskerm het...
ruiter
Of stuur die Here vir ons die dood, Oubaas, as Hy besluit? d
Of stuur die Here vir ons die dood, Oubaas, as Hy besluit? d
president
Laat my nie verbitterd word nie. Laat my nie bitter en
1 onmenslik word nie. Dit is die verskriklike las wat op óns gelê is. Ons, van almal in hierdie land, ons mag nie verbitterd en onmenslik word nie [Heftig]: Al die ander volke kan. Maar óns mag nie, Óns mag nie.
Laat my nie verbitterd word nie. Laat my nie bitter en
1 onmenslik word nie. Dit is die verskriklike las wat op óns gelê is. Ons, van almal in hierdie land, ons mag nie verbitterd en onmenslik word nie [Heftig]: Al die ander volke kan. Maar óns mag nie, Óns mag nie.
ruiter
Oubaas.
PRESIDENT [Vir homself]: En daar's nog altyd die ander ding, die aaklige ding waaroor ek moet besluit.
Oubaas.
PRESIDENT [Vir homself]: En daar's nog altyd die ander ding, die aaklige ding waaroor ek moet besluit.
ruiter
Aai, Oubaas, hier kom al weer mense saam met baas Krisjan. Dis seker groot nuus.
PRESIDENT [Moeg] : Laat hulle maar kom, Ruiter, en loop jy maar eers. [De Wet met ’n generaal uit Transvaal en dié se adjudante op. Ruiter af]
Aai, Oubaas, hier kom al weer mense saam met baas Krisjan. Dis seker groot nuus.
PRESIDENT [Moeg] : Laat hulle maar kom, Ruiter, en loop jy maar eers. [De Wet met ’n generaal uit Transvaal en dié se adjudante op. Ruiter af]
president
Dis groot dinge, sien ek. Welkom, Transvaler, Generaal. [Hartlike groetery]
Dis groot dinge, sien ek. Welkom, Transvaler, Generaal. [Hartlike groetery]
transvaalse generaal
President, groete van ons regering.
President, groete van ons regering.
president
Mense, maar ek hoor mooi goed van julle daar in Transvaal! Botha, De la Rey, Beyers, dit gaan van krag tot krag.
Mense, maar ek hoor mooi goed van julle daar in Transvaal! Botha, De la Rey, Beyers, dit gaan van krag tot krag.
transvaalse generaal
President, ek moet ’n ernstige saak met u bespreek. Die regering het my afgevaardig.
President, ek moet ’n ernstige saak met u bespreek. Die regering het my afgevaardig.
president
Ja?
Ja?
transvaalse generaal
Ek moet aan u voorstel dat die twee republikeinse regerings vir lord Kitchener nader om oor vrede te
onderhandel.
Ek moet aan u voorstel dat die twee republikeinse regerings vir lord Kitchener nader om oor vrede te
onderhandel.
president
Ek weet daar is al, en sonder my, onderhandel.
Ek weet daar is al, en sonder my, onderhandel.
transvaalse generaal
Net voorlopig darem, President.
Net voorlopig darem, President.
de wet
En tog! En agter ons rug.
En tog! En agter ons rug.
president
Vriende, laat ons rustig hoor.
Vriende, laat ons rustig hoor.
transvaalse generaal
President, ons offisiere voel byna eengerig. _ maren
President, ons offisiere voel byna eengerig. _ maren
de wet
DE net byna” ….
DE net byna” ….
transvaalse genbraal
Byna eenparig dat die bitter einde van hierdie oorlog gekom het. '
Byna eenparig dat die bitter einde van hierdie oorlog gekom het. '
de wet
Nóú? Nou dat De la Rey en die ander die vyand opkeil, nóú! Ons het nog twintigduisend man in die veld, en nou sonder drosters en hensoppers. Taai, dapper, goed geoefende manne. Nou dat ons geleer het om in te storm op die vyand, uit die saal skiet — nie meer net lê en verdedig nie. Nou!
Nóú? Nou dat De la Rey en die ander die vyand opkeil, nóú! Ons het nog twintigduisend man in die veld, en nou sonder drosters en hensoppers. Taai, dapper, goed geoefende manne. Nou dat ons geleer het om in te storm op die vyand, uit die saal skiet — nie meer net lê en verdedig nie. Nou!
transvaalse generaal
President, u moet my laat praat.
President, u moet my laat praat.
president
Dit moet.
Dit moet.
transvaalsb generaal
Die generaal praat die waarheid. Ons manne is goed, beter as ooit. Maar hulle is gedaan. Baie van ons het
nie ’n perd nie, moet te voet veg en vlug. En die perde wat daar is, is net so gedaan. President, daar is kommando's waar die mense in flenters is, sonder skoene — daar's dae wat hulle geen kos het nie. En dan, President, wat van ons volk en van ons kinders... dié wat in die kampe kwyn, of erger : dié wat verwilderd rondtrek voor die vyand en die swartes. Hóé moet hierdie oorlog ’n einde kry? As die laaste burger dood is of gevang? Of nou, terwyl ons nog iets van ons volk kan red. President, ek móét dit sê: Ons volk het in hierdie oorlog, en gelei veral deur u en deur De Wet, iets groots gedoen wat die wêreld verbaas het. Van hierdie oorlog sal die wêreld nooit vergeet nie!
Die generaal praat die waarheid. Ons manne is goed, beter as ooit. Maar hulle is gedaan. Baie van ons het
nie ’n perd nie, moet te voet veg en vlug. En die perde wat daar is, is net so gedaan. President, daar is kommando's waar die mense in flenters is, sonder skoene — daar's dae wat hulle geen kos het nie. En dan, President, wat van ons volk en van ons kinders... dié wat in die kampe kwyn, of erger : dié wat verwilderd rondtrek voor die vyand en die swartes. Hóé moet hierdie oorlog ’n einde kry? As die laaste burger dood is of gevang? Of nou, terwyl ons nog iets van ons volk kan red. President, ek móét dit sê: Ons volk het in hierdie oorlog, en gelei veral deur u en deur De Wet, iets groots gedoen wat die wêreld verbaas het. Van hierdie oorlog sal die wêreld nooit vergeet nie!
president
Die wêreld vergeet deesdae spoedig. Dis óns wat vir die onthou sal moet sorg. Maar, Generaal, ek moet hoor wat u regering voorstel...
Die wêreld vergeet deesdae spoedig. Dis óns wat vir die onthou sal moet sorg. Maar, Generaal, ek moet hoor wat u regering voorstel...
transvaalse generaal
Van Kitchener het ons so te sê te verstaan gekry — ja, eintlik meer as wat ons op gehoop het: Amnestie vir alle oorlogsdade, albei tale in die skole — wat by u so ’n groot saak is. En Kitchener wil vir Milner so veel moontlik buite hou...
Van Kitchener het ons so te sê te verstaan gekry — ja, eintlik meer as wat ons op gehoop het: Amnestie vir alle oorlogsdade, albei tale in die skole — wat by u so ’n groot saak is. En Kitchener wil vir Milner so veel moontlik buite hou...
president
Die hoofsaak noem u nie : ons onafhanklikheid.
Die hoofsaak noem u nie : ons onafhanklikheid.
transvaalse generaal
Dié, vrees ek, sal ons moet verloor... Kitchener hou vas aan die anneksasie.
Dié, vrees ek, sal ons moet verloor... Kitchener hou vas aan die anneksasie.
de wet
Dus, ons ís al Britse burgers en rebelle teen “ons koning”. Maar waarom na al die punte luister, as die hoofpunt nie eerste kom nie. Ons veg vir ons vryheid — en alles anders kan verloor word.
Dus, ons ís al Britse burgers en rebelle teen “ons koning”. Maar waarom na al die punte luister, as die hoofpunt nie eerste kom nie. Ons veg vir ons vryheid — en alles anders kan verloor word.
transvaalse generaal
Kitchener beloof feitlik self-regering oor 'n paar jaar.
Kitchener beloof feitlik self-regering oor 'n paar jaar.
de wet
Vryheid met ’n kniehalter!
Vryheid met ’n kniehalter!
transvaalse generaal
President, ek glo aan die gewete van die wêreld.
PRESIDENT [Sit sy hand op skouer van generaal]: Ek is ouer as u. [Hy draai weg] Die wêreldgewete is ’n heer, Dit kan gekoop word. En óns koop nié!
President, ek glo aan die gewete van die wêreld.
PRESIDENT [Sit sy hand op skouer van generaal]: Ek is ouer as u. [Hy draai weg] Die wêreldgewete is ’n heer, Dit kan gekoop word. En óns koop nié!
transvaalse genbraal
Maar die reg, dit moet uiteindelik triomfeer.
Maar die reg, dit moet uiteindelik triomfeer.
president
Die “reg”’, die reg”? — onthou vir Golgotha. [Pouse] En nog dit: wat van ons Kaapse broers?
Die “reg”’, die reg”? — onthou vir Golgotha. [Pouse] En nog dit: wat van ons Kaapse broers?
transvaalse generaal
Kitchener wil alles afskryf en vergeet;
maar .. . Milner is moeilik.
Kitchener wil alles afskryf en vergeet;
maar .. . Milner is moeilik.
de wet
Dus: ons gee nie net oor nie, maar verraai ons broers! Skande op so ’n voorstel !
Dus: ons gee nie net oor nie, maar verraai ons broers! Skande op so ’n voorstel !
transvaalse generaal
Ons moenie hier met gevoelens speel nie. Dis dodelike erns. Ons moet ons volk red : wat oorbly van ons volk. Dis nie nou hensoppers wat praat nie...
Ons moenie hier met gevoelens speel nie. Dis dodelike erns. Ons moet ons volk red : wat oorbly van ons volk. Dis nie nou hensoppers wat praat nie...
de wet
Nog nie...
PRESIDENT [Kragtig] : Generaals! Ek pleit nie, ek bevéél dat hierdie
gestry. moet ophou. 0 Á Wat ook al gebeur, hierdie oorlog mag nie in tweedrag eindi je nie;| Aar. dan is ons verlore. El
En nou, Generel noudat ek alles weet, gee ek u my wann le Gaan sê vir u waarnemende president: oor afstaan van die onaf hank- olen likheid kan nie gepraat word of besluit word nie; nié deur my of my " regering, of deur u regering nie; nié deur rade of krygsrade of offisiere | Ay:
nie. Alleen die volk self kan daaroor besluit... die volk, die paar ga tienduisend burgers wat nog in die veld is, wat na twee jaar nog nie die nek gebuig het nie. Na hulle toe sal ek gaan. Húlle moet sê of hulle wil oorgee of veg.
Nog nie...
PRESIDENT [Kragtig] : Generaals! Ek pleit nie, ek bevéél dat hierdie
gestry. moet ophou. 0 Á Wat ook al gebeur, hierdie oorlog mag nie in tweedrag eindi je nie;| Aar. dan is ons verlore. El
En nou, Generel noudat ek alles weet, gee ek u my wann le Gaan sê vir u waarnemende president: oor afstaan van die onaf hank- olen likheid kan nie gepraat word of besluit word nie; nié deur my of my " regering, of deur u regering nie; nié deur rade of krygsrade of offisiere | Ay:
nie. Alleen die volk self kan daaroor besluit... die volk, die paar ga tienduisend burgers wat nog in die veld is, wat na twee jaar nog nie die nek gebuig het nie. Na hulle toe sal ek gaan. Húlle moet sê of hulle wil oorgee of veg.
transvaalse generaal
Ek is bevrees dat ons volk se leiers hulle invloed by die volk gaan verloor as ons nie nou vrede maak nie.
Ek is bevrees dat ons volk se leiers hulle invloed by die volk gaan verloor as ons nie nou vrede maak nie.
president
Invloed by die volk? Wie gaan léiers wees as ons oorgee? Ons gaan ’n báás hê: Milner en sy soort. Maar ek wil praat: liewer as om ’n ooreenkoms te maak met Kitchener - 'n plegtige verdrag onderteken waar ons as eerbare manne ons by moet hou — dan sal ek, as die oormag te groot word en ons getroues te min, liewer ons wapens breek en neersmyt en vir die vyand sê: vat my. Ek sal vir die vyand sê: Het jy nou dood-geslaan en ook in besit geneem? Maar dan sal ons deur geen eed gebind wees nie. En as ons dag kom! As ons dag kom .. . dan is ons vry! Maar ook dit sal ek sê: as my hele volk oorgee en ek alleen tussen hulle en hulle vrede staan — ook dán sal hierdie hande niks teken nie. Hulle sal my soos 'n gevrekte skaap moet wegsleep. .
Invloed by die volk? Wie gaan léiers wees as ons oorgee? Ons gaan ’n báás hê: Milner en sy soort. Maar ek wil praat: liewer as om ’n ooreenkoms te maak met Kitchener - 'n plegtige verdrag onderteken waar ons as eerbare manne ons by moet hou — dan sal ek, as die oormag te groot word en ons getroues te min, liewer ons wapens breek en neersmyt en vir die vyand sê: vat my. Ek sal vir die vyand sê: Het jy nou dood-geslaan en ook in besit geneem? Maar dan sal ons deur geen eed gebind wees nie. En as ons dag kom! As ons dag kom .. . dan is ons vry! Maar ook dit sal ek sê: as my hele volk oorgee en ek alleen tussen hulle en hulle vrede staan — ook dán sal hierdie hande niks teken nie. Hulle sal my soos 'n gevrekte skaap moet wegsleep. .
transvaalse generaal
Is dit u antwoord? PRESIDENT [Draai weg]: Ek groet u mêre. [Vir De Wet]: Laat daar gesorg word vir ons hoë gas en sy manne.
Is dit u antwoord? PRESIDENT [Draai weg]: Ek groet u mêre. [Vir De Wet]: Laat daar gesorg word vir ons hoë gas en sy manne.
de wet
Dit is reeds gereël. [De Wet begelei die Transvaalse generaal na die end van die verhoog en maak ’n gebaar asof hy hulle daar in die sorg van ander manne laat. Transvalers af. De Wet kom stadig terug na president]
Dit is reeds gereël. [De Wet begelei die Transvaalse generaal na die end van die verhoog en maak ’n gebaar asof hy hulle daar in die sorg van ander manne laat. Transvalers af. De Wet kom stadig terug na president]
president
Dis bitter, Krisjan. Eers het ons moeilikheid gehad net met ons swakkes.
Nou is dit die bestes wat begin twyfel. Die bestes. Die uitgesoektes. En as hulle tog gaan oorgee, gaan vrede maak, nou of oor drie maande of oor drie jaar, hoe kan ek die ding doen wat ek vandag
nog nog moet besluit?
Dis bitter, Krisjan. Eers het ons moeilikheid gehad net met ons swakkes.
Nou is dit die bestes wat begin twyfel. Die bestes. Die uitgesoektes. En as hulle tog gaan oorgee, gaan vrede maak, nou of oor drie maande of oor drie jaar, hoe kan ek die ding doen wat ek vandag
nog nog moet besluit?
de wet
Die bekragtiging van die doodvonnis oor ou Visser?
Die bekragtiging van die doodvonnis oor ou Visser?
president
Dit. Hoe sal ek ’n man kan laat straf omdat hy net
vroeër as ons bestes aan oorgee gedink het? Hoe kan ek?
Dit. Hoe sal ek ’n man kan laat straf omdat hy net
vroeër as ons bestes aan oorgee gedink het? Hoe kan ek?
de wet
President, ék kan nooit vrede maak sonder ons onafhanklikheid nie. Nooit .. . nooit.
President, ék kan nooit vrede maak sonder ons onafhanklikheid nie. Nooit .. . nooit.
president
Dankie. Ek weet. En Krisjan, ék is met ’n duur eed gebind. [Ou Vrou en Anna op soos na ’n lang reis. Die ontmoeting tussen die vier moet stil, maar innig wees]
PRESIDENT [Vir Anna, sit sy arms om haar. Sy maak haar met effens stroewe gebaar los] : My kind. My kind.
Dankie. Ek weet. En Krisjan, ék is met ’n duur eed gebind. [Ou Vrou en Anna op soos na ’n lang reis. Die ontmoeting tussen die vier moet stil, maar innig wees]
PRESIDENT [Vir Anna, sit sy arms om haar. Sy maak haar met effens stroewe gebaar los] : My kind. My kind.
ou vrou
President. Theunis.
“{_Ek kom nie verskonings maak nie.
Met praat kan ek niks mooi maak waar alles sleg en gemeen geword het nie. Ek het my huis sien skeur, stadig,
| maar onkeerbaar, soos ons volk geskeur het,
| — in troues en ontroues (of koppiger en verstandiger) ek wil nie eers meer weet nie —
En oor my seun wil ek skaars praat.
President. Theunis.
“{_Ek kom nie verskonings maak nie.
Met praat kan ek niks mooi maak waar alles sleg en gemeen geword het nie. Ek het my huis sien skeur, stadig,
| maar onkeerbaar, soos ons volk geskeur het,
| — in troues en ontroues (of koppiger en verstandiger) ek wil nie eers meer weet nie —
En oor my seun wil ek skaars praat.
president
Hy was een van ons bestes, dapperstes.
DE wer [Vir Ou Vrou] : Annie, al is dit jy wat dit hoor, as ek hom kry, die oorloper, skiet ek hom met hierdie hand dood.
ou VROU: Wat jy moet doen, dit moet jy doen, mét jou gewete.
Hy was een van ons bestes, dapperstes.
DE wer [Vir Ou Vrou] : Annie, al is dit jy wat dit hoor, as ek hom kry, die oorloper, skiet ek hom met hierdie hand dood.
ou VROU: Wat jy moet doen, dit moet jy doen, mét jou gewete.
de wet
Weet jy dit is die scouts wat aan die vyand die raad gegee het: brand af die plase, ja die vee weg, sit die vroue en kinders in die kampe — “dit is die manier om die Boere in die hart te raak; roei vinnig uit, roei uit, roei uit.” ... Dit was die raad van die verraaiers: “Die Boer se hart is maar klein; dis dié dat hy nie eers sy eie oorlopers en verraaiers durf skiet nie: sy hart is te klein!”
Dis wat hulle sê. Weet jy dit, vrou? En weet jy dis...
Weet jy dit is die scouts wat aan die vyand die raad gegee het: brand af die plase, ja die vee weg, sit die vroue en kinders in die kampe — “dit is die manier om die Boere in die hart te raak; roei vinnig uit, roei uit, roei uit.” ... Dit was die raad van die verraaiers: “Die Boer se hart is maar klein; dis dié dat hy nie eers sy eie oorlopers en verraaiers durf skiet nie: sy hart is te klein!”
Dis wat hulle sê. Weet jy dit, vrou? En weet jy dis...
president
Krisjan, tog!
DB WET [Onkeerbaar] : En weet jy dis die Volunteers en Scouts wat vir die Engelse snags lei en ons oorval; hille ken die wêreld hier nét soos ons, soos ons hand. Dis hulle wat vir ons maal; die kakie is maar die meulsteen! En weet jy : jou seun is van die ergste: hy spot en treiter as hy die plase help afbrand. Ek het rapporte dat hy sê: “Ons moet gou klaarspeel met hierdie bogoorloggie.” Weet jy die?
ou vrou: Hy was nooit weer by my huis na na hy oorgeloop het;
ek nooit by hom ni nie. Ek weet nie of hy sy 1 moeder ooit weer sal wil sien nie. En skaam is ek genoeg. |
p [Sy draai na die president toe] vO? President, dis oor my man wat ek wil praat. U weet hy is gevang
\Y / deur ons mense. Hy is deur die krygsraad veroordeel. Om geskiet ' te word as rebel en verraaier. Ek kan net vra: kan u nie genadig
FI f wees nie? Ek verstaan dat u elke swaar vonnis moet bekragtig.
Krisjan, tog!
DB WET [Onkeerbaar] : En weet jy dis die Volunteers en Scouts wat vir die Engelse snags lei en ons oorval; hille ken die wêreld hier nét soos ons, soos ons hand. Dis hulle wat vir ons maal; die kakie is maar die meulsteen! En weet jy : jou seun is van die ergste: hy spot en treiter as hy die plase help afbrand. Ek het rapporte dat hy sê: “Ons moet gou klaarspeel met hierdie bogoorloggie.” Weet jy die?
ou vrou: Hy was nooit weer by my huis na na hy oorgeloop het;
ek nooit by hom ni nie. Ek weet nie of hy sy 1 moeder ooit weer sal wil sien nie. En skaam is ek genoeg. |
p [Sy draai na die president toe] vO? President, dis oor my man wat ek wil praat. U weet hy is gevang
\Y / deur ons mense. Hy is deur die krygsraad veroordeel. Om geskiet ' te word as rebel en verraaier. Ek kan net vra: kan u nie genadig
FI f wees nie? Ek verstaan dat u elke swaar vonnis moet bekragtig.
' president
Vandat die vonnis uitgespreek is, loop ek met dié gedagte: ek sal moet besluit. Ek sal moet oordeel. Ek het probeer uitstel; ek hét uitgestel en probeer vergeet. En nou met u koms hier, dwing die besluit, gryp hy my aan die bors en sê : Besluit! Besluit!
ou vrou: Ek weet u is 'n mens van genade.
Vandat die vonnis uitgespreek is, loop ek met dié gedagte: ek sal moet besluit. Ek sal moet oordeel. Ek het probeer uitstel; ek hét uitgestel en probeer vergeet. En nou met u koms hier, dwing die besluit, gryp hy my aan die bors en sê : Besluit! Besluit!
ou vrou: Ek weet u is 'n mens van genade.
president
As ek hom @rens kon wegstuur en hét, as ek ’n eiland, 'n Sint Helena en Ceylon besit het .. . maar as ek hom los, sal hy gaan stilsit? Sal hy ophou met sy verraad?
ou vrou: Al wat ck kan antwoord is: genade !
Moenie vir my vra nie. Moet dit nie vra nie. Maar hy's my man, die vader van my kinders.
As ek hom @rens kon wegstuur en hét, as ek ’n eiland, 'n Sint Helena en Ceylon besit het .. . maar as ek hom los, sal hy gaan stilsit? Sal hy ophou met sy verraad?
ou vrou: Al wat ck kan antwoord is: genade !
Moenie vir my vra nie. Moet dit nie vra nie. Maar hy's my man, die vader van my kinders.
president
Sou jy hom nie tuis en stil kon hou nie?
Sou jy hom nie tuis en stil kon hou nie?
ou vrou
Ja, ja, ek sal. Ek belowe.
PRESIDENT [Vir Anna]: Glo jy dit? Jy't ook deur diep waters gegaan, kind. si jy vir 'n woord dk genade sê, id kind? ie het genade nodig.
ANNA [Stroef]: Ek is die suster van so 'n broer, President, en die dogter van so ’n vader; ek ken ons soort. En in die konsentrasiekamp het ek ook baie van ons soort gesien : Boer, pure Boer.
Ja, ja, ek sal. Ek belowe.
PRESIDENT [Vir Anna]: Glo jy dit? Jy't ook deur diep waters gegaan, kind. si jy vir 'n woord dk genade sê, id kind? ie het genade nodig.
ANNA [Stroef]: Ek is die suster van so 'n broer, President, en die dogter van so ’n vader; ek ken ons soort. En in die konsentrasiekamp het ek ook baie van ons soort gesien : Boer, pure Boer.
president
In die kamp, jy?
In die kamp, jy?
anna
Ja, President, met 'n vader in die Committee en ’n broer as Volunteer, was alle deure vir m £ my oop: kampsuster wat kan kom en gaan, en nou weer 'n pas om met 'n vooraanstaande dame 'n ander
dorp te besoek. Ons is nou éérs gerekende mense in Bloemfontein.
Ja, President, met 'n vader in die Committee en ’n broer as Volunteer, was alle deure vir m £ my oop: kampsuster wat kan kom en gaan, en nou weer 'n pas om met 'n vooraanstaande dame 'n ander
dorp te besoek. Ons is nou éérs gerekende mense in Bloemfontein.
president
My kind, so jonk en al so bitter! Hoe gaan dit ooit uit ons volk kom?
My kind, so jonk en al so bitter! Hoe gaan dit ooit uit ons volk kom?
anna
Maar u het vir my iets gevra: of my vader stil by die huis sal gaan sit as u hom vrylaat.
Nee, President, sê is hy nie. Só is ons Boere-vroue ook in die kamp. Hulle loop in flenterklere, hulle kan sterwe van koue, of brand in die son, hulle kinders gaan dood, hulle self: dis net dood, dood. Maar, President, ek het nog nooit 'n vrou hoor sê nie: “Gee oor.” Nie één nie! Liewer breek as buie. So is ons soort: jy, oom Theunis, ek — en so is my vader aan sy kant.
En nou ... my broer, verneem ek ..
Maar u het vir my iets gevra: of my vader stil by die huis sal gaan sit as u hom vrylaat.
Nee, President, sê is hy nie. Só is ons Boere-vroue ook in die kamp. Hulle loop in flenterklere, hulle kan sterwe van koue, of brand in die son, hulle kinders gaan dood, hulle self: dis net dood, dood. Maar, President, ek het nog nooit 'n vrou hoor sê nie: “Gee oor.” Nie één nie! Liewer breek as buie. So is ons soort: jy, oom Theunis, ek — en so is my vader aan sy kant.
En nou ... my broer, verneem ek ..
president
Dis skraal genade wat jy gee, Anna.
Dis skraal genade wat jy gee, Anna.
anna
Dis ál genade.
ou vrou [Vir Steyn] : Theunis, jy sal nog ’n bietjie wag asseblief, nie nou al besluit nie.
Ek moes nie gekom het nie; U dra al genoeg laste.
[Vir Anna] : Kom, ons slaap vanaand op Brandfort by tant Poppie. Theunis, sorg tog vir jou; laat mense toe om vir jou te sorg. Jy lyk uitgeput en oud. Vergewe dat ek gekom het.
Dis ál genade.
ou vrou [Vir Steyn] : Theunis, jy sal nog ’n bietjie wag asseblief, nie nou al besluit nie.
Ek moes nie gekom het nie; U dra al genoeg laste.
[Vir Anna] : Kom, ons slaap vanaand op Brandfort by tant Poppie. Theunis, sorg tog vir jou; laat mense toe om vir jou te sorg. Jy lyk uitgeput en oud. Vergewe dat ek gekom het.
president
Voor julle gaan [Vir Anna] : ek wens ek kon vir jou iets sê hoe ek voel oor Pieter. Hy was... hy...
Voor julle gaan [Vir Anna] : ek wens ek kon vir jou iets sê hoe ek voel oor Pieter. Hy was... hy...
anna
Moenie oor hom praat nie. Nie u nie, nie my moeder nie, niemand nie. Vir hom en vir my was daar nooit tyd in hierdie oorlog om eers te praat nie. Laat ons nie nou oor hom praat nie. [Anna vinnig om en af. Ou Vrou groet en af]
Moenie oor hom praat nie. Nie u nie, nie my moeder nie, niemand nie. Vir hom en vir my was daar nooit tyd in hierdie oorlog om eers te praat nie. Laat ons nie nou oor hom praat nie. [Anna vinnig om en af. Ou Vrou groet en af]
de wet
Almal, ons almal, sweer as't ware saam, President, om u áf te breek met smarte: ons pak ons eie by die wat u self het.
PRESIDENT [Glimlag] : Aag, Krisjan, ek voel eerder soos 'n vet ou koningin-by wat jy moet oppas en beskerm en met moeite saampiekel.
Almal, ons almal, sweer as't ware saam, President, om u áf te breek met smarte: ons pak ons eie by die wat u self het.
PRESIDENT [Glimlag] : Aag, Krisjan, ek voel eerder soos 'n vet ou koningin-by wat jy moet oppas en beskerm en met moeite saampiekel.
de wet
Vet!
PRESIDENT [Ernstig] : Die naarste is dit, Generaal, die oorlog maak ons N d. almal stadig giftig, bitter en giftig, harder en dalk onmenslike. Hoeveel geslagte gaan dit duur om hierdie bitterheid uit ons land te laat verdwyn. Hoeveel geslagte! War dé nes he my de Auel
(Anna ) veld
81 Haat
UAL genade gegee om te besluit. Sy het besluit.
‘Sy het besluit tot die hardste.
En ek sal besluit tot die hardste.
Ek sal die vonnis vir Visser bekragtig —
Wees my genadig, Here.
En, Krisjan, soos ek gesê het, ek is met ’n duur eed gebind : Voor Maersfontein het twee jong burgers na my toe gekom en gevra: “President, ons is bly ons gaan veg. Maar as ons doodgeskiet word, hoe weet ons julle gaan nie bo-oor ons grafte oorgee nie — en ons Vrystaat sy vryheid verloor?”
En ek het belowe: Hierdie hand van my sal nooit ’n vrede onderteken wat die onafhanklikheid van die Vrystaat weggee nie.
En hulle het gesê : “Dankie, President.”
[Pouse
Hulle het albei kort daarna gesneuwel.
Ek is met ’n duur eed gebind, Krisjan.
En ek het vir duisende ander burgers gevra om te gaan veg — wat ook al dood is.
Ek het my met 'n duur eed gebind.
Ek is gebind aan al ons dooies onder die aarde.
Dit sal ek antwoord aan dié wat wil oorgee.
Vergewe my, maar ek moet eers alleen wees. [De Wet af]
Daar's klaar vir my besluit. En ek aanvaar die verantwoordelikheid.
[Die president staan moeisaam op en soos hy vorentoe kom, struikel hy en val. Hy stut hom met moeite op sy elmboë. Ruiter kom ingehardloop
Vet!
PRESIDENT [Ernstig] : Die naarste is dit, Generaal, die oorlog maak ons N d. almal stadig giftig, bitter en giftig, harder en dalk onmenslike. Hoeveel geslagte gaan dit duur om hierdie bitterheid uit ons land te laat verdwyn. Hoeveel geslagte! War dé nes he my de Auel
(Anna ) veld
81 Haat
UAL genade gegee om te besluit. Sy het besluit.
‘Sy het besluit tot die hardste.
En ek sal besluit tot die hardste.
Ek sal die vonnis vir Visser bekragtig —
Wees my genadig, Here.
En, Krisjan, soos ek gesê het, ek is met ’n duur eed gebind : Voor Maersfontein het twee jong burgers na my toe gekom en gevra: “President, ons is bly ons gaan veg. Maar as ons doodgeskiet word, hoe weet ons julle gaan nie bo-oor ons grafte oorgee nie — en ons Vrystaat sy vryheid verloor?”
En ek het belowe: Hierdie hand van my sal nooit ’n vrede onderteken wat die onafhanklikheid van die Vrystaat weggee nie.
En hulle het gesê : “Dankie, President.”
[Pouse
Hulle het albei kort daarna gesneuwel.
Ek is met ’n duur eed gebind, Krisjan.
En ek het vir duisende ander burgers gevra om te gaan veg — wat ook al dood is.
Ek het my met 'n duur eed gebind.
Ek is gebind aan al ons dooies onder die aarde.
Dit sal ek antwoord aan dié wat wil oorgee.
Vergewe my, maar ek moet eers alleen wees. [De Wet af]
Daar's klaar vir my besluit. En ek aanvaar die verantwoordelikheid.
[Die president staan moeisaam op en soos hy vorentoe kom, struikel hy en val. Hy stut hom met moeite op sy elmboë. Ruiter kom ingehardloop
ruiter
Aai, Oubaas tog! [Hy kniel by Steyn]
Aai, Oubaas tog! [Hy kniel by Steyn]
president
Hulle sal my soos 'n gevrekte skaap moet wegsleep. [Vir homself] : Nie eers ’n offerlam nie, maar hierdie hand sal nooit . nooit... [Sy linkerhand en sy hele lyf is van].
Hulle sal my soos 'n gevrekte skaap moet wegsleep. [Vir homself] : Nie eers ’n offerlam nie, maar hierdie hand sal nooit . nooit... [Sy linkerhand en sy hele lyf is van].
ruiter
My oubaas, ai, my oubaas.
bl 3 “Ad, Med L oor rave f Aarde a
A
lomevoorligkeel Er laar. OL kt 25 reg F OvJ
vv
, 7 7 é E Zag dl / ee HORE AL ad we . MG My anal Leben Jo «ar maa N; wond dad dle dae u OA zo _ 3) ba N ha ‚ Laar Le ps rudd) NO ë sg H ad p be as , bote va Ad y Jo, d 7 l
Le zul. 7 ABO
My oubaas, ai, my oubaas.
bl 3 “Ad, Med L oor rave f Aarde a
A
lomevoorligkeel Er laar. OL kt 25 reg F OvJ
vv
, 7 7 é E Zag dl / ee HORE AL ad we . MG My anal Leben Jo «ar maa N; wond dad dle dae u OA zo _ 3) ba N ha ‚ Laar Le ps rudd) NO ë sg H ad p be as , bote va Ad y Jo, d 7 l
Le zul. 7 ABO