Twee-uur. In die Nasionale Biblioteek ontvou Stephen sy teorie oor Shakespeare en Hamlet aan 'n paar geleerdes: Shakespeare is nie Hamlet nie, maar die spook – die vader. Buck Mulligan kom spot. Bloom loop vlugtig tussen hulle deur. – By Homeros: Skilla en Charubdis, die rots en die maalstroom tussen wie Odusseus moes deurvaar.

Hoflik, om hulle te troos, het die kwaker-bibliotekaris gespin:

—En ons het mos, het ons nie, daardie onskatbare bladsye van Wilhelm Meister. 'n Groot digter oor 'n groot digterbroer. 'n Weifelende siel wat die wapen opneem teen 'n see van moeilikhede, verskeur deur strydige twyfel, soos 'n mens dit in die werklike lewe sien.

Hy het 'n tree 'n sinkapas vorentoe gekom op kraakleer van beesvel en 'n tree terug 'n sinkapas op die plegtige vloer.

'n Geluidlose bediende het die deur maar effens oopgemaak en vir hom 'n geluidlose wenk gegee.

—Dadelik, het hy gesê, krakend om te gaan, hoewel talmend. Die pragtige ondoeltreffende dromer wat te gronde gaan teen harde feite. 'n Mens voel altyd Goethe se oordele is so waar. Waar in die groter ontleding.

Tweekrakend ontleding het hy weggecourant. Kaal, uiters ywerig by die deur, het hy sy groot oor heeltemal aan die bediende se woorde gegee: dit gehoor: en was weg.

Twee oor.

—Monsieur de la Palice, het Stephen gesmaal, was vyftien minute voor sy dood nog lewendig.

—Het jy daardie ses dapper medici gevind, het John Eglinton met 'n ouer man se gal gevra, om Paradise Lost op jou diktee te skryf? The Sorrows of Satan noem hy dit.

Glimlag. Glimlag Cranly se glimlag.

Eers het hy haar gekielie
Toe het hy haar gestreel
Toe die vroulike kateter laat gly
Want hy was 'n medikus
Ou joviale medi...

—Ek voel jy sal nog een nodig hê vir Hamlet. Sewe is dierbaar aan die mistieke gemoed. Die skitterende sewe noem W.B. hulle.

Glinsteroog het sy rooierige skedel naby sy groenkap-lessenaarlamp die gesig gesoek, gebaard tussen donkergroener skaduwee, 'n ollav, heiligoog. Hy het laag gelag: 'n sizar se lag van Trinity: onbeantwoord.

Orkestrale Satan, wat oor menige roede ween
Trane soos engele ween.
Ed egli avea del cul fatto trombetta.

Hy hou my dwaashede gyselaar.

Cranly se elf getroue Wicklowmanne om hul vaderland te bevry. Spleettand-Kathleen, haar vier pragtige groen velde, die vreemdeling in haar huis. En nog een om hom te groet: ave, rabbi: die Tinahely-twaalf. In die skaduwee van die kloof roep hy koe-ie vir hulle. My siel se jeug het ek hom gegee, nag na nag. Godspoed. Goeie jag.

Mulligan het my telegram.

Dwaasheid. Volhard.

—Ons jong Ierse barde, het John Eglinton berispe, moet nog 'n figuur skep wat die wêreld langs Saksiese Shakespeare se Hamlet sal plaas, al bewonder ek hom, soos ou Ben gedoen het, aan hierdie kant van afgodery.

—Al hierdie vrae is suiwer akademies, het Russell uit sy skaduwee orakel gespreek. Ek bedoel, of Hamlet Shakespeare is of James I of Essex. Predikante se besprekings van die historisiteit van Jesus. Kuns moet aan ons idees openbaar, vormlose geestelike wesenhede. Die opperste vraag oor 'n kunswerk is uit hoe diep 'n lewe dit ontspring. Die skilderkuns van Gustave Moreau is die skilderkuns van idees. Die diepste poësie van Shelley, die woorde van Hamlet bring ons gemoed in aanraking met die ewige wysheid, Plato se wêreld van idees. Al die res is die bespiegeling van skoolseuns vir skoolseuns.

A.E. het dit vir 'n Yankee-onderhoudvoerder vertel. Wel, laat die donder my slaan!

—Die skolastici was eers skoolseuns, het Stephen superbeleefd gesê. Aristoteles was eens Plato se skoolseun.

—En het dit gebly, mag 'n mens hoop, het John Eglinton bedaard gesê. 'n Mens kan hom sien, 'n modelskoolseun met sy diploma onder die arm.

Hy het weer gelag vir die nou glimlaggende gebaarde gesig.

Vormloos geestelik. Vader, Woord en Heilige Asem. Alvader, die hemelse mens. Hiesos Kristos, towenaar van die skone, die Logos wat elke oomblik in ons ly. Hierdie is waarlik daardie. Ek is die vuur op die altaar. Ek is die offerbotter.

Dunlop, Judge, die edelste Romein van almal, A.E., Arval, die Naam Onuitspreeklik, in die hemel geheet: K.H., hul meester, wie se identiteit vir adepte geen geheim is nie. Broeders van die groot wit loge wat altyd waak om te sien of hulle kan help. Die Christus met die bruidsuster, vog van lig, gebore uit 'n besielde maagd, berouvolle sophia, vertrek na die vlak van buddhi. Die esoteriese lewe is nie vir gewone mens nie. G.M. moet eers slegte karma afwerk. Mev. Cooper Oakley het eenkeer ons baie deurlugtige suster H.P.B. se elementaal gewaar.

O, foei! Weg daarmee! Pfuiteufel! Jy moenie kyk nie, missus, regtig jy moenie, wanneer 'n dame haar elementaal aan die wys is nie.

Mnr. Best het binnegekom, lank, jonk, sag, lig. Hy het in sy hand met grasie 'n notaboek gedra, nuut, groot, skoon, blink.

—Daardie modelskoolseun, het Stephen gesê, sou Hamlet se oorpeinsinge oor die hiernamaals van sy prinslike siel, die onwaarskynlike, onbeduidende en ondramatiese monoloog, net so vlak vind as dié van Plato.

John Eglinton het fronsend gesê, toornig wordend:

—Op my woord, dit laat my bloed kook om te hoor iemand vergelyk Aristoteles met Plato.

—Watter een van die twee, het Stephen gevra, sou my uit sy gemenebes verban het?

Ontbloot jou dolkdefinisies. Perdheid is die watheid van alperd. Strome van neiging en eone aanbid hulle. God: geraas in die straat: baie peripateties. Ruimte: wat jy verdomp moet sien. Deur ruimtes kleiner as rooi bolletjies van die mens se bloed kruipkrul hulle agter Blake se boude aan die ewigheid in, waarvan hierdie plantwêreld maar 'n skaduwee is. Hou vas aan die nou, die hier, waardeur alle toekoms in die verlede in stort.

Mnr. Best het vorentoe gekom, minsaam, na sy kollega.

—Haines is weg, het hy gesê.

—Is hy?

—Ek het vir hom Jubainville se boek gewys. Hy's heel entoesiasties, weet jy, oor Hyde se Lovesongs of Connacht. Ek kon hom nie inbring om na die bespreking te luister nie. Hy's na Gill's om dit te koop.

Gaan, boekie, haastig heen,
Groet die gevoellose gemeen.
Geskryf, voorwaar, nie na my sin
In maer onlieflike Engels in.

—Die turfrook slaan na sy kop, het John Eglinton gemeen.

Ons voel in Engeland. Boetvaardige dief. Weg. Ek het sy twak gerook. Groen flikkerende steen. 'n Smarag gesit in die ring van die see.

—Mense weet nie hoe gevaarlik liefdesliedjies kan wees nie, het die aurische eier van Russell okkult gewaarsku. Die bewegings wat revolusies in die wêreld bewerk, word gebore uit die drome en visioene in 'n boer se hart op die heuwel. Vir hulle is die aarde nie 'n uitbuitbare grond nie maar die lewende moeder. Die yl lug van die akademie en die arena lewer die sessjielingroman, die musiekhuisliedjie. Frankryk lewer die fynste blom van verrotting in Mallarmé, maar die begeerlike lewe word net aan die armes van hart geopenbaar, die lewe van Homeros se Faiakiërs.

Ná hierdie woorde het mnr. Best 'n onaanstootlike gesig na Stephen gedraai.

—Mallarmé, weet jy, het hy gesê, het daardie wonderlike prosagedigte geskryf wat Stephen MacKenna vir my in Parys voorgelees het. Die een oor Hamlet. Hy sê: il se promène, lisant au livre de lui-même, weet jy, hy loop en lees in die boek van homself. Hy beskryf Hamlet wat in 'n Franse dorp opgevoer word, weet jy, 'n provinsiale dorp. Hulle het dit geadverteer.

Sy vrye hand het grasieus klein tekens in die lug geskryf.

Hy het dit herhaal vir John Eglinton se nuutsaamgetrokke frons:

—Pièce de Shakespeare, weet jy. Dis so Frans. Die Franse oogpunt. Hamlet ou...

—Die verstrooide bedelaar, het Stephen afgesluit.

John Eglinton het gelag.

—Ja, ek veronderstel dit sou wees, het hy gesê. Uitstekende mense, ongetwyfeld, maar ontstellend kortsigtig in sommige sake.

Weelderige en stilstaande oordrywing van moord.

—'n Beul van die siel het Robert Greene hom genoem, het Stephen gesê. Nie verniet was hy 'n slagter se seun wat die gesleede strydbyl swaai en in sy handpalms spoeg nie. Nege lewens word geneem vir sy vader se een. Onse Vader wat in die vagevuur is. Kakie-Hamlets huiwer nie om te skiet nie. Die bloedbesmeerde slagpale in die vyfde bedryf is 'n voorspelling van die konsentrasiekamp wat mnr. Swinburne besing het.

Cranly, ek sy stom ordonnans, wat veldslae van ver af volg.

Welpe en wyfies van moorddadige vyande wat niemand
Behalwe ons gespaar het nie...

Tussen die Saksiese glimlag en die Yankee-gebrul. Die duiwel en die diep see.

—Hy wil dit hê dat Hamlet 'n spookstorie is, het John Eglinton ten behoewe van mnr. Best gesê. Soos die vet seun in Pickwick wil hy ons vlees laat kruip.

Luister! Luister! O, luister!

My vlees hoor hom: kruipend, hoor.

As jy ooit...

—Wat is 'n spook? het Stephen met tintelende energie gesê. Iemand wat ontasbaar vervaag het deur die dood, deur afwesigheid, deur verandering van sedes. Elizabethaanse Londen het so ver van Stratford gelê as wat korrupte Parys van maagdelike Dublin lê. Wie is die spook uit limbo patrum, wat terugkeer na die wêreld wat hom vergeet het? Wie is koning Hamlet?

John Eglinton het sy maer lyf verskuif, agteroor geleun om te oordeel.

Opgelig.

—Dit is hierdie uur van 'n dag in middel-Junie, het Stephen gesê en met 'n vinnige blik om hulle gehoor gesmeek. Die vlag is op by die skouburg aan die oewer. Die beer Sackerson grom in die put naby, Paris Garden. Seilklimmers wat saam met Drake gevaar het, kou hul worsies tussen die staanplekmense.

Plaaslike kleur. Werk alles in wat jy weet. Maak hulle medepligtiges.

—Shakespeare het die hugenoot se huis in Silver Street verlaat en stap verby die swaanhokke langs die rivieroewer. Maar hy bly nie staan om die wyfieswaan te voer wat haar spul jong swane na die biesies aanjaag nie. Die swaan van Avon het ander gedagtes.

Komposisie van plek. Ignatius Loyola, haas u om my te help!

—Die stuk begin. 'n Speler kom op onder die skaduwee, uitgevat in die afgedankte harnas van 'n hofsnaar, 'n goedgeboude man met 'n basstem. Dit is die spook, die koning, 'n koning en geen koning, en die speler is Shakespeare wat Hamlet al die jare van sy lewe wat nie ydelheid was nie, bestudeer het om die rol van die skim te speel. Hy spreek die woorde tot Burbage, die jong speler wat voor hom staan anderkant die raam van lykdoek, en noem hom by 'n naam:

Hamlet, ek is jou vader se gees,

en beveel hom om te luister. Tot 'n seun spreek hy, die seun van sy siel, die prins, jong Hamlet, en tot die seun van sy liggaam, Hamnet Shakespeare, wat in Stratford gesterf het sodat sy naamgenoot vir ewig kan lewe.

Is dit moontlik dat daardie speler Shakespeare, 'n spook deur afwesigheid, en in die gewaad van die begrawe Denemarke 'n spook deur die dood, wat sy eie woorde tot sy eie seun se naam spreek (as Hamnet Shakespeare gelewe het, sou hy prins Hamlet se tweeling gewees het), is dit moontlik, wil ek weet, of waarskynlik dat hy nie die logiese gevolgtrekking van daardie premisses getrek of voorsien het nie: jy is die onterfde seun: ek is die vermoorde vader: jou moeder is die skuldige koningin, Ann Shakespeare, gebore Hathaway?

—Maar hierdie gesnuffel in die gesinslewe van 'n groot man, het Russell ongeduldig begin.

Is jy daar, ou getroue?

—Interessant net vir die gemeenteklerk. Ek bedoel, ons het die toneelstukke. Ek bedoel, wanneer ons die poësie van King Lear lees, wat traak dit ons hoe die digter geleef het? Wat lewe betref, dit kan ons bediendes vir ons doen, het Villiers de l'Isle gesê. Loer en snuffel in die kleedkamerskinder van die dag, die digter se drinkery, die digter se skuld. Ons het King Lear: en dit is onsterflik.

Mnr. Best se gesig, aldus aangespreek, het saamgestem.

Vloei oor hulle met u golwe en met u waters,
Mananaan, Mananaan MacLir...

Hoe nou, snuiter, daardie pond wat hy jou geleen het toe jy honger was?

Voorwaar, ek het dit nodig gehad.

Neem gy hierdie nobel.

Loop heen! Jy het die meeste daarvan in Georgina Johnson se bed gespandeer, predikant se dogter. Wederbeet van inwete.

Is jy van plan om dit terug te betaal?

O, ja.

Wanneer? Nou?

Wel... Nee.

Wanneer dan?

Ek het my pad betaal. Ek het my pad betaal.

Stadig. Hy's van anderkant die Boyne-water. Die noordoostelike hoek. Jy skuld dit.

Wag. Vyf maande. Molekules verander almal. Ek is nou 'n ander ek. Ander ek het pond gekry.

Zoem. Zoem.

Maar ek, entelegie, vorm van vorme, is ek deur geheue omdat onder immerveranderende vorme.

Ek wat gesondig en gebid en gevas het.

'n Kind wat Conmee van die rottang gered het.

Ek, ek en ek. Ek.

A.E.I.O.U.

—Is jy van plan om die tradisie van drie eeue in die gesig te vlieg? het John Eglinton se vitterige stem gevra. Haar spook is ten minste vir ewig besweer. Sy is dood, vir die letterkunde ten minste, voordat sy gebore is.

—Sy is dood, het Stephen teruggekap, sewe-en-sestig jaar nadat sy gebore is. Sy het hom die wêreld in en uit gesien. Sy het sy eerste omhelsings ontvang. Sy het sy kinders gebaar en sy het pennies op sy oë gesit om sy ooglede toe te hou toe hy op sy sterfbed gelê het.

Moeder se sterfbed. Kers. Die toegedekte spieël. Sy wat my in hierdie wêreld gebring het, lê daar, bronsooglid, onder 'n paar goedkoop blomme. Liliata rutilantium.

Ek het alleen gehuil.

John Eglinton het in die verstrengelde gloeiwurm van sy lamp gekyk.

—Die wêreld glo dat Shakespeare 'n fout gemaak het, het hy gesê, en so gou en so goed as wat hy kon daaruit gekom het.

—Twak! het Stephen onbeskof gesê. 'n Genie maak geen foute nie. Sy dwalings is opsetlik en is die portale van ontdekking.

Portale van ontdekking het oopgegaan om die kwaker-bibliotekaris in te laat, saggekraakvoet, kaal, oorgroot en ywerig.

—'n Feeks, het John Eglinton gevat gesê, is nie 'n nuttige portaal van ontdekking nie, sou 'n mens dink. Watter nuttige ontdekking het Sokrates van Xanthippe geleer?

—Dialektiek, het Stephen geantwoord: en van sy moeder hoe om gedagtes in die wêreld te bring. Wat hy van sy ander vrou Murto (absit nomen!) geleer het, Sokratididion se Epipsychidion, sal geen man, en geen vrou, ooit weet nie. Maar nóg die vroedvrou se kennis nóg die kandeelpreke het hom gered van die archonte van Sinn Fein en hul sopie skeerling.

—Maar Ann Hathaway? het mnr. Best se stil stem vergeetagtig gesê. Ja, dit lyk of ons haar vergeet soos Shakespeare self haar vergeet het.

Sy blik het gegaan van broeier se baard na vitter se skedel, om te herinner, om hulle nie onvriendelik nie te berispe, toe na die kaalpienk lollardkop, onskuldig hoewel belaster.

—Hy het 'n goeie groatwaarde verstand gehad, het Stephen gesê, en geen stokkiesdraaiende geheue nie. Hy het 'n herinnering in sy knapsak gedra toe hy na Romeville gesukkel het en The girl I left behind me gefluit het. As die aardbewing dit nie getyd het nie, sou ons weet waar om arme Wat te plaas, sittend in sy leër, die geblaf van die honde, die beslane toom en haar blou vensters. Daardie herinnering, Venus and Adonis, het in die slaapkamer van elke liefdeslig in Londen gelê. Is Katharina die feeks lelik? Hortensio noem haar jonk en pragtig. Dink jy die skrywer van Antony and Cleopatra, 'n hartstogtelike pelgrim, het sy oë agter in sy kop gehad dat hy die lelikste slet in die hele Warwickshire gekies het om mee te lê? Goed: hy het haar verlaat en die wêreld van mans gewen. Maar sy seunvroue is die vroue van 'n seun. Hul lewe, gedagte, spraak word hulle deur mans geleen. Hy het sleg gekies? Hy is gekies, lyk dit vir my. As ander hul Will kry: waar 'n Will is, is 'n Hathaway. By my haan, sy was die skuldige. Sy het haar toorgoed op hom gegooi, soet en ses-en-twintig. Die grysoog-godin wat oor die seun Adonis buig, wat buk om te verower, as voorspel tot die swellende bedryf, is 'n vrypostige Stratfordse meid wat 'n minnaar jonger as sy self in 'n koringland omrol.

En my beurt? Wanneer?

Kom!

—Rogland, het mnr. Best helder gesê, bly, en sy nuwe boek opgelig, bly, helder.

Hy het toe met blonde genot vir almal gemompel:

Tussen die akkers waar die rog groei
Sou mooi plattelanders lê en vlei.

Paris: die welbehaagde behaagster.

'n Lang figuur in gebaarde tuisgeweef het uit die skaduwee opgestaan en sy koöperatiewe horlosie onthul.

—Ek is bevrees ek moet by die Homestead wees.

Waarheen? Uitbuitbare grond.

—Gaan jy? het John Eglinton se bedrywige wenkbroue gevra. Sal ons jou vanaand by Moore s'n sien? Piper kom.

—Piper! het mnr. Best gepiep. Is Piper terug?

Piet Piper het 'n pak gepekelde peper gepik, 'n pik van 'n pak gepekelde peper.

—Ek weet nie of ek kan nie. Donderdag. Ons het ons vergadering. As ek betyds kan wegkom.

Jogibogiekas in Dawson Chambers. Isis Unveiled. Hul Pali-boek wat ons probeer verpand het. Kruisbeen onder 'n sambreel sambrelskerm troon hy, 'n Asteekse logos, werksaam op astrale vlakke, hul oorsiel, mahamahatma. Die getroue hermetiste wag op die lig, ryp vir chelaskap, kringom hom. Louis H. Victory. T. Caulfield Irwin. Lotusdames versorg hulle in die oë, hul pineaalkliere gloeiend. Vervul met sy god troon hy, Boeddh onder die piesang. Verswelger van siele, inswelger. Hysiele, sysiele, skole siele. Ingeswelg met kermende krytkrete, gewerwel, wervelend, beween hulle.

In kwintessensiële nietigheid
Het jare 'n sysiel in hierdie vleeskas gewoon.

—Hulle sê ons gaan 'n letterkundige verrassing kry, het die kwaker-bibliotekaris vriendelik en ernstig gesê. Mnr. Russell, so lui die gerug, maak 'n gerf van ons jonger digters se verse bymekaar. Ons sien almal angstig daarna uit.

Angstig het hy in die keël lamplig gekyk waar drie gesigte, verlig, geskyn het.

Sien dit. Onthou.

Stephen het afgekyk op 'n wye koplose caubeen wat aan sy esselathandvatsel oor sy knie gehang het. My helm en swaard. Raak liggies met twee wysvingers. Aristoteles se eksperiment. Een of twee? Noodwendigheid is dit kragtens waarvan dit onmoontlik is dat een anders kan wees. Argal, een hoed is een hoed.

Luister.

Jong Colum en Starkey. George Roberts doen die kommersiële deel. Longworth sal dit goed ophemel in die Express. O, sal hy? Ek het van Colum se Drover gehou. Ja, ek dink hy het daardie vreemde ding genie. Dink jy hy het regtig genie? Yeats het sy reël bewonder: Soos in wilde aarde 'n Griekse vaas. Het hy? Ek hoop jy sal vanaand kan kom. Malachi Mulligan kom ook. Moore het hom gevra om Haines saam te bring. Het jy mej. Mitchell se grap oor Moore en Martyn gehoor? Dat Moore Martyn se wilde hawer is? Verskriklik slim, nè? Hulle laat 'n mens dink aan Don Quijote en Sancho Panza. Ons nasionale epos moet nog geskryf word, sê dr. Sigerson. Moore is die man daarvoor. 'n Ridder van die droewige figuur hier in Dublin. Met 'n saffraan-kilt? O'Neill Russell? O, ja, hy moet die grootse ou taal praat. En sy Dulcinea? James Stephens maak 'n paar slim sketse. Ons word belangrik, lyk dit.

Cordelia. Cordoglio. Lir se eensaamste dogter.

Hoekgeskote. Nou jou beste Franse politoer.

—Baie dankie, mnr. Russell, het Stephen gesê en opgestaan. As jy so vriendelik sal wees om die brief vir mnr. Norman te gee...

—O, ja. As hy dit belangrik ag, sal dit ingaan. Ons het soveel korrespondensie.

—Ek verstaan, het Stephen gesê. Dankie.

God loon jou. Die varke se koerant. Osbevriendend.

Synge het my ook 'n artikel vir Dana belowe. Gaan ons gelees word? Ek voel ons gaan. Die Gaeliese Liga wil iets in Iers hê. Ek hoop jy sal vanaand oorkom. Bring Starkey.

Stephen het gaan sit.

Die kwaker-bibliotekaris het van die afskeidnemers gekom. Blosend het sy masker gesê:

—Mnr. Dedalus, jou sienings is uiters verhelderend.

Hy het heen en weer gekraak, op sy tone nader aan die hemel met die hoogte van 'n chopine, en, bedek deur die geraas van die vertrekkendes, saggies gesê:

—Is dit dan jou siening dat sy nie getrou aan die digter was nie?

Verskrikte gesig vra my. Waarom het hy gekom? Hoflikheid of 'n innerlike lig?

—Waar daar 'n versoening is, het Stephen gesê, moes daar eers 'n skeuring gewees het.

—Ja.

Christusjakkals in leerbroek, wegkruipend, 'n wegloper in verdorde boomvurke, voor die klopjag uit. Geen wyfiejakkals kennend, eensaam lopend in die jag. Vroue het hy na hom gewen, tere mense, 'n hoer van Babilon, dames van regters, bullebak-tappers se vroue. Jakkals en ganse. En in New Place 'n slap onteerde lyf wat eens bevallig was, eens so soet, so vars soos kaneel, nou val haar blare, almal, kaal, bang vir die nou graf en onvergewe.

—Ja. Dus dink jy...

Die deur het agter die uitgaande toegegaan.

Rus het skielik die diskrete gewelfde sel in besit geneem, rus van warm en broeiende lug.

'n Vestaalse lamp.

Hier peins hy oor dinge wat nie was nie: wat Caesar nog sou gedoen het as hy die waarsêer geglo het: wat kon gewees het: moontlikhede van die moontlike as moontlik: dinge wat nie bekend is nie: watter naam Achilles gedra het toe hy tussen vroue gewoon het.

Gekiste gedagtes rondom my, in mummiekiste, gebalsem in die spesery van woorde. Thot, god van biblioteke, 'n voëlgod, maangekroon. En ek het die stem gehoor van daardie Egiptiese hoëpriester. In geverfde kamers belaai met teëlboeke.

Hulle is stil. Eens lewendig in die breine van mense. Stil: maar 'n jeuk van die dood is in hulle, om my 'n sentimentele verhaal in die oor te vertel, my aan te spoor om hul wil uit te voer.

—Sekerlik, het John Eglinton gepeins, van alle groot manne is hy die mees raaiselagtige. Ons weet niks behalwe dat hy geleef en gely het nie. Nie eens soveel nie. Ander verduur ons vraag. 'n Skaduwee hang oor al die res.

—Maar Hamlet is so persoonlik, is dit nie? het mnr. Best gepleit. Ek bedoel, 'n soort privaat dokument, weet jy, van sy privaat lewe. Ek bedoel, dit kan my nie 'n knoop skeel nie, weet jy, wie vermoor word of wie skuldig is...

Hy het 'n onskuldige boek op die rand van die lessenaar laat rus, en sy uitdaging geglimlag. Sy privaat dokumente in die oorspronklike. Ta an bad ar an tir. Taim in mo shagart. Sit beurla daarop, kleinjohn.

Sprak kleinjohn Eglinton:

—Ek was voorbereid op paradokse ná wat Malachi Mulligan ons vertel het, maar ek kan jou net sowel waarsku dat as jy my geloof dat Shakespeare Hamlet is wil skud, jy 'n strawwe taak voor jou het.

Verdra my.

Stephen het die vloek van booswigoë weerstaan wat streng onder geplooide wenkbroue blink. 'n Basilisk. E quando vede l'uomo l'attosca. Messer Brunetto, ek dank jou vir die woord.

—Soos ons, of moeder Dana, ons liggame weef en ontweef, het Stephen gesê, van dag tot dag, hul molekules heen en weer geskiet, so weef en ontweef die kunstenaar sy beeld. En soos die moesie op my regterbors is waar dit was toe ek gebore is, hoewel my hele liggaam keer op keer van nuwe stof geweef is, so kyk die beeld van die onlewende seun deur die spook van die onrustige vader uit. In die intense oomblik van verbeelding, wanneer die gees, sê Shelley, 'n verdowende kool is, is dit wat ek was dit wat ek is en dit wat ek in moontlikheid mag word. So mag ek my in die toekoms, die suster van die verlede, sien soos ek nou hier sit, maar deur weerkaatsing van dit wat ek dan sal wees.

Drummond van Hawthornden het jou oor daardie oorklimtrap gehelp.

—Ja, het mnr. Best jonkerig gesê. Ek voel Hamlet heel jonk aan. Die bitterheid mag van die vader kom, maar die gedeeltes met Ophelia kom sekerlik van die seun.

Het die verkeerde sog aan die oor beet. Hy is in my vader. Ek is in sy seun.

—Daardie moesie is die laaste om te gaan, het Stephen laggend gesê.

John Eglinton het 'n geensins behaaglike grimas getrek.

—As dit die moedervlek van genie was, het hy gesê, sou genie dertien in 'n dosyn wees. Die toneelstukke van Shakespeare se latere jare wat Renan so bewonder het, adem 'n ander gees.

—Die gees van versoening, het die kwaker-bibliotekaris geadem.

—Daar kan geen versoening wees nie, het Stephen gesê, as daar nie 'n skeuring was nie.

Dit al gesê.

—As jy wil weet wat die gebeure is wat hul skaduwee oor die hel van tyd van King Lear, Othello, Hamlet, Troilus and Cressida gewerp het, kyk wanneer en hoe die skaduwee lig. Wat versag die hart van 'n man, skipbreuk gely in storms gedug, Beproef soos 'n ander Odusseus, Perikles, prins van Tirus?

Kop, rooikeëlpet, gebeuk, pekelblind.

—'n Kind, 'n meisie, in sy arms geplaas, Marina.

—Die neiging van sofiste na die sypaadjies van die apokriewe is 'n konstante grootheid, het John Eglinton bespeur. Die grootpaaie is somber, maar hulle lei na die stad.

Goeie Bacon: galsterig geword. Shakespeare Bacon se wilde hawer. Syfergoëlaars wat die grootpaaie loop. Soekers op die groot soektog. Watter stad, goeie meesters? Vermom in name: A.E., eon: Magee, John Eglinton. Oos van die son, wes van die maan: Tir na n-og. Die twee, gestewel en gestaf.

Hoeveel myl na Dublin toe?
Drie maal twintig en tien, meneer.
Sal ons daar wees teen kerslig?

—Mnr. Brandes aanvaar dit, het Stephen gesê, as die eerste stuk van die afsluitende tydperk.

—Doen hy? Wat sê mnr. Sidney Lee, of mnr. Simon Lazarus soos party beweer sy naam is, daarvan?

—Marina, het Stephen gesê, 'n kind van storm, Miranda, 'n wonder, Perdita, dit wat verlore was. Wat verlore was, word aan hom teruggegee: sy dogter se kind. My liefste vrou, sê Perikles, was soos hierdie meisie. Sal enige man die dogter liefhê as hy nie die moeder liefgehad het nie?

—Die kuns om 'n grootvader te wees, het mnr. Best aangevang te prewel. L'art d'être grand...

—Sal hy nie in haar, met die herinnering aan sy eie jeug bygevoeg, 'n ander beeld herbore sien nie?

Weet jy waarvan jy praat? Liefde, ja. Woord aan alle mense bekend. Amor vero aliquid alicui bonum vult unde et ea quae concupiscimus...

—Sy eie beeld is vir 'n man met daardie vreemde ding genie die maatstaf van alle ervaring, materieel en moreel. So 'n beroep sal hom raak. Die beelde van ander mans van sy bloed sal hom afstoot. Hy sal in hulle groteske pogings van die natuur sien om homself te voorspel of te herhaal.

Die goedige voorkop van die kwaker-bibliotekaris het rooskleurig van hoop ontvlam.

—Ek hoop mnr. Dedalus sal sy teorie uitwerk vir die verligting van die publiek. En ons behoort 'n ander Ierse kommentator te noem, mnr. George Bernard Shaw. Ook moet ons mnr. Frank Harris nie vergeet nie. Sy artikels oor Shakespeare in die Saturday Review was sekerlik briljant. Vreemd genoeg teken hy ook vir ons 'n ongelukkige verhouding met die donker dame van die sonnette. Die begunstigde mededinger is William Herbert, graaf van Pembroke. Ek erken dat as die digter verwerp moet word, so 'n verwerping meer in harmonie sou lyk met—wat sal ek sê?—ons idees van wat nie moes gewees het nie.

Gelukkig het hy opgehou en 'n gedweë kop tussen hulle gehou, 'n alk se eier, prys van hul twis.

Hy gy-en-u haar met ernstige eggenootwoorde. Het gy lief, Miriam? Het gy u man lief?

—Dit mag ook wees, het Stephen gesê. Daar is 'n gesegde van Goethe wat mnr. Magee graag aanhaal. Pas op waarvoor jy in jou jeug wens, want jy sal dit in jou middeljare kry. Waarom stuur hy na een wat 'n buonaroba, is, 'n baai waar alle mans ry, 'n hofdame met 'n skandalige meisiestyd, 'n heertjie om vir hom te vry? Hy was self 'n heer van taal en het homself 'n skobbejak-edelman gemaak, en hy het Romeo and Juliet geskryf. Waarom? Geloof in homself is ontydig gedood. Hy is eers in 'n koringland oorrompel (rogland, moet ek sê) en hy sal daarna nooit in sy eie oë 'n oorwinnaar wees nie, en ook nie die spel van lag-en-lê-neer oorwinnend speel nie. Aangenome don-juanisme sal hom nie red nie. Geen latere ondergang sal die eerste ondergang ongedaan maak nie. Die slagtand van die ever het hom gewond daar waar die liefde lê en bloei. As die feeks die onderspit delf, bly daar vir haar nog die vrou se onsigbare wapen oor. Daar is, voel ek in die woorde, een of ander prikkel van die vlees wat hom in 'n nuwe passie in dryf, 'n donkerder skaduwee van die eerste, wat selfs sy eie begrip van homself verdonker. 'n Soortgelyke lot wag op hom en die twee woedes meng in 'n maalkolk.

Hulle luister. En in die voorportale van hul ore giet ek.

—Die siel is vantevore dodelik getref, 'n gif gegiet in die voorportaal van 'n slapende oor. Maar diegene wat in die slaap om die lewe gebring word, kan nie die wyse van hul doodmaak ken nie, tensy hul Skepper hul siele in die lewe hierna met daardie kennis begiftig. Die vergiftiging en die dier met twee rûe wat dit aangepor het, sou koning Hamlet se spook nie kon weet nie as hy nie deur sy skepper met kennis begiftig was nie. Daarom is die toespraak (sy maer onlieflike Engels) altyd elders heen gedraai, agtertoe. Verkragter en verkragte, wat hy wou maar nie wou nie, gaan met hom saam van Lucretia se blouomrande ivoorbolle tot Imogen se bors, kaal, met sy vyfgestippelde moesie. Hy gaan terug, moeg van die skepping wat hy opgestapel het om hom van homself te verberg, 'n ou hond wat 'n ou seer lek. Maar omdat verlies sy wins is, gaan hy voort na die ewigheid in onverminderde persoonlikheid, ongeleer deur die wysheid wat hy geskryf het of deur die wette wat hy geopenbaar het. Sy visier is op. Hy is 'n spook, 'n skaduwee nou, die wind by Elsinore se rotse of wat jy wil, die see se stem, 'n stem wat slegs gehoor word in die hart van hom wat die wese van sy skaduwee is, die seun eenswesens met die vader.

—Amen! is vanuit die deuropening geantwoord.

Het jy my gevind, o my vyand?

Entr'acte.

'n Ontugtige gesig, nors soos 'n deken s'n, het Buck Mulligan nader gekom, toe vrolik in narrebont, na die groet van hul glimlagte. My telegram.

—Jy het gepraat van die gasagtige werweldier, as ek my nie misgis nie? het hy vir Stephen gevra.

Primroosgevestig het hy vrolik gegroet met sy afgehaalde panama soos met 'n narrestaf.

Hulle heet hom welkom. Was Du verlachst wirst Du noch dienen.

Broeisel van spotters: Photius, pseudomalachi, Johann Most.

Hy wat Homself verwek het, middelaar die Heilige Gees, en Homself Homself gestuur het, Weerkoper, tussen Homself en ander, Wat, deur Sy duiwels mishandel, ontklee en gegesel, soos 'n vlermuis teen 'n skuurdeur vasgespyker is, uitgehonger aan die kruishout, Wat Hom laat begrawe het, opgestaan het, die hel geplunder het, na die hemel gevaar het en daar hierdie negentienhonderd jaar sit aan die regterhand van Sy Eie Self, maar nog sal kom in die laaste dag om die lewendes en die dooies te oordeel wanneer al die lewendes reeds dood sal wees.

[Illustrasie]

Hy lig sy hande. Sluiers val. O, blomme! Klokke met klokke met klokke in koor.

—Ja, inderdaad, het die kwaker-bibliotekaris gesê. 'n Uiters leersame bespreking. Mnr. Mulligan, ek sal my kop verwed, het ook sy teorie oor die stuk en oor Shakespeare. Alle kante van die lewe behoort verteenwoordig te word.

Hy het na alle kante ewe veel geglimlag.

Buck Mulligan het verbouereerd gedink:

—Shakespeare? het hy gesê. Dit lyk my ek ken die naam.

'n Vlieënde sonnige glimlag het oor sy los gelaatstrekke gestraal.

—Natuurlik, het hy gesê en helder onthou. Die kêrel wat soos Synge skryf.

Mnr. Best het na hom gedraai.

—Haines het jou gemis, het hy gesê. Het jy hom ontmoet? Hy sal jou later by die D.B.C. sien. Hy's na Gill's om Hyde se Lovesongs of Connacht te koop.

—Ek het deur die museum gekom, het Buck Mulligan gesê. Was hy hier?

—Die bard se landgenote, het John Eglinton geantwoord, is miskien taamlik moeg vir ons briljante teoretisering. Ek hoor dat 'n aktrise gisteraand vir die vierhonderd-en-agtste keer Hamlet in Dublin gespeel het. Vining het gemeen die prins was 'n vrou. Het niemand hom nog as 'n Ier uitgemaak nie? Regter Barton, glo ek, soek na 'n paar leidrade. Hy sweer (Sy Hoogheid, nie Sy Edele nie) by sint Patrick.

—Die briljantste van almal is daardie storie van Wilde, het mnr. Best gesê en sy briljante notaboek opgelig. Daardie Portrait of Mr W. H. waarin hy bewys dat die sonnette deur 'n Willie Hughes geskryf is, 'n man van alle hues.

—Vir Willie Hughes, is dit nie? het die kwaker-bibliotekaris gevra.

Of Hughie Wills? Mnr. William Homself. W.H.: Wie Hy?

—Ek bedoel, vir Willie Hughes, het mnr. Best gesê en sy glos maklik reggestel. Natuurlik is dit alles paradoks, weet jy, Hughes en hews en hues, die kleur, maar dis so tipies hoe hy dit uitwerk. Dis die ware essensie van Wilde, weet jy. Die ligte aanslag.

Sy blik het hul gesigte liggies aangeraak terwyl hy geglimlag het, 'n blonde efebe. Tam essensie van Wilde.

Jy's verdomp geestig. Drie slukkies usquebaugh het jy gedrink met Dan Deasy se dukate.

Hoeveel het ek uitgegee? O, 'n paar sjielings.

Vir 'n klomp koerantmanne. Humor nat en droog.

Geestigheid. Jy sou jou vyf sinne gee vir die jeug se trotse livrei waarin hy pronk. Trekke van bevredigde begeerte.

Daar is nog baie meer. Neem haar vir my. In paartyd. Jupiter, stuur hulle 'n koel bronstyd. Ja, tortelduif haar.

Eva. Naakte koringbuik-sonde. 'n Slang kronkel om haar, slagtand in sy soen.

—Dink jy dit is net 'n paradoks? het die kwaker-bibliotekaris gevra. Die spotter word nooit ernstig opgeneem wanneer hy op sy ernstigste is nie.

Hulle het ernstig gepraat oor die spotter se erns.

Buck Mulligan se weer swaar gesig het Stephen 'n rukkie aangekyk. Toe, met sy kop wat wikkel, het hy nader gekom en 'n gevoude telegram uit sy sak gehaal. Sy beweeglike lippe het gelees, glimlaggend met nuwe verrukking.

—Telegram! het hy gesê. Wonderlike inspirasie! Telegram! 'n Pouslike bul!

Hy het op 'n hoek van die onverligte lessenaar gaan sit en vreugdevol hardop gelees:

—Die sentimentalis is hy wat wil geniet sonder om die geweldige skuldenaarskap vir 'n gedane ding op te loop. Geteken: Dedalus. Waarvandaan het jy dit gelanseer? Die bordele? Nee. College Green. Het jy die vier pond opgedrink? Die tante gaan by jou onwesenlike vader aangaan. Telegram! Malachi Mulligan, The Ship, Lower Abbey Street. O, jou weergalose mommespeler! O, jou verpriesterde Kinchiet!

Vreugdevol het hy boodskap en koevert in 'n sak gedruk, maar in 'n klaerige plattelandse tongval gekerm:

—Dis wat ek jou sê, meneer my hartjie, vreemd en siek was ons, Haines en ekke, die tyd wat hyself dit ingebring het. Gemurmel het ons, dink ek, vir 'n galgdrankie wat 'n monnik sou opwek, en hy slap van die geilery. En ons een uur en twee uur en drie uur in Connery's, ordentlik sit en wag vir 'n pint elk.

Hy het gejammer:

—En ons daar, mavrone, en jy so onwetend wat jou konglomerasies vir ons stuur, sodat ons ons tonge 'n tree lank uithang soos die dorstige geestelikes wat flou word vir 'n bekvol.

Stephen het gelag.

Vinnig, waarskuwend het Buck Mulligan vooroor gebuig.

—Die swerwer Synge soek jou, het hy gesê, om jou te vermoor. Hy het gehoor jy het teen sy voordeur in Glasthule gepis. Hy's uit in pampooties om jou te vermoor.

—Ek! het Stephen uitgeroep. Dit was jou bydrae tot die letterkunde.

Buck Mulligan het vrolik agteroor gebuig, laggend na die donker afluisterende plafon.

—Jou vermoor! het hy gelag.

Harde spuierkop-gesig wat teen my oorlog gevoer het oor ons bord hasj van longe in rue Saint-André-des-Arts. In woorde van woorde vir woorde, palabras. Oisín met Patrick. Faunman wat hy in die bos van Clamart ontmoet het, met 'n wynbottel swaaiend. C'est vendredi saint! Moordenaarse Iers. Sy beeld, swerwend, het hy ontmoet. Ek myne. Ek het 'n nar in die woud ontmoet.

—Mnr. Lyster, het 'n bediende van die halfoop deur af gesê.

—... waarin elkeen sy eie kan vind. So het regter Madden in sy Diary of Master William Silence die jagterme gevind... Ja? Wat is dit?

—Daar's 'n heer hier, meneer, het die bediende gesê en vorentoe gekom en 'n kaartjie aangebied. Van die Freeman. Hy wil die lêers van die Kilkenny People van verlede jaar sien.

—Sekerlik, sekerlik, sekerlik. Is die heer?...

Hy het die gretige kaartjie geneem, gekyk, nie gesien nie, ongekyk neergesit, gekyk, gevra, gekraak, gevra:

—Is hy?... O, daar!

Kwiek in 'n galliarde was hy weg, uit. In die daglig-gang het hy gepraat met woordryke moeite van ywer, pligsgetrou, uiters regverdig, uiters vriendelik, uiters eerlike breërand.

—Hierdie heer? Freeman's Journal? Kilkenny People? Natuurlik. Goeiedag, meneer. Kilkenny... Ons het beslis...

'n Geduldige silhoeët het gewag en geluister.

—Al die vernaamste provinsiale... Northern Whig, Cork Examiner, Enniscorthy Guardian, 1903... Sal jy asseblief?... Evans, begelei hierdie heer... As jy net die bedie... volg... Of, laat my asseblief toe... Hierlangs... Asseblief, meneer...

Woordryk, pligsgetrou het hy die pad gewys na al die provinsiale koerante, 'n buigende donker figuur wat sy haastige hakke volg.

Die deur het toegegaan.

—Die smous! het Buck Mulligan uitgeroep.

Hy het opgespring en die kaartjie gegryp.

—Wat's sy naam? Ikey Moses? Bloom.

Hy het voortgerammel:

—Jehova, versamelaar van voorhuide, is nie meer nie. Ek het hom daar oorkant in die museum gekry waar ek gegaan het om die skuimgebore Afrodite te groet. Die Griekse mond wat nog nooit in gebed verdraai is nie. Elke dag moet ons aan haar hulde bring. Lewe van lewe, jou lippe ontsteek.

Skielik het hy na Stephen gedraai:

—Hy ken jou. Hy ken jou ou man. O, ek vrees, hy is Grieker as die Grieke. Sy bleek Galilese oë was op haar mediale groef. Venus Kallipyge. O, die donder van daardie lendene! Die god wat agtervolg, die meisie verborge.

—Ons wil meer hoor, het John Eglinton met mnr. Best se goedkeuring besluit. Ons begin belangstel in mev. S. Tot nou toe het ons aan haar gedink, as ons ooit aan haar gedink het, as 'n geduldige Griselda, 'n Penelope-bly-tuis.

—Antisthenes, leerling van Gorgias, het Stephen gesê, het die palm van skoonheid weggeneem van Kurios Menelaos se broeimerrie, die Argiwiese Helena, die houtmerrie van Troje in wie 'n twintigtal helde geslaap het, en dit aan arme Penelope gegee. Twintig jaar het hy in Londen gewoon en gedurende 'n deel van daardie tyd het hy 'n salaris getrek gelyk aan dié van die lordkanselier van Ierland. Sy lewe was ryk. Sy kuns, meer as die kuns van die feodalisme soos Walt Whitman dit genoem het, is die kuns van oorversadiging. Warm haringpasteie, groen bekers sack, heuningsouse, rosesuiker, marsepein, kruisbessieduiwe, ringokonfyt. Sir Walter Raleigh het, toe hulle hom gearresteer het, 'n halfmiljoen frank op sy lyf gehad, 'n paar spoggerige korsette ingesluit. Die woekerwyf Eliza Tudor het genoeg onderklere gehad om te wedywer met haar van Skeba. Twintig jaar het hy daar rondgespeel tussen huweliksliefde en haar kuise genietinge en hoereerliefde en haar vuil plesiere. Julle ken Manningham se storie van die burgersvrou wat Dick Burbage na haar bed genooi het nadat sy hom in Richard III gesien het, en hoe Shakespeare, wat dit afgeluister het, sonder veel gedoe oor niks die koei by die horings gepak het en, toe Burbage aan die poort kom klop, uit die kapoen se komberse geantwoord het: Willem die Veroweraar het voor Richard III gekom. En die vrolike lakin, juffrou Fitton, klim op en roep O, en sy fyn liefiepietjie, lady Penelope Rich, 'n skoon vrou van stand pas by 'n speler, en die sletjies van die Bankside, 'n pennie 'n slag.

Cours la Reine. Encore vingt sous. Nous ferons de petites cochonneries. Minette? Tu veux?

—Die toppunt van die fyn samelewing. En sir William Davenant van Oxford se moeder met haar beker kanariewyn vir enige kanariehaan.

Buck Mulligan, sy vrome oë hemelwaarts gedraai, het gebid:

—Salige Margaret Mary Enigehaan!

—En Harry-van-ses-vroue se dogter. En ander damesvriendinne van naburige landgoedere, soos Lawn Tennyson, heerdigter, sing. Maar al daardie twintig jaar, wat dink julle het arme Penelope in Stratford agter die diamantruitjies gedoen?

Doen en doen. Ding gedoen. In 'n roostuin van Fetter Lane, van Gerard, kruiekenner, loop hy, grysrooibruin. 'n Asuurblou grasklokkie soos haar are. Ooglede van Juno se oë, viooltjies. Hy loop. Een lewe is alles. Een liggaam. Doen. Maar doen. Ver weg, in 'n walm van wellus en vuilheid, word hande op witheid gelê.

Buck Mulligan het skerp op John Eglinton se lessenaar geklop.

—Wie verdink jy? het hy uitgedaag.

—Sê dat hy die versmaaide minnaar in die sonnette is. Een keer versmaai, twee keer versmaai. Maar die hofslet het hom versmaai vir 'n lord, sy liefsteliefie.

Liefde wat nie haar naam durf noem nie.

—As Engelsman, bedoel jy, het John-die-stoere Eglinton ingegooi, het hy 'n lord liefgehad.

Ou muur waar skielike akkedisse flits. By Charenton het ek hulle dopgehou.

—Dit lyk so, het Stephen gesê, wanneer hy vir hom, en vir alle ander en besondere ongeploegde skote, die heilige diens wil bewys wat 'n stalkneg vir die hings bewys. Miskien het hy, soos Sokrates, 'n vroedvrou as moeder gehad soos hy 'n feeks as vrou gehad het. Maar sy, die ligsinnige slet, het nie 'n bedgelofte gebreek nie. Twee dade stink in daardie gees se brein: 'n gebroke gelofte en die domkop-plaasjapie op wie haar guns neergedaal het, die oorlede man se broer. Lieflike Ann, neem ek aan, was warmbloedig. Eens 'n vryer, twee keer 'n vryer.

Stephen het vrypostig in sy stoel omgedraai.

—Die bewyslas lê by jou, nie by my nie, het hy fronsend gesê. As jy ontken dat hy haar in die vyfde toneel van Hamlet met skande gebrandmerk het, sê my waarom sy nêrens genoem word in die vier-en-dertig jaar tussen die dag toe sy met hom getrou het en die dag toe sy hom begrawe het nie. Al daardie vroue het hul mans sien sak en onder die grond gaan: Mary haar goeie man John, Ann haar arme liewe Willun, toe hy op haar gaan sterf het, woedend dat hy eerste moes gaan, Joan haar vier broers, Judith haar man en al haar seuns, Susan haar man ook, terwyl Susan se dogter, Elizabeth, om oupa se woorde te gebruik, met haar tweede getrou het nadat sy haar eerste doodgemaak het.

O, ja, daar is wel melding. In die jare toe hy ryk in koninklike Londen geleef het, moes sy, om 'n skuld te betaal, veertig sjielings by haar vader se skaapwagter leen. Verklaar dit dan. Verklaar ook die swanesang waarin hy haar aan die nageslag aanbeveel het.

Hy het hulle stilte in die gesig gestaar.

Tot wie aldus Eglinton: Jy bedoel die testament.
Maar dit is, glo ek, deur regsgeleerdes verklaar.
Sy was geregtig op haar weduweegoed
Volgens gemenereg. Sy regskennis was groot,
Sê ons regters.
Hom spot Satan,
Spotter:
En daarom het hy haar naam weggelaat
Uit die eerste konsep, maar hy het nie weggelaat
Die geskenke vir sy kleindogter, vir sy dogters,
Vir sy suster, vir sy ou maats in Stratford
En in Londen. En daarom, toe hy aangemaan is,
Soos ek glo, om haar te noem,
Het hy haar sy
Tweedebeste
Bed nagelaat.

Hethaarsy
Tweedebeste
Hethaarsy
Bestebed
Tweebeste
Hethaarbed.

Hooo!

—Mooi plattelanders het destyds min roerende goed gehad, het John Eglinton opgemerk, soos hulle steeds min het as ons boeretoneelstukke getrou aan die tipe is.

—Hy was 'n ryk landjonker, het Stephen gesê, met 'n familiewapen en grondbesit by Stratford en 'n huis in Ireland Yard, 'n kapitalistiese aandeelhouer, 'n wetsontwerppromotor, 'n tiendepagter. Waarom het hy haar nie sy beste bed nagelaat as hy wou hê sy moet die res van haar nagte in vrede deursnork nie?

—Dit is duidelik dat daar twee beddens was, 'n beste en 'n tweedebeste, het mnr. Tweedebeste Best fyntjies gesê.

—Separatio a mensa et a thalamo, het Buck Mulligan verbeter en is toegeglimlag.

—Die oudheid noem beroemde beddens, het Tweede Eglinton geplooi, bedglimlaggend. Laat my dink.

—Die oudheid noem daardie skoolbengel van Stagira en kaal heidense wysgeer, het Stephen gesê, wat, sterwend in ballingskap, sy slawe vrylaat en bemaak, hulde aan sy ouderlinge bring, begeer om in die aarde gelê te word naby die bene van sy dooie vrou, en sy vriende vra om goed te wees vir 'n ou minnares (moenie vergeet nie: Nell Gwynn Herpyllis) en haar in sy villa te laat woon.

—Bedoel jy hy het so gesterf? het mnr. Best effens besorg gevra. Ek bedoel...

—Hy het smoordronk gesterf, het Buck Mulligan hom oortroef. 'n Kwart bier is 'n gereg vir 'n koning. O, ek moet julle vertel wat Dowden gesê het!

—Wat? het Besteglinton gevra.

William Shakespeare en Kie., Beperk. Die volk se William. Vir voorwaardes, doen aansoek by: E. Dowden, Highfield House...

—Lieflik! het Buck Mulligan verliefd gesug. Ek het hom gevra wat hy dink van die aanklag van pederastie teen die bard. Hy het sy hande gelig en gesê: Al wat ons kan sê, is dat die lewe in daardie dae baie hoog geloop het. Lieflik!

Katamiet.

—Die sin vir skoonheid lei ons op 'n dwaalspoor, het skoonheidinsmart Best vir lelikerige Eglinton gesê.

Standvastige John het streng geantwoord:

—Die dokter kan ons vertel wat daardie woorde beteken. Jy kan nie jou koek eet en dit hou nie.

Sê gy so? Sal hulle van ons, van my, die palm van skoonheid afpers?

—En die sin vir eiendom, het Stephen gesê. Hy het Shylock uit sy eie diep sak gehaal. Seun van 'n moutsmous en geldlener, was hy self 'n koringsmous en geldlener, met tien sakke koring opgegaar in die hongeroproere. Sy skuldenaars is ongetwyfeld daardie verskeie edelagbares wat deur Chettle Falstaff genoem word, wat van sy opregtheid in sy handel berig het. Hy het 'n medespeler gedagvaar vir die prys van 'n paar sakke mout en sy pond vleis as rente vir elke geleende geld geëis. Hoe anders kon Aubrey se stalkneg en roepseun gou ryk word? Alles was koring op sy meul. Shylock rym met die jodejag wat gevolg het op die ophanging en vierendeling van die koningin se lyfarts Lopez, wie se jodehart uitgeruk is terwyl die smous nog gelewe het: Hamlet en Macbeth met die troonbestyging van 'n Skotse filosofaster met 'n voorliefde vir heksebraai. Die verlore armada is sy spot in Love's Labour Lost. Sy praalstukke, die histories, seil volbuikig op 'n gety van Mafeking-geesdrif. Warwickshire-jesuïete word verhoor en ons kry 'n portier se teorie van dubbelsinnigheid. Die Sea Venture kom tuis van die Bermudas en die stuk wat Renan bewonder het, word geskryf met Patsy Caliban, ons Amerikaanse neef. Die versuikerde sonnette volg dié van Sidney. Wat die feetjie Elizabeth betref, andersins wortelkop-Bets, die growwe maagd wat The Merry Wives of Windsor geïnspireer het, laat een of ander meinherr uit Duitsland sy lewe lank tas na diepverborge betekenisse in die dieptes van die wasgoedmandjie.

Ek dink dit gaan baie mooi met jou. Meng maar net 'n mengsel van teololologiesfilolologies. Mingo, minxi, mictum, mingere.

—Bewys dat hy 'n jood was, het John Eglinton hom verwagtingsvol uitgedaag. Jou studiedekaan hou vol hy was 'n heilige Roomse.

—Hy is in Duitsland gemaak, het Stephen geantwoord, as die kampioen-Franse poleerder van Italiaanse skandale.

—'n Mirjadebreinige man, het mnr. Best hulle herinner. Coleridge het hom mirjadebreinig genoem.

—Sint Thomas, het Stephen begin...

—Ora pro nobis, het Monnik Mulligan gekreun en in 'n stoel neergesak.

Daar het hy 'n klaende rune gekerm.

—Pogue mahone! Acushla machree! Dis vernietig is ons van vandag af! Dis vernietig is ons sowaar!

Almal het hul glimlagte geglimlag.

—Sint Thomas, het Stephen glimlaggend gesê, wie se dikpenswerke ek graag in die oorspronklike lees, wanneer hy oor bloedskande skryf uit 'n ander oogpunt as dié van die nuwe Weense skool waarvan mnr. Magee gepraat het, vergelyk dit op sy wyse en eienaardige manier met 'n gierigheid van die gemoed. Hy bedoel dat die liefde wat so aan iemand van naby bloed gegee word, gierig weerhou word van een of ander vreemdeling wat, dalk, daarna honger. Jode, wat deur christene van gierigheid beskuldig word, is van alle rasse die meeste aan ondertrou gegee. Beskuldigings word in woede gemaak. Die christelike wette wat die skatte van die jode opgebou het (vir wie, soos vir die lollarde, storm skuiling was) het ook hulle toegeneenthede met staalhoepels vasgebind. Of dit sondes of deugde is, sal ou Nobodaddy ons op die oordeelsdag-hofsitting vertel. Maar 'n man wat so styf vashou aan wat hy sy regte noem oor wat hy sy skulde noem, sal ook styf vashou aan wat hy sy regte noem oor haar wat hy sy vrou noem. Geen meneer-glimlag-buurman sal sy os of sy vrou of sy dienskneg of sy diensmaagd of sy donkiehings begeer nie.

—Of sy donkiemerrie, het Buck Mulligan geantifoneer.

—Sagte Will word ru hanteer, het sagte mnr. Best sagkens gesê.

—Watter wil? het Buck Mulligan soet gegrap. Ons raak deurmekaar.

—Die wil om te lewe, het John Eglinton gefilosofeer, is vir arme Ann, Will se weduwee, die wil om te sterf.

—Requiescat! het Stephen gebid.

Wat van al die wil om te doen?
Dit het lankal weggegaan...

—Sy lê uitgelê in starre styfheid in daardie tweedebeste bed, die gesluierde koningin, al bewys jy dat 'n bed in daardie dae so skaars was as 'n motorkar nou en dat sy houtsnywerk die wonder van sewe gemeentes was. Op haar oudag raak sy betrokke by evangeliste (een het by haar in New Place gebly en 'n kwart sack gedrink waarvoor die stadsraad betaal het, maar in watter bed hy geslaap het, baat dit nie om te vra nie) en hoor sy het 'n siel. Sy het sy volksboekies gelees of laat voorlees en hulle bo die Merry Wives verkies, en terwyl sy haar nagwater in die kamerpot laat loop, het sy nagedink oor Hakies en Ogies vir Gelowiges se Broeke en Die Allergeestelikste Snuifdoos om die Vroomste Siele te laat Nies. Venus het haar lippe in gebed gedraai. Wederbeet van inwete: gewetenswroeging. Dit is 'n eeu van uitgeputte hoerery wat na sy god tas.

—Die geskiedenis toon dat dit waar is, inquit Eglintonus Chronolologos. Die eeue volg mekaar op. Maar ons het dit op hoë gesag dat 'n man se ergste vyande dié van sy eie huis en familie sal wees. Ek voel Russell is reg. Wat gee ons om vir sy vrou of vader? Ek sou sê net familiedigters het familielewens. Falstaff was nie 'n familieman nie. Ek voel die vet ridder is sy hoogste skepping.

Maer het hy agteroor geleun. Skaam, verloën jou bloedverwante, die unco guid. Skaam, aan tafel met die goddeloses, smokkel hy die beker. 'n Vader in Ulstiese Antrim het hom dit gebied. Besoek hom hier op kwartaaldae. Mnr. Magee, meneer, daar's 'n heer wat u wil sien. Ek? Sê hy's u vader, meneer. Gee my my Wordsworth. Op kom Magee Mor Matthew, 'n ruwe ru ruigkop-kern, in strossers met 'n geknoopte kousklap, sy onderkouse bemodder met klei van tien woude, 'n wilgerlat in sy hand.

Jou eie? Hy ken jou ou man. Die wewenaar.

Toe ek van vrolike Parys na haar smerige sterflêer gehaas het, het ek op die kaai sy hand aangeraak. Die stem, nuwe warmte, wat praat. Dr. Bob Kenny behandel haar. Die oë wat my goed toewens. Maar my nie ken nie.

—'n Vader, het Stephen gesê, in stryd teen hopeloosheid, is 'n noodsaaklike euwel. Hy het die stuk geskryf in die maande ná sy vader se dood. As jy volhou dat hy, 'n grys wordende man met twee huwbare dogters, met vyf-en-dertig jaar lewe, nel mezzo del cammin di nostra vita, met vyftig se ondervinding, die baardlose student uit Wittenberg is, dan moet jy volhou dat sy sewentigjarige moeder die wellustige koningin is. Nee. Die lyk van John Shakespeare loop nie snags rond nie. Van uur tot uur vrot dit en vrot. Hy rus, ontwapen van vaderskap, nadat hy daardie mistieke boedel aan sy seun bemaak het. Boccaccio se Calandrino was die eerste en laaste man wat gevoel het hy is swanger. Vaderskap, in die sin van bewuste verwekking, is aan die mens onbekend. Dit is 'n mistieke boedel, 'n apostoliese opvolging, van enigste verwekker na enigste verwekte. Op daardie misterie, en nie op die madonna wat die listige Italiaanse intellek vir die gepeupel van Europa toegegooi het nie, is die kerk gegrondves, en onverwrikbaar gegrondves, omdat dit, soos die wêreld, makro- en mikrokosmos, op die leegte gegrond is. Op onsekerheid, op onwaarskynlikheid. Amor matris, subjektiewe en objektiewe genitief, is miskien die enigste ware ding in die lewe. Vaderskap is miskien 'n regsfiksie. Wie is die vader van enige seun dat enige seun hom sou liefhê, of hy enige seun?

Waar die duiwel wil jy heen?

Ek weet. Bly stil. Vervloek jou. Ek het redes.

Is jy veroordeel om dit te doen?

—Hulle word geskei deur 'n liggaamlike skaamte so standvastig dat die kriminele annale van die wêreld, bevlek met alle ander bloedskandes en bestialiteite, skaars die verbreking daarvan aanteken. Seuns met moeders, vaders met dogters, lesbiese susters, liefdes wat nie hul naam durf noem nie, nefies met oumas, tronkvoëls met sleutelgate, koninginne met prysbulle. Die ongebore seun bederf skoonheid: gebore, bring hy pyn, verdeel hy toegeneentheid, vermeerder hy sorg. Hy is 'n nuwe mannetjie: sy groei is sy vader se verval, sy jeug sy vader se afguns, sy vriend sy vader se vyand.

In rue Monsieur-le-Prince het ek dit gedink.

—Wat bind hulle in die natuur? 'n Oomblik van blinde bronstigheid.

Is ek 'n vader? As ek was?

Gekrimpte onseker hand.

—Sabellius, die Afrikaan, die listigste aartsketter van al die diere van die veld, het voorgehou dat die Vader Self Sy Eie Seun was. Die bulhond van Aquino, vir wie geen woord onmoontlik sal wees nie, weerlê hom. Wel: as die vader wat nie 'n seun het nie, nie 'n vader is nie, kan die seun wat nie 'n vader het nie, 'n seun wees? Toe Rutlandbaconsouthamptonshakespeare of 'n ander digter met dieselfde naam in die komedie van foute Hamlet geskryf het, was hy nie bloot die vader van sy eie seun nie, maar omdat hy nie meer 'n seun was nie, was hy en het hy hom gevoel die vader van sy hele geslag, die vader van sy eie oupa, die vader van sy ongebore kleinseun wat, om dieselfde rede, nooit gebore is nie, want die natuur, soos mnr. Magee haar verstaan, het 'n afsku van volmaaktheid.

Eglintonoë, lewendig van plesier, het skugterhelder opgekyk. Blymoedig loerend, 'n vrolike puritein, deur die gedraaide eglantier.

Vlei. Selde. Maar vlei.

—Self sy eie vader, het Seunmulligan vir homself gesê. Wag. Ek is swanger. Ek het 'n ongebore kind in my brein. Pallas Athene! 'n Toneelstuk! Die stuk is die ding! Laat my baar!

Hy het sy pensvoorkop met albei verloskundige hande vasgegryp.

—Wat sy familie betref, het Stephen gesê, leef sy moeder se naam in die woud van Arden. Haar dood het die toneel met Volumnia in Coriolanus uit hom gebring. Sy seuntjie se dood is die sterftoneel van jong Arthur in King John. Hamlet, die swart prins, is Hamnet Shakespeare. Wie die meisies in The Tempest, in Pericles, in Winter's Tale is, weet ons. Wie Kleopatra, vleespot van Egipte, en Cressida en Venus is, kan ons raai. Maar daar is nog 'n lid van sy familie wat aangeteken is.

—Die intrige verdik, het John Eglinton gesê.

Die kwaker-bibliotekaris het kwakend op sy tone ingekom, kwaak, sy masker, kwaak, haastig, kwaak, kwak.

Deur toe. Sel. Dag.

Hulle luister. Drie. Hulle.

Ek jy hy hulle.

Kom, aan tafel.

STEPHEN: Hy het drie broers gehad, Gilbert, Edmund, Richard. Gilbert het op sy oudag vir 'n paar kavaliere vertel hy't eenkeer 'n kaartjie verniet by Meester Opgaarder gekry, sowaar, en hy't sy boet Meester Wull die stukkieskrywer daar bo in Lunnen in 'n stoeistuk gesien met 'n man op sy rug. Die skouburgwors het Gilbert se siel gevul. Hy is nêrens nie: maar 'n Edmund en 'n Richard word in die werke van lieflike William aangeteken.

MAGEEGLINJOHN: Name! Wat beteken 'n naam?

BEST: Dit is my naam, Richard, weet jy. Ek hoop jy gaan 'n goeie woordjie vir Richard doen, weet jy, ter wille van my. (Gelag)

BUCKMULLIGAN: (Piano, diminuendo)

Toe praat medies Dick
Met sy maat medies Davy...

STEPHEN: In sy drie-eenheid van swart Wills, die skurkskudsakke, Iago, Richard Krompoot, Edmund in King Lear, dra twee die name van die bose ooms. Ja, daardie laaste stuk is geskryf of was besig om geskryf te word terwyl sy broer Edmund in Southwark op sterwe gelê het.

BEST: Ek hoop Edmund gaan dit kry. Ek wil nie hê Richard, my naam ...

KWAKERLYSTER: (A tempo) Maar hy wat my goeie naam van my steel...

STEPHEN: (Stringendo) Hy het sy eie naam, 'n skone naam, William, in die stukke weggesteek, 'n figurant hier, 'n nar daar, soos 'n skilder van ou Italië sy gesig in 'n donker hoek van sy doek gesit het. Hy het dit in die sonnette geopenbaar, waar daar Will in oorvloed is. Soos John o'Gaunt is sy naam vir hom dierbaar, so dierbaar soos die wapenrok en helmteken waarvoor hy geslym het, op 'n skuinsbalk van sabel 'n spies van goud gestaal silwer, honorificabilitudinitatibus, dierbaarder as sy roem as grootste toneelskudder in die land. Wat beteken 'n naam? Dit is wat ons onsself in ons kindertyd vra wanneer ons die naam skryf wat ons vertel word ons s'n is. 'n Ster, 'n dagster, 'n vuurdraak, het by sy geboorte opgekom. Dit het bedags alleen in die hemel geskyn, helderder as Venus in die nag, en snags het dit geskyn oor delta in Kassiopeia, die liggende sterrebeeld wat die handtekening van sy voorletter tussen die sterre is. Sy oë het dit dopgehou, laag op die horison, oos van die beer, terwyl hy om middernag langs die sluimerende somervelde gestap het, terug van Shottery en uit haar arms.

Albei tevrede. Ek ook.

Moenie vir hulle sê hy was nege jaar oud toe dit uitgedoof is nie.

En uit haar arms.

Wag om gevry en gewen te word. Ja, papbroek. Wie sal jou vry?

Lees die hemele. Autontimorumenos. Bous Stephanoumenos. Waar's jou konfigurasie? Stephen, Stephen, sny die brood gelyk. S. D: sua donna. Già: di lui. Gelindo risolve di non amare S. D.

—Wat is dit, mnr. Dedalus? het die kwaker-bibliotekaris gevra. Was dit 'n hemelse verskynsel?

—'n Ster by nag, het Stephen gesê. 'n Wolkkolom by dag.

Wat meer is daar om te sê?

Stephen het na sy hoed, sy kierie, sy stewels gekyk.

Stephanos, my kroon. My swaard. Sy stewels bederf die vorm van my voete. Koop 'n paar. Gate in my sokkies. Sakdoek ook.

—Jy maak goeie gebruik van die naam, het John Eglinton toegegee. Jou eie naam is vreemd genoeg. Ek veronderstel dit verklaar jou fantastiese luim.

Ek, Magee en Mulligan.

Fabelagtige kunstenaar. Die valkagtige man. Jy het gevlieg. Waarheen? Newhaven-Dieppe, tussendekpassasier. Parys en terug. Kiewiet. Ikaros. Pater, ait. Seebespat, geval, rondwentelend. Kiewiet is jy. Kiewiet wees.

Mnr. Best het gretigstil sy boek gelig om te sê:

—Dit is baie interessant, want daardie broermotief, weet jy, vind ons ook in die ou Ierse mites. Net wat jy sê. Die drie broers Shakespeare. In Grimm ook, weet jy, die sprokies. Die derde broer wat altyd met die slapende skone trou en die beste prys wen.

Beste van die Best-broers. Goed, beter, best.

Die kwaker-bibliotekaris het hinkepink nader gekom.

—Ek sou graag wou weet, het hy gesê, watter broer jy... Ek verstaan jy suggereer daar was wangedrag met een van die broers... Maar miskien loop ek vooruit?

Hy het homself op heterdaad betrap: na almal gekyk: hom weerhou.

'n Bediende het van die deur af geroep:

—Mnr. Lyster! Vader Dineen wil...

—O, Vader Dineen! Dadelik.

Vinnig reguit krakend reguit reguit was hy reguit weg.

John Eglinton het aan die floret geraak.

—Kom, het hy gesê. Laat ons hoor wat jy oor Richard en Edmund te sê het. Jy het hulle vir laaste gehou, nè?

—Deur julle te vra om daardie twee edele bloedverwante, oompie Richie en oompie Edmund, te onthou, het Stephen geantwoord, voel ek ek vra miskien te veel. 'n Broer word so maklik vergeet soos 'n sambreel.

Kiewiet.

Waar is jou broer? Apothecaries' Hall. My slypsteen. Hy, toe Cranly, Mulligan: nou hierdie. Spraak, spraak. Maar handel. Handel spraak. Hulle spot om jou te toets. Handel. Laat met jou gehandel word.

Kiewiet.

Ek is moeg vir my stem, die stem van Esau. My koninkryk vir 'n drankie.

Aan.

—Julle sal sê daardie name was reeds in die kronieke waaruit hy die stof vir sy stukke geneem het. Waarom het hy hulle geneem eerder as ander? Richard, 'n hoerkind-krompoot, buite die egte verwek, vry na 'n verweduwde Ann (wat beteken 'n naam?), vry haar en wen haar, 'n hoerkind-vrolike weduwee. Richard die veroweraar, derde broer, het ná William die verowerde gekom. Die ander vier bedrywe van daardie stuk hang slap aan daardie eerste. Van al sy konings is Richard die enigste koning wat nie deur Shakespeare se eerbied, die engel van die wêreld, beskerm word nie. Waarom is die onderintrige van King Lear, waarin Edmund voorkom, uit Sidney se Arcadia gelig en op 'n Keltiese legende ouer as die geskiedenis vasgeflans?

—Dit was Will se manier, het John Eglinton verdedig. Ons sou nou nie 'n Noorse sage met 'n uittreksel uit 'n roman van George Meredith kombineer nie. Que voulez-vous? sou Moore sê. Hy sit Boheme aan die seekus en laat Odusseus Aristoteles aanhaal.

—Waarom? het Stephen homself geantwoord. Omdat die tema van die valse of die oorweldigende of die egbrekende broer, of al drie in een, vir Shakespeare is wat die armes nie is nie: altyd by hom. Die noot van verbanning, verbanning uit die hart, verbanning uit die huis, klink ononderbroke van The Two Gentlemen of Verona af tot Prospero sy staf breek, dit sekere vaam diep in die aarde begrawe en sy boek verdrink. Dit verdubbel homself in die middel van sy lewe, weerspieël homself in 'n ander, herhaal homself, protasis, epitasis, katastasis, katastrofe. Dit herhaal homself weer wanneer hy naby die graf is, wanneer sy getroude dogter Susan, 'n splinter van die ou blok, van egbreuk beskuldig word. Maar dit was die erfsonde wat sy verstand verduister, sy wil verswak en 'n sterk neiging tot die kwaad in hom gelaat het. Die woorde is dié van my here biskoppe van Maynooth. 'n Erfsonde en, soos die erfsonde, gepleeg deur 'n ander in wie se sonde hy ook gesondig het. Dit staan tussen die reëls van sy laaste geskrewe woorde, dit is versteen op sy grafsteen waaronder haar vier bene nie gelê mag word nie. Die ouderdom het dit nie laat verwelk nie. Skoonheid en vrede het dit nie weggeneem nie. Dit is in oneindige verskeidenheid oral in die wêreld wat hy geskep het, in Much Ado about Nothing, twee keer in As you like It, in The Tempest, in Hamlet, in Measure for Measure—en in al die ander stukke wat ek nie gelees het nie.

Hy het gelag om sy gees uit sy gees se slawerny te bevry.

Regter Eglinton het opgesom.

—Die waarheid lê in die middel, het hy bevestig. Hy is die gees en die prins. Hy is alles in almal.

—Hy is, het Stephen gesê. Die seun van die eerste bedryf is die volwasse man van die vyfde bedryf. Alles in almal. In Cymbeline, in Othello is hy koppelaar en hoorndraer. Hy handel en met hom word gehandel. Minnaar van 'n ideaal of 'n perversie, maak hy, soos José, die werklike Carmen dood. Sy onverpoosde intellek is die horingmal Iago wat onophoudelik wil dat die Moor in hom moet ly.

—Koekoek! Koekoek! het Koek Mulligan wellustig gekloek. O woord van vrees!

Donker koepel het ontvang, weergalm.

—En wat 'n karakter is Iago nie! het onverskrokke John Eglinton uitgeroep. Op stuk van sake is Dumas fils (of is dit Dumas père?) reg. Ná God het Shakespeare die meeste geskep.

—Die man behaag hom nie, en die vrou ook nie, het Stephen gesê. Hy keer ná 'n lewe van afwesigheid terug na daardie plek op aarde waar hy gebore is, waar hy altyd was, man en knaap, 'n stil getuie, en daar, sy lewensreis verby, plant hy sy moerbeiboom in die aarde. Dan sterf. Die beweging is verby. Doodgrawers begrawe Hamlet père en Hamlet fils. Eindelik 'n koning en 'n prins in die dood, met toevallige musiek. En, al is hy vermoor en verraai, beween deur alle brose teer harte, want, Deen of Dubliner, droefheid oor die dooies is die enigste man van wie hulle weier om te skei. As jy van die epiloog hou, kyk lank daarna: voorspoedige Prospero, die goeie man beloon, Lizzie, oupa se klontjie liefde, en oompie Richie, die slegte man deur poëtiese geregtigheid weggevoer na die plek waar die slegte niggers heengaan. Sterk gordyn. Hy het in die wêreld buite as werklik gevind wat in sy wêreld binne as moontlik was. Maeterlinck sê: As Sokrates vandag sy huis verlaat, sal hy die wyse op sy drumpel vind sit. As Judas vanaand uitgaan, is dit na Judas dat sy treë sal lei. Elke lewe is baie dae, dag ná dag. Ons loop deur onsself, en ontmoet rowers, spoke, reuse, ou mans, jong mans, vroue, weduwees, broers-in-liefde, maar altyd ontmoet ons onsself. Die toneelskrywer wat die folio van hierdie wêreld geskryf het, en dit sleg geskryf het (Hy het ons eers lig gegee en die son twee dae later), die heer van dinge soos hulle is, wat die Roomsste van die katolieke dio boia noem, galggod, is ongetwyfeld alles in almal in ons almal, stalkneg en slagter, en sou ook koppelaar en hoorndraer wees, was dit nie dat daar in die huishouding van die hemel, deur Hamlet voorspel, geen huwelike meer is nie, die verheerlikte mens, 'n androgiene engel, synde 'n vrou vir homself.

—Eureka! het Buck Mulligan geroep. Eureka!

Skielik gelukkig gemaak, het hy opgespring en met een tree John Eglinton se lessenaar bereik.

—Mag ek? het hy gesê. Die Here het tot Maleagi gespreek.

Hy het op 'n strokie papier begin krabbel.

Vat 'n paar strokies van die toonbank op pad uit.

—Dié wat getroud is, het mnr. Best, sagte herout, gesê, almal behalwe een, sal lewe. Die res sal bly soos hulle is.

Hy het gelag, ongetroud, vir Eglinton Johannes, van die kunste 'n baccalaureus en vrygesel.

Ongetroud, onbemin, bedag op liste, vingerpeins elkeen snags oor sy variorum-uitgawe van The Taming of the Shrew.

—Jy is 'n begoocheling, het John Eglinton reguit vir Stephen gesê. Jy het ons hierdie hele ent gebring om vir ons 'n Franse driehoek te wys. Glo jy jou eie teorie?

—Nee, het Stephen dadelik gesê.

—Gaan jy dit skryf? het mnr. Best gevra. Jy moet 'n dialoog daarvan maak, weet jy, soos die Platoniese dialoë wat Wilde geskryf het.

John Eklektikon het dubbel geglimlag.

—Wel, in daardie geval, het hy gesê, sien ek nie waarom jy betaling daarvoor sou verwag nie, aangesien jy dit self nie glo nie. Dowden glo daar is 'n misterie in Hamlet, maar wil niks meer sê nie. Herr Bleibtreu, die man wat Piper in Berlyn ontmoet het, wat daardie Rutland-teorie uitwerk, glo dat die geheim in die Stratford-monument versteek is. Hy gaan die huidige hertog besoek, sê Piper, en aan hom bewys dat sy voorvader die stukke geskryf het. Dit sal vir sy genade as 'n verrassing kom. Maar hy glo sy teorie.

Ek glo, o Here, kom my ongeloof te hulp. Dit is, help my om te glo of help my om te ontglo? Wie help om te glo? Egomen. Wie om te ontglo? Die ander ou.

—Jy is die enigste bydraer tot Dana wat silwerstukke vra. Dan weet ek nie van die volgende nommer nie. Fred Ryan wil ruimte hê vir 'n artikel oor ekonomie.

Fraidrine. Twee silwerstukke het hy my geleen. Hou jou aan die gang. Ekonomie.

—Vir 'n ghienie, het Stephen gesê, kan jy hierdie onderhoud publiseer.

Buck Mulligan het van sy laggende gekrabbel opgestaan, laggend: en toe ernstig gesê, met heuning op sy kwaadwilligheid:

—Ek het die bard Kinch by sy somerverblyf in die boonste deel van Mecklenburgh Street besoek en hom diep in die studie van die Summa contra Gentiles aangetref, in die geselskap van twee gonorree-dames, Vars Nellie en Rosalie, die steenkoolkaai-hoer.

Hy het weggebreek.

—Kom, Kinch. Kom, swerwende Ængus van die voëls.

Kom, Kinch. Jy het alles geëet wat ons gelos het. Ja. Ek sal jou jou oorskiet en afval opdien.

Stephen het opgestaan.

Die lewe is baie dae. Dit sal eindig.

—Ons sal jou vanaand sien, het John Eglinton gesê. Notre ami Moore sê Malachi Mulligan moet daar wees.

Buck Mulligan het spoggerig sy strokie en panama geswaai.

—Monsieur Moore, het hy gesê, dosent in Franse briewe vir die jeug van Ierland. Ek sal daar wees. Kom, Kinch, die barde moet drink. Kan jy reguit loop?

Laggend, hy...

Suip tot elfuur. Ierse nagvermaak.

Lummel...

Stephen het 'n lummel gevolg...

Eendag in die nasionale biblioteek het ons 'n bespreking gehad. Shakes. Daarna. Sy lummelrug: ek het gevolg. Ek skuur sy hakskeen.

Stephen, groetend, toe heeltemal neerslagtig, het 'n lummelnar gevolg, 'n goedgekamde kop, pas geskeer, uit die gewelfde sel na 'n verpletterende daglig van geen gedagte nie.

Wat het ek geleer? Van hulle? Van my?

Loop nou soos Haines.

Die vaste lesers se kamer. In die lesersboek parafeer Cashel Boyle O'Connor Fitzmaurice Tisdall Farrell sy veellettergrepe. Item: was Hamlet mal? Die kwaker se kopbol godvrugtig met 'n priestertjie in boekpraatjies.

—O, doen dit asseblief, meneer... Ek sal baie bly wees...

Geamuseerd het Buck Mulligan in aangename gemurmel met homself gepeins, selfknikkend:

—'n Tevrede Bottom.

Die draaihek.

Is dit?... Bloubandhoed... Ledig skrywend... Wat? Gekyk?...

Die krommende balustrade: gladglydende Mincius.

Puck Mulligan, panamahelmdraend, het trap vir trap gegaan, jambend, neuriesingend:

John Eglinton, my maat, John,
Waarom vat jy nie 'n vrou?

Hy het in die lug in geproes:

—O, die kenlose Chinees! Chin Chon Eg Lin Ton. Ons het na hulle speelkissie toe gegaan, Haines en ek, die loodgieterslokaal. Ons spelers skep 'n nuwe kuns vir Europa soos die Grieke of M. Maeterlinck. Abbey Theatre! Ek ruik die skaamsweet van monnike.

Hy het leeg gespoeg.

Vergeet: nie meer as wat hy die pak slae vergeet het wat lusige Lucy hom gegee het nie. En die femme de trente ans verlaat. En waarom geen ander kinders gebore nie? En sy eerste kind 'n meisie?

Agterna-verstand. Gaan terug.

Die stuurse kluisenaar steeds daar (hy het sy koek) en die sagte jongeling, gunsteling van plesier, Faidon se speelbare blonde hare.

E... Ek wou net e... wou... Ek het vergeet... hy...

—Longworth en M'Curdy Atkinson was daar...

Puck Mulligan het ratvoet getrippel, trillend:

Ek hoor skaars die agterbuurt skree
Of 'n Tommie praat as ek hom verbytree
Of my gedagtes dwaal al heen
Na F. M'Curdy Atkinson, die een
Wat met die houtbeen rondgestap
En daardie vrybuiter-kiltjie-lap,
Wat nooit sy dors durf les in die strot,
Magee met die kenlose mond, die sot.
Te bang om op aarde ooit te trou,
Het hulle gemasturbeer tot hulle hand verflou.

Spot maar aan. Ken jouself.

Stilgestaan, onder my, kyk 'n spotter na my. Ek staan stil.

—Treurige mommespeler, het Buck Mulligan gekreun. Synge het opgehou om swart te dra om soos die natuur te wees. Net kraaie, priesters en Engelse steenkool is swart.

'n Lag het oor sy lippe gestruikel.

—Longworth is verskriklik siek, het hy gesê, oor wat jy van daardie ou stokvis Gregory geskryf het. O jou inkwisitoriale dronk jodejesuïet! Sy kry vir jou 'n werk by die koerant en dan gaan breek jy haar gebabbel af tot by Jissus. Kon jy nie die Yeats-aanslag gebruik nie?

Hy het voort en af gegaan, grimaserend, en met swaaiende grasieuse arms gedreun:

—Die mooiste boek wat in my tyd uit ons land gekom het. 'n Mens dink aan Homeros.

Hy het aan die voet van die trap stilgehou.

—Ek het 'n toneelstuk vir die mommespelers uitgedink, het hy plegtig gesê.

Die gepilaarde Moorse saal, skaduwees verstrengel. Weg die nege manne se morrisdans met mussies van indekse.

In soet wisselende stemme het Buck Mulligan sy tafeltjie voorgelees:

Hy het 'n gelukkige nar se grynslag na Stephen gedraai en gesê:

—Die vermomming, vrees ek, is dun. Maar luister.

Hy het gelees, marcato:

—Karakters:

TOBY RUKAF ('n geruïneerde Pool)
PLATLUIS ('n bosbandiet)
MEDIESE DICK )
en ) (twee vlieë met een klap)
MEDIESE DAVY )
MOEDER GROGAN ('n waterdraer)
VARS NELLIE
en
ROSALIE (die steenkoolkaai-hoer).

Hy het gelag, sy kop heen en weer laat rol, en aangeloop, gevolg deur Stephen: en vrolik het hy die skaduwees, siele van mense, vertel:

—O, die nag in die Camden-saal toe die dogters van Erin hulle rompe moes optel om oor jou te stap waar jy gelê het in jou moerbeikleurige, veelkleurige, veelvuldige braaksel!

—Die onskuldigste seun van Erin, het Stephen gesê, vir wie hulle hulle ooit opgetel het.

Op die punt om deur die deur te gaan, het hy iemand agter hom gevoel en opsy gestaan.

Skei. Die oomblik is nou. Waarheen dan? As Sokrates vandag sy huis verlaat, as Judas vanaand uitgaan. Waarom? Dit lê in die ruimte waarby ek in die tyd moet kom, onontkoombaar.

My wil: sy wil wat my in die gesig staar. Seë tussenin.

'n Man het tussen hulle uitgegaan, buigend, groetend.

—Goeiedag weer, het Buck Mulligan gesê.

Die portiek.

Hier het ek die voëls vir voortekens dopgehou. Ængus van die voëls. Hulle gaan, hulle kom. Gisteraand het ek gevlieg. Maklik gevlieg. Mense was verwonderd. Straat van hoere daarna. 'n Roomvrugspanspek het hy na my uitgehou. In. Jy sal sien.

—Die wandelende jood, het Buck Mulligan met nar se ontsag gefluister. Het jy sy oog gesien? Hy het na jou gekyk om jou te begeer. Ek vrees jou, ou seevaarder. O, Kinch, gy is in gevaar. Kry vir jou 'n broekkussing.

Op die manier van Oxenford.

Dag. Kruiwasonnetjie oor die boog van die brug.

'n Donker rug het voor hulle uit gegaan, stap van 'n luiperd, af, uit by die hek, onder die valhekpunte deur.

Hulle het gevolg.

Beledig my maar steeds. Praat aan.

Vriendelike lug het die hoeke van huise in Kildare Street afgeteken. Geen voëls. Broos van die dakke af het twee pluime rook opgestyg, pluimend, en in 'n windvlaag van sagtheid sag weggewaai.

Hou op stry. Vrede van die druïdepriesters van Cymbeline: hiërofanties: uit wye aarde 'n altaar.

Laat ons die gode loof
En laat ons krom rook opstyg na hul neusgate
Van ons geseënde altare.

Skilla en Charubdis: in die Odyssee (boek 12) moet Odusseus tussen die seemonster Skilla en die draaikolk Charubdis deurvaar. Die hoofstuk speel af in die Nasionale Biblioteek in Kildare Street, Dublin.

Die geselskap: A.E. is die digter en teosoof George Russell; John Eglinton is die skuilnaam van die essayis W.K. Magee; die kwaker-bibliotekaris is T.W. Lyster; mnr. Best is Richard Best.

A.E.I.O.U.: woordspel op A.E. (Russell) en "I owe you" (ek skuld jou) – die pond wat Stephen hom skuld.

"Waar 'n Will is, is 'n Hathaway": Joyce speel op Will Shakespeare en sy vrou Ann Hathaway ("Ann hath a way"); hier op die spreekwoord "waar 'n wil is, is 'n weg".

Wederbeet van inwete: Joyce se Middelengelse "Agenbite of inwit", d.w.s. gewetenswroeging (titel van 'n boek uit 1340). Beurla is Iers vir die Engelse taal; Ta an bad ar an tir. Taim in mo shagart: Iers, ongeveer "Die boot is op die land. Ek is in my priester."

Latyn: limbo patrum – die voorhel van die vaders; absit nomen – mag die naam ongenoem bly; Liliata rutilantium – "met lelies omring en stralend" (uit die gebed vir die sterwendes); Amor vero aliquid... – Thomas van Aquino: "Liefde wil waarlik vir iemand iets goeds, daarom ook wat ons begeer..."

Italiaans: Ed egli avea del cul fatto trombetta – Dante: "En hy het van sy agterent 'n trompet gemaak"; E quando vede l'uomo l'attosca – Brunetto Latini oor die basilisk: "en wanneer dit die mens sien, vergiftig dit hom"; cordoglio – diepe smart; buonaroba – 'n lekker stuk, 'n slet.

Frans en Duits: Hamlet ou le distrait – "Hamlet, of die verstrooide"; C'est vendredi saint! – "Dis Goeie Vrydag!"; L'art d'être grand(-père) – "die kuns om grootvader te wees" (Victor Hugo); Was Du verlachst wirst Du noch dienen – "Wat jy bespot, sal jy nog dien"; Pfuiteufel – "foei, duiwel".

Encore vingt sous. Nous ferons de petites cochonneries. Minette? Tu veux? (Frans): "Nog twintig sous. Ons sal stoute dingetjies doen. Katjie? Wil jy?" – Stephen onthou 'n Paryse prostituut by die Cours la Reine.

Latyn: Separatio a mensa et a thalamo = "skeiding van tafel en bed"; Sufflaminandus sum = "ek moet afgerem word" (Ben Jonson oor Shakespeare); Mingo, minxi, mictum, mingere = vervoeging van "urineer"; Amplius. In societate humana... = "Verder. In die menslike samelewing is dit hoogs nodig dat daar vriendskap tussen baie is" (Thomas van Aquino).

Iers: Pogue mahone (póg mo thóin) = "soen my gat"; Acushla machree = "liefling van my hart".

Nel mezzo del cammin di nostra vita (Italiaans) = "in die middel van die pad van ons lewe", die eerste reël van Dante se Inferno. S. D: sua donna. Già: di lui. Gelindo risolve di non amare S. D. = "S. D.: sy vrou. Ja: syne. Gelindo besluit om S. D. nie lief te hê nie."

Grieks en Latyn by Stephen se naam: Autontimorumenos = "die selfkweller" (Terentius); Bous Stephanoumenos = "die bekranste os" (offerdier); Pater, ait = "Vader, sê hy" (Ovidius: Ikaros se laaste roep). Egomen = "ek, inderdaad".

Shakespeare-aanhalings: "Wat beteken 'n naam?" kom uit Romeo and Juliet; "Die man behaag hom nie, en die vrou ook nie" en "Ek skuur sy hakskeen" uit Hamlet; "Maar hy wat my goeie naam van my steel" uit Othello; "O woord van vrees" is die koekoek se roep wat die hoorndraer bespot (Love's Labour's Lost); die slotreëls kom uit die laaste toneel van Cymbeline. "Bottom" is die wewer in A Midsummer Night's Dream en Engels vir "agterent".

"Die god wat agtervolg, die meisie verborge" kom uit Swinburne se Atalanta in Calydon; "Ek vrees jou, ou seevaarder" uit Coleridge se The Rime of the Ancient Mariner.

"Franse briewe": "French letters" is Engelse sleng vir kondome. Willem die Veroweraar het voor Richard III gekom speel op Shakespeare (William) wat Burbage (wat Richard III gespeel het) by die vrou voorgespring het.