Waarin die verskriklike geveg tussen die dapper Biskaaier en die moedige man van La Mancha afgesluit en beëindig word

In die Eerste Deel van hierdie geskiedenis het ons die dapper Biskaaier en die beroemde Don Quijote gelos met hul getrekte swaarde in die lug, gereed om twee sulke woeste kaphoue uit te deel dat hulle mekaar, as die houe vol en reg geval het, ten minste van kop tot tone middeldeur sou gekloof en oopgesny het soos 'n granaat. En op presies hierdie kritieke punt het die heerlike geskiedenis skielik gaan staan en afgebreek, sonder dat die skrywer enige aanduiding gee waar die res gevind kon word.

Dit het my baie ontstel. Die plesier om so 'n klein stukkie te lees, het in ergernis verander toe ek dink hoe skraal die kans was om die groot deel te vind wat, so het dit my voorgekom, van so 'n boeiende verhaal ontbreek. Dit het vir my onmoontlik gelyk en teen alle gebruik dat so 'n goeie ridder sonder 'n wyse moes gewees het wat die taak op hom neem om sy wonderlike dade op te skryf. Dit het immers nooit ontbreek by enige van daardie dolende ridders wat, so sê hulle, op avontuur uitgegaan het nie. Elkeen van hulle het een of twee wyses gehad, asof spesiaal vir hom gemaak, wat nie net sy dade opgeteken het nie, maar ook sy kleinste gedagtes en dwaashede beskryf het, hoe geheim dit ook al was. En so 'n goeie ridder kon tog nie so ongelukkig gewees het dat hy moes ontbeer wat Platir en ander soos hy in oorvloed gehad het nie. Daarom kon ek my nie sover kry om te glo dat so 'n dapper verhaal vermink en verminder agtergelaat is nie, en ek het die skuld op die Tyd gelê, die verslinder en vernietiger van alle dinge, wat dit óf weggesteek óf opgevreet het.

Aan die ander kant het dit my opgeval dat, aangesien daar onder sy boeke sulke moderne werke gevind is soos "Die Ontnugtering van Jaloesie" en die "Nimfe en Herders van Henares", sy verhaal ook modern moes wees. En al was dit miskien nie opgeskryf nie, kon dit nog in die geheue van die mense van sy dorp en die omgewing bestaan. Hierdie gedagte het my verwar gelaat en vol verlange om werklik en waarlik die hele lewe en wonderlike dade te ken van ons beroemde Spanjaard, Don Quijote van La Mancha, lig en spieël van die ridderskap van La Mancha. Hy was die eerste wat hom in ons tyd, en in hierdie so bose dae, toegewy het aan die arbeid en oefening van die wapens van die dolende ridderskap: om onreg reg te stel, weduwees te help en jonkvroue te beskerm. Ek bedoel daardie soort jonkvroue wat altyd met die peits in die hand op hul telgangers rondgery het, met hul hele maagdelikheid by hulle, van berg tot berg en van vallei tot vallei. Want as dit nie was vir een of ander skurk, of 'n lomperd met 'n kappie en 'n byl, of 'n monsteragtige reus wat hulle verkrag het nie, was daar in die ou dae jonkvroue wat ná tagtig jaar, en in al daardie tyd nooit een dag onder 'n dak geslaap het nie, net so maagdelik in die graf gedaal het soos die moeders wat hulle gebaar het. Ek sê dan dat ons dapper Don Quijote in hierdie en ander opsigte ewige en merkwaardige lof verdien. En ook ek behoort nie sonder lof te bly nie, vir die moeite en arbeid wat ek bestee het om die slot van hierdie heerlike geskiedenis op te spoor. Al weet ek goed dat, as die Hemel, die toeval en die geluk my nie gehelp het nie, die wêreld sonder 'n vermaak en 'n plesier sou gebly het wat iemand wat dit aandagtig lees, gerus 'n uur of twee kan besig hou. Die ontdekking het só gebeur.

Een dag, toe ek in die Alcana van Toledo was, het 'n seuntjie by 'n syhandelaar aangekom om 'n paar skrifte en ou papiere te verkoop. Nou is ek so lief vir lees dat ek selfs die stukkies papier in die strate optel, en deur hierdie natuurlike neiging van my gelei, het ek een van die skrifte opgetel wat die seuntjie te koop gehad het. Ek het gesien dat dit in letters was wat ek as Arabies herken het. En omdat ek dit nie kon lees nie, al kon ek dit herken, het ek rondgekyk of daar nie 'n Spaanssprekende Morisco in die buurt was wat dit vir my kon lees nie. Dit was ook nie baie moeilik om so 'n tolk te kry nie, want al het ek een vir 'n ouer en beter taal gesoek, sou ek hom gevind het. Kortom, die toeval het my een besorg. Toe ek hom vertel wat ek wou hê en die boek in sy hande gee, het hy dit in die middel oopgemaak, 'n bietjie daarin gelees en begin lag. Ek het hom gevra waarvoor hy lag, en hy het geantwoord dat dit was oor iets wat die boek by wyse van 'n aantekening in die kantlyn geskryf het. Ek het hom gevra om dit vir my te vertel, en steeds laggend het hy gesê: "In die kantlyn, soos ek u gesê het, staan dit geskryf: 'Hierdie Dulcinea del Toboso, wat so dikwels in hierdie geskiedenis genoem word, het glo die beste hand van al die vroue in La Mancha gehad om varke in te sout.'"

'n Morisco was 'n Moor wat in Spanje agtergebly en tot die Christendom bekeer het (of moes bekeer). Die Alcana was die ou handelsbuurt van Toledo, vol winkeltjies.

Toe ek Dulcinea del Toboso hoor noem, was ek verstom en verbaas, want dit het dadelik by my opgekom dat hierdie skrifte die geskiedenis van Don Quijote bevat. Met dié gedagte het ek hom aangejaag om die begin te lees, en dit het hy gedoen, terwyl hy die Arabies op die plek in Kastiliaans omsit. Hy het my vertel dat dit beteken: "Geskiedenis van Don Quijote van La Mancha, geskryf deur Cide Hamete Benengeli, 'n Arabiese geskiedskrywer." Ek moes baie versigtig wees om die vreugde weg te steek wat ek gevoel het toe die titel van die boek my ore bereik. Ek het dit uit die syhandelaar se hande gegryp en al die papiere en skrifte vir 'n halwe reaal by die seuntjie gekoop. As hy sy kop bymekaar gehad het en geweet het hoe gretig ek daarvoor was, kon hy gerus daarop gereken het om meer as ses reale uit die transaksie te maak. Ek het my dadelik saam met die Morisco na die kloostergang van die katedraal onttrek, en hom gesmeek om al hierdie skrifte wat oor Don Quijote gaan in die Kastiliaanse taal oor te sit, sonder om iets weg te laat of by te voeg, en ek het hom enige betaling aangebied wat hy wou hê. Hy was tevrede met twee arrobas rosyne en twee mud koring, en het belowe om dit getrou en so gou moontlik te vertaal. Maar om die saak makliker te maak, en om so 'n kosbare vonds nie uit my hande te laat gaan nie, het ek hom na my huis geneem, waar hy in effens meer as anderhalwe maand die hele ding vertaal het, presies soos dit hier neergeskryf staan.

In die eerste skrif was die geveg tussen Don Quijote en die Biskaaier lewensgetrou geteken. Hulle het in dieselfde houding gestaan as wat die geskiedenis beskryf, met hul swaarde opgelig, die een beskerm deur sy skild, die ander deur sy kussing. En die Biskaaier se muil was so natuurgetrou dat 'n mens 'n boogskoot ver kon sien dat dit 'n huurmuil was. Die Biskaaier het 'n onderskrif by sy voete gehad wat gelui het: "Don Sancho de Azpeitia", wat ongetwyfeld sy naam moes gewees het. En by die voete van Rocinante was daar 'n ander een wat gelui het: "Don Quijote". Rocinante was wonderlik uitgebeeld, so lank en dun, so skraal en maer, met soveel ruggraat en so ver heen van die tering, dat dit duidelik gewys het met hoeveel oordeel en gepastheid die naam Rocinante aan hom gegee is. Langs hom was Sancho Panza, wat sy donkie aan die halter vashou, en by sy voete was nog 'n etiket wat gelui het: "Sancho Zancas". Volgens die prent moes hy 'n groot maag, 'n kort lyf en lang skene gehad het, en dit is ongetwyfeld die rede waarom hy die name Panza en Zancas gekry het, want met albei hierdie vanne noem die geskiedenis hom verskeie kere. 'n Paar ander kleinighede kan genoem word, maar dit is alles van min belang en het niks te doen met die ware vertelling van die geskiedenis nie. En geen geskiedenis kan sleg wees solank dit waar is nie.

"Panza" is Spaans vir pens of maag, en "zancas" vir lang, maer bene.

As daar teen hierdie een enige beswaar oor die waarheid daarvan geopper word, kan dit net wees dat die skrywer 'n Arabier was, want lieg is 'n baie algemene neiging by die mense van daardie volk. Maar omdat hulle sulke vyande van ons is, is dit denkbaar dat daar eerder dinge weggelaat as bygevoeg is. En dit is ook my eie mening. Want waar hy sy pen die vrye teuels kon en moes gee om so 'n waardige ridder te prys, lyk dit vir my of hy dit doelbewus stilswyend verbygaan. Dit is sleg gedoen en nog slegter bedink, want dit is die taak en plig van geskiedskrywers om presies, waarheidsgetrou en heeltemal sonder hartstog te wees. Nie eiebelang of vrees, haat of liefde behoort hulle te laat afwyk van die pad van die waarheid nie, wie se moeder die geskiedenis is: mededinger van die tyd, skatkamer van dade, getuie van die verlede, voorbeeld en raad vir die hede, en waarskuwing vir die toekoms. Ek weet dat 'n mens hierin alles sal vind wat jy van die aangenaamste verhaal kan verlang, en as dit enige goeie eienskap kortkom, hou ek vol dat dit die skuld is van sy hond van 'n skrywer, en nie die skuld van die onderwerp nie. Om kort te gaan: volgens die vertaling het die Tweede Deel so begin:

Met hul skerp swaarde omhoog en hoog in die lug gereed, het dit gelyk asof die twee dapper en woedende vegters die hemel, die aarde en die hel staan en dreig, met soveel vasberadenheid en vasbeslotenheid het hulle hul gedra. Die vurige Biskaaier was die eerste om 'n hou te slaan. Dit het met soveel krag en woede neergekom dat, as die swaard nie in sy val gedraai het nie, daardie een hou genoeg sou gewees het om 'n einde te maak aan die bitter stryd en aan al die avonture van ons ridder. Maar die goeie geluk wat hom vir groter dinge gespaar het, het sy teëstander se swaard weggedraai, sodat dit hom wel op die linkerskouer getref het, maar hom geen verdere skade aangedoen het as om daardie hele kant van sy wapenrusting te stroop nie. Dit het 'n groot stuk van sy helm saamgevat, met die helfte van sy oor, en alles het met 'n verskriklike geraas op die grond geval en hom in 'n treurige toestand gelaat.

Goeie genade! Wie kan behoorlik die woede beskryf wat die hart van ons ridder van La Mancha gevul het toe hy sien hoe hy so behandel word? Al wat 'n mens kan sê, is dat dit so groot was dat hy hom weer in sy stiebeuels opgerig het. Hy het sy swaard nog vaster met albei hande gegryp en met soveel woede op die Biskaaier neergekom, en hom vol oor die kussing en oor die kop getref, dat dié (en selfs so 'n goeie skild het niks gehelp nie) begin bloei het uit neus, mond en ore, asof 'n berg op hom geval het. Hy het gewaggel asof hy agteroor van sy muil sou val, en dit sou hy ongetwyfeld gedoen het as hy nie sy arms om die dier se nek gegooi het nie. Op dieselfde oomblik het sy voete egter uit die stiebeuels gegly, en toe het hy sy arms losgelaat. Die muil, wat van die verskriklike hou geskrik het, het oor die vlakte weggehardloop, en met 'n paar bokspronge sy baas op die grond gegooi. Don Quijote het baie kalm staan en toekyk, en toe hy hom sien val, het hy van sy perd afgespring en baie rats na hom toe gehardloop. Hy het die punt van sy swaard voor sy oë gehou en hom beveel om oor te gee, of hy sou sy kop afkap. Die Biskaaier was so verbouereerd dat hy nie 'n woord kon antwoord nie. Dit sou sleg met hom afgeloop het, so blind was Don Quijote, as die dames in die koets, wat die geveg tot nou toe in groot angs dopgehou het, nie na hom toe gehaas het nie. Hulle het hom met dringende smekinge gesoebat om hulle die groot genade en guns te bewys om hul skildknaap se lewe te spaar. Daarop het Don Quijote met baie erns en waardigheid geantwoord: "Waarlik, skone dames, ek is graag bereid om te doen wat u van my vra. Maar dit moet op een voorwaarde en verstandhouding wees, en dit is dat hierdie ridder my belowe om na die dorp El Toboso te gaan en hom namens my voor die weergalose dame Dulcinea aan te meld, sodat sy met hom kan maak wat haar die beste behaag."

Die verskrikte en ontroosbare dames het, sonder om oor Don Quijote se eis te praat of te vra wie Dulcinea dan mag wees, belowe dat hul skildknaap alles sou doen wat hom beveel is.

"Dan sal ek, op grond van daardie belofte," het Don Quijote gesê, "hom geen verdere skade aandoen nie, al verdien hy dit ryklik van my."