Tema
Teksgrootte
18px
Hoofstuk 10

Die goeie mens

Sal jy dan nooit, my siel, goed en eenvoudig en een en naak wees, meer sigbaar as die liggaam wat jou omhul? Sal jy nooit 'n liefdevolle en tevrede gesindheid geniet nie? Sal jy nooit vol wees en niks kortkom nie, na niks meer verlang nie, en niks begeer nie, lewend of nielewend, om plesier te geniet nie? En ook nie meer tyd begeer om langer te geniet nie, of 'n plek, of 'n aangename klimaat, of mense saam met wie jy in harmonie kan leef nie? Sal jy nie eerder tevrede wees met jou huidige toestand, en bly wees met alles om jou, en jouself oortuig dat jy alles het en dat dit van die gode kom, dat alles vir jou goed is en goed sal wees – wat hulle ook al besluit en wat hulle ook al gee vir die instandhouding van die volmaakte lewende wese, die goeie, regverdige en mooie, wat alle dinge voortbring en bymekaarhou, en wat alle dinge omvat wat ontbind word sodat ander soortgelyke dinge kan ontstaan? Sal jy nooit so wees dat jy so saam met gode en mense leef dat jy hulle glad nie verwyt nie en ook nie deur hulle veroordeel word nie?
Let op wat jou natuur vereis, vir sover jy net deur die natuur gelei word: doen dit dan en aanvaar dit, as jou natuur as lewende wese nie daardeur slegter gemaak word nie.
Daarna moet jy let op wat jou natuur vereis vir sover jy 'n lewende wese is. En dit alles mag jy jouself toelaat, as jou natuur as redelike wese nie daardeur slegter gemaak word nie. Maar die redelike wese is noodwendig ook 'n wese wat vir die gemeenskap gemaak is. Volg dus hierdie reëls, en moenie jou oor enigiets anders kwel nie.
Alles wat gebeur, gebeur óf op 'n manier wat jy van nature kan dra, óf op 'n manier wat jy nie van nature kan dra nie. As dit jou tref op 'n manier wat jy kan dra, moenie kla nie, maar dra dit soos jy gemaak is om dit te dra. Maar as dit gebeur op 'n manier wat jy nie kan dra nie, moenie kla nie, want dit sal self vergaan nadat dit jou verteer het. Onthou egter dat jy van nature gemaak is om alles te dra wat jy deur jou eie mening draaglik en verdraagbaar kan maak – deur te dink dat dit in jou belang is, of jou plig, om dit te doen.
As iemand 'n fout maak, leer hom vriendelik en wys hom sy fout. Maar as jy dit nie kan doen nie, blameer jouself – of blameer nie eens jouself nie.
Wat jou ook al oorkom, is van alle ewigheid af vir jou voorberei; en die ketting van oorsake het van ewigheid af die draad van jou bestaan gespin, en van alles wat daarmee saamgaan.
Of die heelal nou 'n samekoms van atome is, of die natuur 'n geordende stelsel: laat dit eerstens vasstaan dat ek 'n deel is van die geheel wat deur die natuur bestuur word; en tweedens dat ek op 'n manier nou verwant is aan die dele wat van dieselfde soort is as ek. As ek dit onthou, sal ek, omdat ek 'n deel is, met niks ontevrede wees wat die geheel aan my toewys nie; want niks is skadelik vir die deel as dit tot voordeel van die geheel is nie. Die geheel bevat immers niks wat nie tot sy voordeel is nie. Alle nature het hierdie beginsel gemeen, maar die natuur van die heelal het boonop dít: dat geen oorsaak van buite dit kan dwing om iets voort te bring wat vir homself skadelik is nie. As ek dus onthou dat ek deel is van so 'n geheel, sal ek tevrede wees met alles wat gebeur. En omdat ek nou verwant is aan die dele van my eie soort, sal ek niks doen wat teen die gemeenskap is nie; ek sal my eerder na my eie soort rig, al my pogings op die gemeenskaplike belang toespits, en hulle wegkeer van die teenoorgestelde. As dinge so gedoen word, moet die lewe gelukkig verloop, net soos jy kan sien dat 'n burger gelukkig lewe wat aanhou doen wat goed is vir sy medeburgers, en tevrede is met wat die staat ook al aan hom toewys.
Die dele van die geheel – ek bedoel alles wat van nature in die heelal ingesluit is – moet noodwendig vergaan; maar laat ons dit so verstaan dat hulle moet verander. As dit nou vir die dele van nature 'n kwaad sowel as 'n noodsaaklikheid was, sou die geheel nie in 'n goeie toestand bly voortbestaan nie, aangesien die dele aan verandering onderhewig is en so gemaak is dat hulle op allerlei maniere vergaan. Want het die natuur self beplan om kwaad te doen aan die dinge wat deel van haar is, en hulle aan kwaad te onderwerp sodat hulle noodwendig in kwaad val? Of het sulke dinge gebeur sonder dat sy dit weet? Albei hierdie veronderstellings is ongeloofwaardig. Maar al sou 'n mens die woord Natuur heeltemal laat vaar en net van hierdie dinge as natuurlik praat, sou dit steeds belaglik wees om te sê dat die dele van die geheel van nature aan verandering onderhewig is, en tegelyk verbaas of ontsteld te wees asof iets teen die natuur gebeur – veral omdat dinge net ontbind word in die stowwe waaruit elkeen saamgestel is. Want óf die elemente waaruit alles saamgestel is, word versprei, óf die vaste deel word weer aarde en die lugagtige deel weer lug, sodat hierdie dele teruggeneem word in die rede van die geheel – hetsy dit op sekere tye deur vuur verteer word, hetsy dit deur ewige verandering vernuwe word. En moenie dink dat die vaste en die lugagtige deel al van jou geboorte af aan jou behoort nie. Dit alles het eers gister en eergister bygekom, so te sê, uit die kos wat jy eet en die lug wat jy inasem. Dit wat bygekom het, is dus wat verander, nie dit wat jou ma gebaar het nie. En selfs al sou dit wat jou ma gebaar het jou baie nou verbind met daardie ander deel, wat juis die eienskap van verandering het, is dit eintlik geen beswaar teen wat hier gesê is nie.
Wanneer jy hierdie name aangeneem het – goed, beskeie, eerlik, redelik, gelykmoedig en grootmoedig – pas op dat jy hulle nie verruil nie; en as jy hulle verloor, keer gou na hulle terug. En onthou dat die woord Redelik bedoel was om noukeurige aandag aan elke afsonderlike ding te beteken, en vryheid van slordigheid; dat Gelykmoedigheid die vrywillige aanvaarding is van die dinge wat die gemeenskaplike natuur aan jou toewys; en dat Grootmoedigheid beteken dat die denkende deel verhef is bo die aangename of pynlike gewaarwordinge van die vlees, en bo daardie arme ding wat roem genoem word, en die dood, en al sulke dinge. As jy dan aan hierdie name vashou, sonder om te begeer dat ander jou so noem, sal jy 'n ander mens wees en 'n ander lewe begin. Want om te bly soos jy tot nou toe was, en in so 'n lewe verskeur en besoedel te word, is die kenmerk van 'n baie dom mens wat te veel aan sy lewe klou – soos daardie half-verslinde vegters teen wilde diere in die arena, wat vol wonde en bloed nog smeek om tot die volgende dag gespaar te word, al sal hulle in dieselfde toestand weer aan dieselfde kloue en tande blootgestel word. Hou dus vas aan hierdie paar name; en as jy daarin kan bly, bly daarin asof jy na die Eilande van die Geluksaliges verplaas is. Maar as jy merk dat jy daaruit val en nie kan vashou nie, gaan moedig na een of ander hoekie waar jy hulle kan behou, of verlaat selfs dadelik die lewe – nie in drif nie, maar eenvoudig, vry en beskeie – nadat jy ten minste hierdie een lofwaardige ding in jou lewe gedoen het: dat jy so daaruit gegaan het. Om hierdie name te onthou, sal dit jou baie help as jy aan die gode dink, en onthou dat hulle nie gevlei wil word nie, maar wil hê dat alle redelike wesens soos hulle moet word; en as jy onthou dat wat die werk van 'n vyeboom doen, 'n vyeboom is; wat die werk van 'n hond doen, 'n hond; wat die werk van 'n by doen, 'n by; en wat die werk van 'n mens doen, 'n mens.
Toneelspel, oorlog, verbasing, traagheid en slawerny sal elke dag daardie heilige beginsels van jou uitwis. Hoeveel dinge verbeel jy jou sonder om die natuur te bestudeer, en hoeveel verwaarloos jy? Maar dit is jou plig om alles so te beskou en so te doen dat jy terselfdertyd jou vermoë om met omstandighede te werk vervolmaak, jou vermoë om te besin oefen, en die selfvertroue behou wat uit kennis van elke ding kom – sonder om dit te wys, maar ook sonder om dit weg te steek. Want wanneer sal jy eenvoud geniet, wanneer ernstigheid, en wanneer die kennis van elke ding: wat dit in wese is, watter plek dit in die heelal het, hoe lank dit van nature bestaan, waaruit dit saamgestel is, aan wie dit kan behoort, en wie dit kan gee en wegneem?
'n Spinnekop is trots as hy 'n vlieg gevang het; en een mens as hy 'n arme haas gevang het, 'n ander as hy 'n vissie in 'n net gevang het, 'n ander as hy wildevarke gevang het, 'n ander as hy bere gevang het, en 'n ander as hy Sarmatiërs gevang het. Is hulle nie almal rowers as jy hulle beginsels ondersoek nie?
Die Sarmatiërs was 'n volk aan die noordgrens van die Romeinse Ryk teen wie Marcus self jare lank oorlog gevoer het.
Leer om te sien hoe alle dinge in mekaar oorgaan, gee voortdurend daarop ag, en oefen jou in hierdie deel van die filosofie. Want niks maak 'n mens so grootmoedig nie. So iemand het die liggaam reeds afgelê; en omdat hy besef dat hy – niemand weet hoe gou nie – van die mense sal moet weggaan en alles hier agterlaat, gee hy hom heeltemal daaraan oor om in al sy dade regverdig te handel, en in alles wat verder gebeur, gee hy hom oor aan die natuur. Wat enigiemand van hom sal sê of dink of teen hom sal doen, daaraan dink hy nie eens nie; hy is tevrede met hierdie twee dinge: om regverdig te handel in wat hy nou doen, en tevrede te wees met wat nou aan hom toegeken is. Hy lê alle besige en afleidende strewes opsy, en wil niks anders nie as om die reguit pad volgens die wet te loop, en deur die reguit pad te loop, God te volg.
Waarom angstig en agterdogtig wees, as jy self kan ondersoek wat gedoen moet word? As jy duidelik sien, gaan tevrede hierdie pad sonder om om te draai; maar as jy nie duidelik sien nie, staan stil en vra die beste raad. En as ander dinge jou teëwerk, gaan voort volgens jou vermoë, met oorleg, en hou vas aan wat regverdig lyk. Want dit is die beste om hierdie doel te bereik, en as jy misluk, laat jou mislukking dan wees in die poging hiertoe. Wie in alles die rede volg, is tegelyk rustig en aktief, en ook opgewek en kalm.
Vra jouself sodra jy wakker word of dit vir jou enige verskil sal maak as iemand anders doen wat regverdig en reg is. Dit sal geen verskil maak nie.
Jy het tog seker nie vergeet dat dié wat hulle so hooghartig hou wanneer hulle ander prys of blameer, net sulke mense is in die bed en aan tafel nie? En jy het nie vergeet wat hulle doen, wat hulle vermy en waarna hulle jaag nie, en hoe hulle steel en roof – nie met hande en voete nie, maar met hulle kosbaarste deel, die deel waaruit, as 'n mens wil, trou, beskeidenheid, waarheid, wet en 'n goeie gees in jou, dit wil sê geluk, voortkom?
Aan haar wat alles gee en alles terugneem – aan die natuur – sê die mens wat onderrig en beskeie is: Gee wat jy wil; neem terug wat jy wil. En hy sê dit nie uit trots nie, maar gehoorsaam en met welbehae.
Kort is die bietjie lewe wat vir jou oorbly. Leef soos op 'n berg. Want dit maak geen verskil of 'n mens daar of hier woon nie, as hy oral in die wêreld leef soos in een stad, een gemeenskap. Laat mense sien, laat hulle 'n regte mens leer ken wat volgens die natuur leef. As hulle hom nie kan verdra nie, laat hulle hom doodmaak. Want dit is beter as om te lewe soos hulle lewe.
Moenie meer praat oor hoe 'n goeie mens behoort te wees nie, maar wees so een.
Dink voortdurend aan die hele tyd en die hele stof van die heelal, en besef dat elke afsonderlike ding, wat stof betref, soos 'n vyepit is, en wat tyd betref, soos een draai van 'n boor.
Kyk na alles wat bestaan en let op dat dit reeds besig is om te ontbind en te verander, en as 't ware te verrot of te versprei – of dat alles van nature so gemaak is dat dit sterf.
Dink aan hoe mense is wanneer hulle eet, slaap, paar, hulle behoefte doen, ensovoorts. Dink dan aan hoe hulle is wanneer hulle baasspelerig en hooghartig is, of kwaad word en van hulle hoë posisie af raas. Maar 'n kort rukkie gelede was hulle nog slawe van hoeveel mense, en vir watter dinge; en dink hoe hulle oor 'n kort rukkie daaraan toe sal wees.
Wat die natuur aan elke ding bring, is goed vir daardie ding. En dit is goed op die tydstip wanneer die natuur dit bring.
"Die aarde hou van die reën", en "die heilige hemel hou daarvan"; en die heelal hou daarvan om te maak wat ook al op die punt staan om te ontstaan. Ek sê dan vir die heelal: ek hou daarvan soos jy daarvan hou. En sê ons nie ook van iets dat dit "graag" gebeur nie?
Óf jy lewe hier en het jou al daaraan gewoond gemaak; óf jy gaan weg, en dit was jou eie keuse; óf jy sterf, en jy het jou plig gedoen. Buiten hierdie dinge is daar niks nie. Wees dus moedig.
Laat dit altyd vir jou duidelik wees dat hierdie stuk grond soos enige ander is; en dat alles hier dieselfde is as op die top van 'n berg, of by die see, of waar jy ook al wil wees. Want jy sal presies vind wat Plato sê: om binne die mure van 'n stad te woon soos in 'n skaapkraal op 'n berg.
Wat is my leidende deel nou vir my? En wat maak ek nou daarvan? En waarvoor gebruik ek dit nou? Is dit sonder begrip? Is dit losgeskeur van die gemeenskap? Is dit so met die arme vlees versmelt en vermeng dat dit saam daarmee beweeg?
Wie van sy baas wegloop, is 'n wegloper; maar die wet is baas, en wie die wet oortree, is 'n wegloper. En ook wie bedroef, kwaad of bang is, is ontevrede omdat iets gebeur het, gebeur of sal gebeur van die dinge wat bepaal is deur hom wat alles regeer – en hy is die Wet, en wys aan elkeen toe wat hom pas. Wie dus bang, bedroef of kwaad is, is 'n wegloper.
'n Man plaas saad in 'n baarmoeder en gaan weg, en dan neem 'n ander oorsaak dit oor, werk daaraan en maak 'n kind. Wat 'n ding uit so 'n stof! Weer: die kind sluk kos deur die keel, en dan neem 'n ander oorsaak dit oor en maak daaruit waarneming en beweging, kortom lewe en krag en ander dinge – hoeveel en hoe wonderlik! Kyk dan na die dinge wat op so 'n verborge manier ontstaan, en sien die krag daaragter, net soos ons die krag sien wat dinge af- en opwaarts trek – nie met die oë nie, maar nie minder duidelik nie.
Dink voortdurend daaraan dat alles soos dit nou is, ook vroeër so was; en dink daaraan dat dit weer so sal wees. En stel jou hele dramas en tonele van dieselfde soort voor, wat jy ook al uit eie ervaring of uit ouer geskiedenis geleer het – byvoorbeeld die hele hof van Hadrianus, die hele hof van Antoninus, en die hele hof van Filippus, Aleksander en Kroisos. Want dit was almal sulke dramas as wat ons nou sien, net met ander akteurs.
Stel jou voor dat elke mens wat oor iets bedroef of ontevrede is, soos 'n vark is wat geslag word en skop en skree.
Soos hierdie vark is ook hy wat stil op sy bed die bande betreur waarin ons vasgehou word. En dink daaraan dat net aan die redelike wese gegee is om vrywillig te volg wat gebeur; maar om bloot te volg, is 'n noodsaaklikheid wat op almal rus.
By elke ding wat jy doen, steek vas en vra jouself of die dood iets verskrikliks is omdat dit jou hiervan beroof.
Wanneer 'n ander se fout jou aanstoot gee, draai dadelik na jouself en dink na oor hoe jy self op soortgelyke manier faal – byvoorbeeld deur te dink dat geld iets goeds is, of plesier, of 'n bietjie aansien, en so meer. Want as jy daarop let, sal jy gou jou woede vergeet, veral as jy ook bedink dat die mens gedwing word: want wat anders kon hy doen? Of, as jy kan, neem die dwang van hom weg.
Wanneer jy Satyron die Sokratiese filosoof gesien het, dink aan Eutyches of Hymen; wanneer jy Eufrates gesien het, dink aan Eutychion of Silvanus; wanneer jy Alkifron gesien het, dink aan Tropaeophorus; wanneer jy Xenofon gesien het, dink aan Kriton of Severus; en wanneer jy na jouself gekyk het, dink aan enige ander keiser; en doen so met elkeen. Laat dan hierdie gedagte by jou opkom: Waar is daardie mense nou? Nêrens, of niemand weet waar nie. Want so sal jy menslike dinge voortdurend as rook en niks beskou, veral as jy terselfdertyd bedink dat wat eenmaal verander het, nooit weer in die oneindige tyd sal bestaan nie. Maar jy – in watter kort tydjie bestaan jy? En waarom is jy nie tevrede om hierdie kort tyd ordelik deur te bring nie? Watter stof en geleentheid vir jou werk probeer jy ontwyk? Want wat is al hierdie dinge anders as oefeninge vir die rede, wanneer dit die dinge wat in die lewe gebeur noukeurig bekyk en hulle aard ondersoek het? Volhard dan totdat jy hierdie dinge jou eie gemaak het, soos 'n sterk maag alles sy eie maak, en soos 'n laaiende vuur vlam en lig maak van alles wat daarin gegooi word.
Die name hier is mense wat Marcus self geken het; van die meeste weet ons vandag niks meer nie – wat juis sy punt bewys.
Laat niemand met reg van jou kan sê dat jy nie eenvoudig of nie goed is nie; maar laat enigiemand wat so iets van jou dink, 'n leuenaar wees. En dit is heeltemal in jou mag. Want wie kan jou keer om goed en eenvoudig te wees? Besluit net om nie langer te lewe nie as jy nie so is nie. Want die rede laat jou ook nie toe om te lewe as jy nie so is nie.
Wat is dit wat met hierdie materiaal, ons lewe, op die mees redelike manier gedoen of gesê kan word? Want wat dit ook al is, dit is in jou mag om dit te doen of te sê; moenie verskonings maak dat jy verhinder word nie. Jy sal nie ophou kla voordat jou gemoed so geword het dat, wat weelde is vir dié wat plesier soek, dít vir jou sal wees: om met die materiaal wat aan jou gegee word te doen wat by 'n mens se aard pas. Want 'n mens behoort alles wat hy volgens sy eie natuur kan doen, as 'n genot te beskou. En dit kan hy oral doen. 'n Silinder kan nie oral uit eie beweging rol nie, en water ook nie, en vuur ook nie, en niks anders wat deur die natuur of deur 'n onredelike siel beheer word nie, want daar is baie dinge wat hulle keer en in die pad staan. Maar verstand en rede kan deur alles gaan wat hulle teëstaan, op die manier waarop hulle van nature gemaak is en soos hulle verkies. Hou hierdie gemak voor oë waarmee die rede deur alle dinge beweeg – soos vuur opwaarts, soos 'n klip afwaarts, soos 'n silinder teen 'n helling af – en soek niks verder nie. Want alle ander struikelblokke raak óf net die liggaam, wat 'n dooie ding is, óf hulle verpletter niks en doen geen skade nie, behalwe deur mening en deur die rede wat self toegee; want as hulle wel skade gedoen het, sou wie dit ervaar dadelik sleg word. By alle ander dinge met 'n bepaalde samestelling word dit wat beskadig word, daardeur slegter; maar in so 'n geval word 'n mens, as 'n mens dit so kan stel, beter en meer lofwaardig deur hierdie voorvalle reg te gebruik. En onthou laastens dat niks iemand wat werklik 'n burger is, skaad as dit nie die stad skaad nie; en niks skaad die stad as dit nie die wet, die orde, skaad nie; en van al die dinge wat ongelukke genoem word, skaad nie een die wet nie. Wat dus nie die wet skaad nie, skaad ook nie die stad of die burger nie.
Vir iemand wat deur ware beginsels deurdrenk is, is selfs die kortste en mees alledaagse spreuk genoeg om hom te herinner om vry te wees van droefheid en vrees. Byvoorbeeld:
Blare – party waai die wind op die grond –
so is die geslag van die mense.
Blare is ook jou kinders; en blare is ook dié wat uitroep asof hulle geloofwaardig is en lof uitdeel, of juis vervloek, of in die geheim blameer en spot; en blare is net so dié wat 'n mens se roem sal ontvang en aan later geslagte oordra. Want al sulke dinge "ontspruit in die lente", soos die digter sê; dan waai die wind hulle af; dan bring die woud ander blare in hulle plek voort. 'n Kort bestaan is die lot van alle dinge, en tog vermy jy en jaag jy alles na asof dit ewig sal duur. Nog 'n kort rukkie, en jy sal jou oë toemaak; en wie jou na die graf gedra het, sal gou deur 'n ander betreur word.
Die gesonde oog behoort alles te sien wat sigbaar is, en nie te sê: ek wil groen dinge hê nie; want dit is die toestand van 'n siek oog. En die gesonde gehoor en reuk behoort gereed te wees om alles waar te neem wat gehoor en geruik kan word. En die gesonde maag behoort met alle kos te wees soos die meul met alles wat dit gemaak is om te maal. Net so behoort die gesonde verstand voorbereid te wees op alles wat gebeur; maar die verstand wat sê: Laat my liewe kinders lewe, en laat almal prys wat ek ook al doen – dit is 'n oog wat groen dinge soek, of tande wat sagte dinge soek.
Niemand is so gelukkig dat daar nie by sy sterfbed mense sal wees wat bly is oor wat gaan gebeur nie. Veronderstel hy was 'n goeie en wyse mens – sal daar nie op die ou end iemand wees wat by homself sê: Laat ons uiteindelik vry asemhaal, verlos van hierdie skoolmeester? Dit is waar dat hy met niemand van ons hard was nie, maar ek het gevoel dat hy ons stilweg veroordeel. – So word van 'n goeie mens gepraat. Maar in ons eie geval, hoeveel ander dinge is daar waaroor baie mense van ons ontslae wil raak! Dink dan hieraan wanneer jy sterf, en jy sal meer tevrede weggaan as jy so redeneer: Ek gaan weg uit so 'n lewe waarin selfs my metgeselle, vir wie ek so hard gewerk, gebid en gesorg het, self wil hê dat ek moet gaan, in die hoop om miskien 'n klein voordeel daaruit te kry. Waarom sou 'n mens dan aan 'n langer verblyf hier vasklou? Moenie egter om hierdie rede minder vriendelik teenoor hulle weggaan nie, maar bly jouself: vriendelik, welwillend en sag; en aan die ander kant ook nie asof jy weggeruk word nie. Maar soos wanneer iemand 'n rustige dood sterf en die arme siel maklik van die liggaam losraak, so behoort ook jou vertrek van die mense te wees; want die natuur het jou aan hulle verbind en met hulle saamgevoeg. Maar ontbind sy nou die band? Goed, ek word van hulle geskei soos van familie – nie teësinnig weggesleep nie, maar sonder dwang; want ook dit is een van die dinge wat volgens die natuur is.
Maak dit so ver moontlik 'n gewoonte om, wanneer iemand iets doen, by jouself te vra: Met watter doel doen hierdie mens dit? Maar begin by jouself, en ondersoek jouself eerste.
Onthou dat dit wat die toutjies trek, dit is wat binne-in verborge is: dit is die krag van oortuiging, dit is lewe, dit is, as 'n mens dit so kan sê, die mens. Wanneer jy jouself beskou, moet jy nooit die houer wat jou omhul en die werktuie wat daaraan vas is, insluit nie. Want hulle is soos 'n byl; die enigste verskil is dat hulle aan die liggaam vasgegroei is. Inderdaad het hierdie dele sonder die oorsaak wat hulle beweeg en keer, nie meer nut nie as die wewer se skietspoel, die skrywer se pen en die drywer se sweep.
📵 Jy is tans sonder internet.

📥 Laai boek af

Stoor alle hoofstukke op jou toestel sodat jy sonder internet kan lees.

Besig om te laai…