Waarin die verhaal van die herderin Marcela tot 'n einde kom, met ander gebeure

Maar die dag het skaars deur die balkonne van die ooste begin loer, of vyf van die ses bokwagters het Don Quijote kom wakker maak om te sê dat as hy nog lus het om die beroemde begrafnis van Grisóstomo te gaan kyk, hulle hom geselskap sou hou. Don Quijote, wat niks liewer wou hê nie, het opgestaan en vir Sancho gesê om dadelik op te saal en die donkie se pakkussing op te sit. Dit het hy met alle haas gedoen, en net so het hulle almal sonder versuim vertrek. Hulle was nog nie 'n kwartmyl ver nie, toe hulle by 'n kruising van twee paadjies 'n stuk of ses herders sien aankom, geklee in swart skaapvelle, met kranse van sipres en bitter oleander op hul koppe. Elkeen het 'n stewige kierie van huls in die hand gehad, en saam met hulle het twee voorname here te perd gekom, in mooi reisklere, met drie bediendes te voet wat hulle vergesel het. Toe hulle mekaar ontmoet, is daar beleefd gegroet, en toe hulle vir mekaar vra waarheen elke groep op pad is, het hulle uitgevind dat almal na die plek van die begrafnis op pad was. Toe het hulle maar almal saam verder gegaan.

Een van die ruiters het met sy metgesel gepraat en gesê: "Dit lyk vir my, Señor Vivaldo, dat ons die oponthoud om hierdie merkwaardige begrafnis te sien gerus as goed bestee kan beskou. Want merkwaardig moet dit wees, te oordeel na die vreemde dinge wat hierdie herders ons vertel het, van die dooie herder sowel as van die moordenaar-herderin."

"Ek dink ook so," het Vivaldo geantwoord, "en ek sou nie net een dag nie, maar vier dae laat verbygaan om dit te sien."

Don Quijote het hulle gevra wat hulle van Marcela en Grisóstomo gehoor het. Die reisiger het geantwoord dat hulle dieselfde oggend hierdie herders teëgekom het, en toe hulle hulle so in rouklere sien, het hulle gevra waarom hulle so uitgedos was. Een van hulle het verduidelik, en van die vreemde gedrag en die skoonheid van 'n herderin met die naam Marcela vertel, en van die liefde van die baie mans wat haar die hof gemaak het, en van die dood van daardie Grisóstomo na wie se begrafnis hulle op pad was. Kortom, hy het alles herhaal wat Pedro vir Don Quijote vertel het.

Hierdie gesprek het doodgeloop, en 'n ander het begin toe die een met die naam Vivaldo vir Don Quijote vra wat die rede was dat hy in so 'n vreedsame land so gewapend rondry. Daarop het Don Quijote geantwoord: "Die uitoefening van my roeping laat my nie toe en veroorloof my nie om op enige ander manier rond te gaan nie. Die gemaklike lewe, plesier en rus is uitgevind vir verwekelikte hofmanne, maar swoeg, onrus en wapens is uitgevind en gemaak vir hulle alleen wat die wêreld dolende ridders noem, van wie ek, hoewel onwaardig, die geringste van almal is."

Sodra hulle dit hoor, het almal hom as mal afgeskryf, en om die saak beter vas te stel en uit te vind watter soort malheid syne was, het Vivaldo hom gevra wat hy met dolende ridders bedoel.

"Het u, my here, dan nie die kronieke en geskiedenisse van Engeland gelees nie," het Don Quijote geantwoord, "waarin die beroemde dade opgeteken staan van koning Arthur, wat ons in ons gewone Kastiliaans altyd koning Artus noem? Van hom is daar 'n ou oorlewering wat oor die hele koninkryk van Groot-Brittanje algemeen aanvaar word, dat hierdie koning nie gesterf het nie, maar deur towerkuns in 'n raaf verander is, en dat hy mettertyd sal terugkeer om weer te regeer en sy koninkryk en septer terug te kry. Om dié rede kan daar nie bewys word dat enige Engelsman van daardie tyd tot nou toe ooit 'n raaf doodgemaak het nie. Goed dan, in die tyd van hierdie goeie koning is daardie beroemde ridderorde van die Ridders van die Ronde Tafel ingestel, en het die liefdesgeskiedenis van Don Lancelot van die Meer met koningin Guinevere plaasgevind, presies soos dit daar vertel word, met die hoogs eerbare vrou Quintañona as die tussenganger en vertroueling daarin. Daarvandaan kom daardie ballade wat so bekend en wyd versprei is in ons Spanje:

Nog nooit was daar 'n ridder wat
so deur 'n dame se hand
bedien is soos Heer Lancelot
toe hy kom uit Brittanje se land—

met die hele soet en verruklike verloop van sy dade in liefde en oorlog. Van daardie tyd af oorgelewer, het hierdie ridderorde hom toe al hoe verder uitgebrei en versprei oor baie en verskillende dele van die wêreld. En daarin was, beroemd en vermaard om hul dade, die magtige Amadis van Gallië met al sy seuns en nakomelinge tot in die vyfde geslag, en die dapper Felixmarte van Hircanië, en die nooit genoeg geprese Tirante el Blanco, en byna in ons eie tyd het ons die onoorwinlike ridder Don Belianis van Griekeland gesien en gehoor en met hom gepraat. Dít, my here, is om 'n dolende ridder te wees, en waarvan ek gepraat het, is die orde van sy ridderskap, waarin ek, soos ek reeds gesê het, hoewel 'n sondaar, my gelofte afgelê het. Wat die genoemde ridders bely het, dit bely ek ook, en daarom trek ek deur hierdie eensaamhede en wildernisse op soek na avonture, met die vaste voorneme in my siel om my arm en my persoon bloot te stel aan die gevaarlikste wat die fortuin my mag bied, tot hulp van die swakkes en behoeftiges."

Uit hierdie woorde van hom kon die reisigers hulself oortuig dat Don Quijote van sy verstand af was, en watter soort malheid hom in sy mag gehad het. Hulle was net so verbaas daaroor soos almal wat dit vir die eerste keer leer ken het. En Vivaldo, wat 'n baie skerpsinnige persoon met 'n lewendige geaardheid was, wou die tyd verdryf op die kort stukkie pad wat hulle gesê het nog nodig was om by die berg te kom waar die begrafnis sou wees, en het hom 'n kans gegee om met sy onsin voort te gaan. Hy het dus vir hom gesê: "Dit lyk vir my, Señor Dolende Ridder, dat u Genade een van die strengste beroepe in die wêreld gekies het, en ek dink selfs dié van die Kartuisermonnike is nie so streng nie."

"Net so streng is dit miskien," het ons Don Quijote geantwoord, "maar of dit net so nodig vir die wêreld is, daaraan twyfel ek baie sterk. Want as die waarheid vertel moet word, doen die soldaat wat uitvoer wat sy kaptein beveel nie minder as die kaptein self wat die bevel gee nie. Wat ek bedoel, is dat die kerkmense in vrede en stilte tot die Hemel bid vir die welsyn van die wêreld, maar ons soldate en ridders voer uit waarvoor hulle bid. Ons verdedig dit met die krag van ons arms en die skerp kant van ons swaarde, nie onder 'n dak nie, maar in die ope lug, 'n teiken vir die ondraaglike strale van die son in die somer en die deurdringende ryp van die winter. So is ons God se dienaars op aarde en die arms waardeur sy geregtigheid daarop uitgevoer word. En aangesien die besigheid van oorlog, en alles wat daarmee verband hou en daarby hoort, nie sonder uitermate baie sweet, swoeg en inspanning gedoen kan word nie, volg dit dat dié wat dit hul beroep maak, ongetwyfeld meer werk het as dié wat in rustige vrede en stilte besig is om God te bid om die swakkes te help. Ek wil nie sê nie, en dit kom ook nie by my op nie, dat die roeping van die dolende ridder so goed is soos dié van die monnik in sy sel. Ek wil net uit wat ek self verduur, aflei dat dit sonder twyfel 'n swaarder en 'n meer geteisterde een is, 'n hongerder en dorstiger een, 'n ellendiger, toiingriger en luisiger een. Want daar is geen rede om te twyfel dat die dolende ridders van ouds baie swaar gekry het in die loop van hul lewe nie. En as party van hulle deur die krag van hul arms wel tot keiser opgeklim het, dan het dit hulle waaragtig duur te staan gekom aan bloed en sweet. En as dié wat tot daardie rang gestyg het, nie towenaars en wyse manne gehad het om hulle te help nie, sou hulle heeltemal in hul ambisie gedwarsboom en in hul hoop teleurgestel gewees het."

"Dit is ook my mening," het die reisiger geantwoord, "maar een ding, onder baie ander, lyk vir my baie verkeerd by dolende ridders. Wanneer hulle op die punt staan om 'n groot en gevaarlike avontuur aan te pak waarin daar duidelik gevaar is dat hulle hul lewe kan verloor, dink hulle nooit op daardie oomblik daaraan om hulle aan God op te dra soos die plig van elke goeie Christen in so 'n gevaar is nie. In plaas daarvan dra hulle hulle op aan hul dames, met soveel toewyding asof dié hul gode was, en dit lyk vir my of dit 'n bietjie na heidendom ruik."

"Meneer," het Don Quijote geantwoord, "dit kan op geen manier weggelaat word nie, en die dolende ridder wat anders sou handel, sou in die skande kom. Want dit is die gebruik en gewoonte in die dolende ridderskap dat die dolende ridder wat, wanneer hy 'n groot wapenfeit aanpak, sy dame voor hom het, sy oë sag en liefdevol na haar moet draai, asof hy haar daarmee smeek om hom te begunstig en te beskerm in die gewaagde onderneming wat hy gaan aanpak. En al hoor niemand hom nie, is hy verplig om sekere woorde tussen sy tande te prewel, waarmee hy hom met sy hele hart aan haar opdra, en hiervan het ons ontelbare voorbeelde in die geskiedenisse. Maar daaruit moet mens nie aflei dat hulle nalaat om hulle aan God op te dra nie, want daar sal tyd en geleentheid wees om dit te doen terwyl hulle met hul taak besig is."

"Tog," het die reisiger geantwoord, "twyfel ek nog 'n bietjie. Want ek het dikwels gelees hoe daar woorde tussen twee dolende ridders ontstaan, en van die een ding kom die ander, totdat hul woede ontvlam en hulle hul perde omswaai en 'n goeie stuk veld vat. Dan, sonder verdere omhaal, kom hulle so vinnig as wat hulle kan op mekaar afgestorm, en halfpad in die aanloop dra hulle hulle gewoonlik aan hul dames op. En wat gewoonlik van die botsing kom, is dat die een oor sy perd se kruis val, dwarsdeur gesteek deur sy teenstander se lans, en wat die ander betref, kan hy net help om nie op die grond te val nie deur aan sy perd se maanhare vas te klou. Maar ek weet nie hoe die dooie man tyd gehad het om hom aan God op te dra in die loop van so 'n vinnige werkie nie. Dit sou beter gewees het as die woorde wat hy halfpad in die aanloop bestee het om hom aan sy dame op te dra, aan sy plig en verpligting as Christen gewy is. Boonop glo ek nie alle dolende ridders het dames om hulle aan op te dra nie, want hulle is nie almal verlief nie."

"Dit is onmoontlik," het Don Quijote gesê. "Ek sê dit is onmoontlik dat daar 'n dolende ridder sonder 'n dame kan wees, want vir so een is dit net so natuurlik en gepas om verlief te wees as vir die hemel om sterre te hê. Daar is beslis nog nooit 'n geskiedenis gesien waarin daar 'n dolende ridder sonder 'n liefde te vinde is nie, en om die eenvoudige rede dat hy sonder een nie as 'n wettige ridder beskou sou word nie, maar as 'n baster, en as een wat die vesting van genoemde ridderskap binnegekom het, nie deur die deur nie, maar oor die muur, soos 'n dief en 'n rower."

"Nogtans," het die reisiger gesê, "as ek reg onthou, dink ek ek het gelees dat Don Galaor, die broer van die dapper Amadis van Gallië, nooit 'n besondere dame gehad het aan wie hy hom kon opdra nie, en tog is hy nie minder geag nie, en was hy 'n baie stoere en beroemde ridder."

Daarop het ons Don Quijote geantwoord: "Meneer, een swaeltjie maak nog nie 'n somer nie. Boonop weet ek dat daardie ridder in die geheim baie diep verlief was. En daarbenewens was daardie manier van verlief raak op elkeen wat sy oog gevang het, 'n natuurlike neiging wat hy nie kon beheer nie. Maar kortom, dit is baie duidelik dat hy net een gehad het wat hy tot meesteres van sy wil gemaak het, aan wie hy hom baie dikwels en baie in die geheim opgedra het, want hy was trots daarop dat hy 'n swygsame ridder was."

"As dit dan noodsaaklik is dat elke dolende ridder verlief moet wees," het die reisiger gesê, "kan mens met reg aanneem dat u Genade dit ook is, aangesien u van die orde is. En as u nie daarop roem om so swygsaam soos Don Galaor te wees nie, smeek ek u so ernstig as wat ek kan, in die naam van hierdie hele geselskap en in my eie naam, om ons die naam, die land, die rang en die skoonheid van u dame te vertel. Want sy sal haarself gelukkig ag as die hele wêreld weet dat sy bemin en gedien word deur so 'n ridder as wat u Genade blyk te wees."

Hierop het Don Quijote diep gesug en gesê: "Ek kan nie met sekerheid sê of my soet vyandin daarvan hou of nie dat die wêreld moet weet dat ek haar dien nie. Ek kan net, in antwoord op wat my so hoflik gevra is, sê dat haar naam Dulcinea is, haar land El Toboso, 'n dorp in La Mancha, haar rang moet minstens dié van 'n prinses wees, aangesien sy my koningin en dame is, en haar skoonheid bomenslik. Want al die onmoontlike en verbeeldingryke kenmerke van skoonheid wat die digters aan hul dames toeskryf, word in haar bewaarheid: haar hare is goud, haar voorkop Elisiese velde, haar wenkbroue reënboë, haar oë sonne, haar wange rose, haar lippe koraal, haar tande pêrels, haar hals albaster, haar boesem marmer, haar hande ivoor, haar witheid sneeu, en wat die beskeidenheid vir die oog verberg, is sodanig, dink en verbeel ek my, dat die verstandige nadenke dit net kan besing, nie vergelyk nie."

"Ons wil graag haar afkoms, geslag en voorgeslagte weet," het Vivaldo gesê.

Daarop het Don Quijote geantwoord: "Sy is nie van die ou Romeinse Curtii, Caii of Scipio's nie, ook nie van die moderne Colonnas of Orsini nie, ook nie van die Moncadas of Requesenes van Katalonië nie, en ook nie van die Rebellas of Villanovas van Valencia nie; ook nie van die Palafoxes, Nuzas, Rocabertis, Corellas, Lunas, Alagones, Urreas, Foces of Gurreas van Aragon nie; die Cerdas, Manriques, Mendozas of Guzmans van Kastilië nie; die Alencastros, Pallas of Meneses van Portugal nie. Maar sy is van dié van El Toboso van La Mancha, 'n geslag wat, hoewel modern, die bron van edel bloed kan wees vir die roemrykste families van die eeue wat nog kom. En laat niemand dit met my betwis nie, behalwe op die voorwaarde wat Zerbino onderaan die trofee van Orlando se wapens neergeskryf het, toe hy gesê het:

Laat niemand hierdie wapens raak
wat nie met Roland 'n tweestryd durf maak."

Zerbino is 'n ridder uit Ariosto se Orlando Furioso. Orlando is die Italiaanse naam vir Roland.

"Al is myne van die Cachopins van Laredo," het die reisiger gesê, "sal ek dit nie waag om dit met dié van El Toboso van La Mancha te vergelyk nie, hoewel, om die waarheid te sê, so 'n van tot nou toe nog nooit my ore bereik het nie."

"Wat!" het Don Quijote gesê. "Het dit hulle nog nooit bereik nie?"

Die res van die geselskap het saamgery en met groot aandag na die gesprek van die twee geluister, en selfs die bokwagters en herders het agtergekom hoe uitermate ver ons Don Quijote van sy verstand af was. Net Sancho Panza het gedink wat sy meester sê, is die waarheid, want hy het geweet wie hy was en het hom van sy geboorte af geken. Die enigste ding wat hy moeilik kon glo, was dié storie van die skone Dulcinea del Toboso, want hy het nog nooit van so 'n naam of so 'n prinses gehoor nie, al het hy so naby aan El Toboso gewoon. So het hulle gesels en gery, toe hulle 'n stuk of twintig herders sien afkom deur 'n poort tussen twee hoë berge, almal geklee in velle van swart wol en gekroon met kranse wat, soos later geblyk het, party van taksis en party van sipres was. Ses van hulle het 'n baar gedra wat met 'n groot verskeidenheid blomme en takke bedek was. Toe een van die bokwagters dit sien, het hy gesê: "Dié wat daar aankom, is die draers van Grisóstomo se lyk, en die voet van daardie berg is die plek waar hy beveel het dat hulle hom moet begrawe." Hulle het hulle dus gehaas om by die plek te kom, en het daar aangekom net toe die nuwe aankomelinge die baar op die grond neergesit het, terwyl vier van hulle met skerp pikke langs 'n harde rots 'n graf gegrawe het. Hulle het mekaar hoflik gegroet, en toe het Don Quijote en dié wat by hom was, nader gegaan om die baar te bekyk. Daarop, met blomme bedek, het hulle 'n lyk in die klere van 'n herder gesien, na alle skyn van iemand van dertig jaar oud, en selfs in die dood was dit te sien dat hy in die lewe 'n mooi gesig en 'n fiere houding gehad het. Rondom hom, op die baar self, was daar 'n paar boeke neergelê, en verskeie papiere, oop en gevou. Die toeskouers sowel as dié wat die graf oopgegrawe het en al die ander wat daar was, het 'n vreemde stilte bewaar, totdat een van dié wat die lyk gedra het, vir 'n ander gesê het: "Kyk mooi, Ambrosio, of dit die plek is waarvan Grisóstomo gepraat het, aangesien jy so gretig is dat wat hy in sy testament bepaal het, so streng nagekom moet word."

"Dit is die plek," het Ambrosio geantwoord, "want hier het my arme vriend baiekeer vir my die storie van sy harde lot vertel. Hier was dit, het hy my vertel, dat hy daardie doodsvyand van die menslike geslag vir die eerste keer gesien het, en hier het hy ook vir die eerste keer sy liefde aan haar verklaar, net so eerbaar as wat dit toegewyd was. En hier was dit dat Marcela hom uiteindelik verag en verwerp het, sodat die tragedie van sy ellendige lewe tot 'n einde gekom het. Hier, ter nagedagtenis aan sulke groot ongelukke, wou hy in die ingewande van die ewige vergetelheid neergelê word." Toe het hy hom na Don Quijote en die reisigers gedraai en verder gesê: "Daardie liggaam, my here, waarna u met meelydende oë kyk, was die woning van 'n siel aan wie die Hemel 'n groot deel van sy rykdom geskenk het. Dit is die liggaam van Grisóstomo, wat sonder weerga was in vernuf, sonder gelyke in hoflikheid, onbereikbaar in sagte gemanierdheid, 'n feniks in vriendskap, sonder perke vrygewig, ernstig sonder hoogmoed, vrolik sonder platheid, en kortom, die eerste in alles wat goedheid uitmaak en vir niemand die tweede in alles wat ongeluk uitmaak nie. Hy het diep liefgehad, en hy is gehaat; hy het aanbid, en hy is verag; hy het 'n wilde dier die hof gemaak, hy het by marmer gepleit, hy het die wind agternagesit, hy het na die wildernis geroep, hy het die ondankbaarheid gedien, en as beloning is hy halfpad deur sy lewe 'n prooi van die dood gemaak, kortgeknip deur 'n herderin wat hy in die geheue van die mensdom onsterflik wou maak. Hierdie papiere wat u sien, sou dit ten volle kon bewys, as hy my nie beveel het om hulle aan die vuur te gee nadat ek sy liggaam aan die aarde gegee het nie."

"Dan sou u hulle harder en wreder behandel as hul eienaar self," het Vivaldo gesê, "want dit is nie reg of gepas om die wil uit te voer van iemand wat iets heeltemal onredeliks gebied nie. Dit sou nie redelik van Augustus Caesar gewees het as hy toegelaat het dat die opdragte uitgevoer word wat die goddelike Mantuaan in sy testament nagelaat het nie. Daarom, Señor Ambrosio, terwyl u u vriend se liggaam aan die aarde gee, moet u nie sy geskrifte aan die vergetelheid gee nie. Want as hy die bevel in bitterheid van hart gegee het, is dit nie reg dat u dit onverstandig gehoorsaam nie. Inteendeel, gee lewe aan daardie papiere, en laat die wreedheid van Marcela vir ewig voortleef, om in die eeue wat kom vir alle mense 'n waarskuwing te wees om nie in so 'n gevaar te val nie, en dit te vermy. Want ek en ons almal wat hierheen gekom het, ken reeds die storie van hierdie verliefde en gebroke vriend van u, en ons ken ook u vriendskap, en die oorsaak van sy dood, en die opdragte wat hy aan die einde van sy lewe gegee het. Uit hierdie treurige storie kan mens aflei hoe groot die wreedheid van Marcela was, die liefde van Grisóstomo en die trou van u vriendskap, saam met die einde wat wag op dié wat roekeloos die pad volg wat die waansinnige hartstog voor hul oë oopmaak. Gisteraand het ons van Grisóstomo se dood gehoor en dat hy hier begrawe sou word, en uit nuuskierigheid en jammerte het ons van ons regstreekse pad afgewyk en besluit om met ons eie oë te kom sien wat ons medelye so geroer het toe ons daarvan gehoor het. En ter wille van daardie medelye en ons wens om dit, as ons kan, met ons simpatie te bewys, vra ons u, voortreflike Ambrosio, of ten minste smeek ek u vir myself, dat u my sal toelaat om, in plaas daarvan dat u daardie papiere verbrand, 'n paar daarvan saam te neem."

Die "goddelike Mantuaan" is Vergilius, wat naby Mantua gebore is. Hy het in sy testament gevra dat die Aeneïs verbrand word, maar keiser Augustus het dit verbied.

En sonder om op die herder se antwoord te wag, het hy sy hand uitgesteek en 'n paar van dié wat die naaste aan hom was, opgetel. Toe Ambrosio dit sien, het hy gesê: "Uit hoflikheid, señor, sal ek u versoek toestaan wat dié betref wat u gevat het, maar dit is verniet om te verwag dat ek my daarvan sal weerhou om die res te verbrand."

Vivaldo, wat gretig was om te sien wat in die papiere staan, het dadelik een oopgemaak en gesien dat die titel daarvan "Lied van Wanhoop" was.

Toe Ambrosio dit hoor, het hy gesê: "Dit is die laaste papier wat die ongelukkige man geskryf het. En sodat u kan sien, señor, tot watter einde sy ongelukke hom gebring het, lees dit hardop sodat almal kan hoor, want u sal genoeg tyd daarvoor hê terwyl ons wag dat die graf gegrawe word."

"Dit sal ek baie graag doen," het Vivaldo gesê. En aangesien al die omstanders net so gretig was, het hulle om hom saamgedrom, en hy het met 'n harde stem gelees en gevind dat dit só lui.