Waarin die ongelukkige avontuur vertel word wat Don Quijote teëgekom het toe hy met 'n klomp hartelose Yangüese slaags geraak het

Die wyse Cide Hamete Benengeli vertel dat Don Quijote, sodra hy van sy gashere afskeid geneem het en van almal wat by die begrafnis van Grisóstomo was, saam met sy skildknaap dieselfde bos ingery het waarin hulle die herderin Marcela sien verdwyn het. Ná meer as twee uur se rondswerf in alle rigtings op soek na haar, sonder om haar te kry, het hulle stilgehou op 'n oop plek vol sagte gras. Langsaan het 'n aangename, koel stroompie geloop wat hulle genooi, ja, gedwing het om die ure van die middaghitte daar deur te bring, wat teen dié tyd al drukkend begin word het. Don Quijote en Sancho het afgeklim, Rocinante en die donkie losgelaat om te wei aan die gras wat daar volop was, en die saalsakke deurgekrap. Sonder enige plegtigheid, baie vreedsaam en gesellig, het baas en kneg geëet van wat hulle daarin gekry het.

Sancho het dit nie die moeite werd gedink om Rocinante te kniehalter nie, want hy was seker, uit wat hy van sy bedaardheid en sy gebrek aan drifte geweet het, dat al die merries in die weivelde van Córdoba hom nie tot 'n onbetaamlikheid sou verlei nie. Maar die toeval, en die duiwel, wat nie altyd slaap nie, het dit so beskik dat daar in daardie vallei 'n trop Galisiese ponies gewei het wat aan 'n paar voermanne van Yanguas behoort het. Dié mense het die gewoonte om hulle middagrus met hulle diere te hou op plekke waar daar volop gras en water is, en die plek waar Don Quijote toevallig was, het die Yangüese uitstekend gepas. Toe het dit gebeur dat Rocinante lus gekry het om hom met die edele dames, die ponies, te vermaak. Sodra hy hulle ruik, het hy sy gewone stap en houding laat staan, en sonder om sy meester verlof te vra, het hy aan die draf gesit, nogal lewendig, om sy wense aan hulle bekend te maak. Hulle het egter blykbaar hulle weiding bo hom verkies, en hom met hoewe en tande ontvang, so deeglik dat hulle gou sy buikgorde gebreek en hom kaal gelaat het, sonder 'n saal om hom te bedek. Maar wat vir hom nog erger moes gewees het, was dat die voermanne, toe hulle sien watter geweld hy hulle merries aandoen, met pale gewapen aangehardloop gekom en hom so bygedam het dat hy swaar gehawend op die grond beland het.

Teen dié tyd het Don Quijote en Sancho, wat die loesing van Rocinante aanskou het, hygend daar aangekom, en Don Quijote het vir Sancho gesê:

"Sover ek kan sien, vriend Sancho, is dit nie ridders nie, maar gemene volk van lae geboorte. Ek noem dit omdat jy my wettig kan help om behoorlik wraak te neem vir die belediging wat Rocinante voor ons oë aangedoen is."

"Watter duiwelse wraak kan ons neem," het Sancho geantwoord, "as hulle meer as twintig is en ons net twee, of eintlik dalk net een en 'n half?"

"Ek tel vir honderd," het Don Quijote geantwoord, en sonder verdere woorde het hy sy swaard getrek en die Yangüese aangeval. Aangevuur en meegesleur deur die voorbeeld van sy meester, het Sancho dieselfde gedoen. Om mee te begin het Don Quijote een van hulle 'n hou gegee wat die leerbaadjie wat hy aangehad het oopgesny het, en 'n groot stuk van sy skouer daarmee saam. Toe die Yangüese sien dat hulle, so baie as wat hulle was, deur net twee man aangeval word, het hulle hulle pale gegryp, die twee in die middel vasgekeer en met groot ywer en energie op hulle begin losslaan. Trouens, met die tweede hou het hulle Sancho plat geslaan, en Don Quijote het dit nie beter gegaan nie: al sy behendigheid en hoë moed het hom niks gehelp nie. Die noodlot wou dit hê dat hy aan die voete van Rocinante neerval, wat nog nie opgestaan het nie. Daaruit kan 'n mens sien hoe woes pale kan moker in kwaai, lomp boerehande.

Toe die Yangüese sien watter skade hulle aangerig het, het hulle so haastig as wat hulle kon hulle diere gelaai en hulle pad gevat, en die twee avonturiers in 'n treurige toestand en in 'n nog treuriger bui agtergelaat.

Sancho was die eerste wat bygekom het. Toe hy sien dat hy naby sy meester lê, het hy met 'n swak en jammerlike stem geroep: "Señor Don Quijote, ag, Señor Don Quijote!"

"Wat wil jy hê, broer Sancho?" het Don Quijote geantwoord op dieselfde flou, lydende toon as Sancho.

"Ek sou graag wou hê, as dit moontlik is," het Sancho Panza geantwoord, "dat u Genade my 'n paar slukkies gee van daardie drankie van die vurige Blas, as u dalk iets daarvan by die hand het. Miskien help dit vir gebreekte bene net so goed as vir wonde."

Sancho verhaspel hier die naam van die balsem van Fierabrás: in Spaans sê hy "feo Blas", "lelike Blas".

"As ek dit maar net hier gehad het, ellendeling wat ek is, wat sou ons nog kortkom?" het Don Quijote gesê. "Maar ek sweer vir jou, Sancho Panza, op die woord van 'n dolende ridder, voordat twee dae verby is, tensy die fortuin anders beskik, sal ek dit in my besit hê, of my hand sal sy slag verloor het."

"Maar in hoeveel dae dink u Genade sal ons ons voete weer kan gebruik?" het Sancho Panza geantwoord.

"Wat my betref, moet ek sê ek kan nie raai hoeveel nie," het die geslaande ridder Don Quijote gesê. "Maar ek neem al die skuld op myself, want ek het geen reg gehad om my hand aan die swaard te slaan teen manne wat nie, soos ek, tot ridder geslaan is nie. Daarom glo ek dat die God van die veldslae, as straf omdat ek die wette van die ridderskap oortree het, toegelaat het dat hierdie tugtiging oor my kom. Om dié rede, broer Sancho, is dit goed dat jy 'n wenk kry oor iets wat ek nou vir jou gaan sê, want dit is van groot belang vir ons albei se welsyn. Dit is dat jy, wanneer jy sien dat sulke gespuis ons beledig, nie moet wag dat ek my swaard teen hulle trek nie, want dit sal ek glad nie doen nie. Nee, trek jy jou swaard en tugtig hulle na hartelus. En as daar ridders tot hulle hulp en verdediging kom, sal ek sorg dat ek jou verdedig en hulle met al my mag aanval. Jy het immers al deur duisend tekens en bewyse gesien waartoe die krag van hierdie sterk arm van my in staat is." So hoogmoedig het die arme edelman geword ná sy oorwinning oor die stoere Biskaaier.

Maar Sancho het nie so heelhartig met sy meester se vermaning saamgestem dat hy dit sonder antwoord kon laat verbygaan nie. "Señor," het hy gesê, "ek is 'n man van vrede, sagmoedig en stil, en ek kan enige belediging verdra, want ek het 'n vrou en kinders om te onderhou en groot te maak. Laat dit dus ook vir u Genade 'n wenk wees, want 'n bevel kan dit nie wees nie, dat ek op geen manier my swaard sal trek nie, nie teen 'n boer en nie teen 'n ridder nie. En hier voor God vergewe ek al die beledigings wat my aangedoen is, of hulle aangedoen is, aangedoen word of nog aangedoen sal word, deur hoog of laag, ryk of arm, edel of gewoon, sonder om enige rang of stand hoegenaamd uit te sluit."

Hierop het sy meester geantwoord: "Ek wens ek het genoeg asem gehad om 'n bietjie makliker te praat, en dat die pyn wat ek in hierdie sy voel wil bedaar, sodat ek jou kon verduidelik, Panza, watter fout jy maak. Kom nou, sondaar, gestel die wind van die fortuin, wat tot nou toe so teen ons gewaai het, draai in ons guns en vul die seile van ons begeertes, sodat ons veilig en sonder hindernis by een van daardie eilande aanlê wat ek jou belowe het. Hoe sou dit met jou gaan as ek jou heer daarvan maak wanneer ek dit verower? Wel, jy sal dit byna onmoontlik maak, omdat jy nie 'n ridder is nie en ook nie die minste lus het om een te word nie, en nie die moed of die wil het om beledigings te wreek of jou heerskappy te verdedig nie. Want jy moet weet dat in pas verowerde koninkryke en provinsies die gemoedere van die inwoners nooit so rustig of so goedgesind teenoor die nuwe heer is dat daar geen vrees bestaan dat hulle iets sal probeer om sake weer te verander nie, en, soos die spreekwoord sê, te kyk wat die toeval vir hulle kan doen. Daarom is dit noodsaaklik dat die nuwe besitter genoeg verstand moet hê om te regeer, en dapperheid om aan te val en homself te verdedig, wat ook al met hom gebeur."

"In wat nou met ons gebeur het," het Sancho geantwoord, "sou ek baie bly gewees het om daardie verstand en daardie dapperheid te hê waarvan u Genade praat. Maar ek sweer op die woord van 'n arm man, ek is meer geskik vir pleisters as vir praatjies. Kyk of u Genade kan opstaan, en laat ons Rocinante help, al verdien hy dit nie, want hy was die hoofoorsaak van al hierdie slae. Ek sou dit nooit van Rocinante gedink het nie, want ek het hom vir 'n deugsame persoon gehou, en net so stil soos ek. Nou ja, hulle sê tereg dat dit lank vat om mense te leer ken, en dat niks in hierdie lewe seker is nie. Wie sou kon dink dat, ná sulke kragtige houe as wat u Genade daardie ongelukkige dolende ridder gegee het, daar op die hakke daarvan, in volle vaart, so 'n groot storm van stokke sou kom as wat op ons skouers neergedaal het?"

"En tog, Sancho," het Don Quijote geantwoord, "behoort joune aan sulke buie gewoond te wees. Maar myne, wat in sagte doek en fyn linne grootgeword het, voel natuurlik die pyn van hierdie teëspoed skerper. En as dit nie was dat ek my verbeel (wat sê ek, verbeel?), nee, met sekerheid weet dat al hierdie ongerief noodsaaklik by die beroep van die wapens hoort nie, sou ek my hier neerlê en van pure ergernis doodgaan."

Hierop het die skildknaap geantwoord: "Señor, aangesien hierdie teëspoed is wat 'n mens van die ridderskap oes, sê vir my of dit baie dikwels gebeur, en of dit sy eie vaste tye het om te kom. Want dit lyk vir my ná twee sulke oeste is ons vir die derde nie meer werd nie, tensy God in sy oneindige genade ons help."

"Weet, vriend Sancho," het Don Quijote geantwoord, "dat die lewe van dolende ridders aan duisend gevare en teëslae onderworpe is, maar net so is dit vir dolende ridders altyd binne bereik om konings en keisers te word, soos die ervaring geleer het by baie verskillende ridders wie se geskiedenisse ek deur en deur ken. Ek kon jou nou, as die pyn my wou toelaat, vertel van sommige wat bloot deur die krag van hulle arm tot die hoë posisies gestyg het wat ek genoem het. En dieselfde ridders het, voor en ná, allerhande teëspoed en ellende beleef. Want die dapper Amadis van Gallië het hom in die mag bevind van sy doodsvyand, die towenaar Arcalaus, van wie daar beslis beweer word dat hy, terwyl hy hom gevange gehou het, hom meer as tweehonderd houe met die teuels van sy perd gegee het, vasgebind aan een van die pilare van 'n binneplaas. Boonop is daar 'n sekere duister skrywer van nie geringe gesag nie wat sê dat die Ridder van Febus in 'n sekere valstrik gevang is wat onder sy voete in 'n sekere kasteel oopgegaan het. Toe hy val, het hy homself hand en voet vasgebind gevind in 'n diep put onder die grond, waar hulle hom een van daardie dinge toegedien het wat hulle 'n klisma noem, van sand en sneeuwater, wat hom byna klaargemaak het. En as hy nie in daardie benarde uur deur 'n wyse, 'n groot vriend van hom, gered is nie, sou dit baie swaar gegaan het met die arme ridder. Ek kan dus gerus ly in die geselskap van sulke waardige mense, want die vernederings wat hulle moes verduur, was groter as dié wat ons verduur. Want ek wil hê jy moet weet, Sancho, dat wonde wat veroorsaak word deur enige werktuig wat toevallig by die hand is, geen vernedering meebring nie. Dit staan uitdruklik in die wet van die tweegeveg geskryf: as die skoenmaker byvoorbeeld iemand slaan met die lees wat hy in sy hand het, al is dit eintlik 'n stuk hout, kan 'n mens nie om dié rede sê dat die een wat hy daarmee geslaan het, 'n pak slae met die stok gekry het nie. Ek sê dit sodat jy nie moet dink dat ons, omdat ons in hierdie bakleiery afgeransel is, enige vernedering gely het nie. Want die wapens wat daardie manne gedra en ons mee bygedam het, was niks anders as hulle pale nie, en nie een van hulle het, sover ek kan onthou, 'n rapier, swaard of dolk gedra nie."

"Hulle het my nie tyd gegee om so ver te kyk nie," het Sancho geantwoord, "want ek het skaars my hand aan my tizona gesit, of hulle het met hulle stokke die kruisteken so op my skouers gemaak dat hulle die lig uit my oë en die krag uit my voete geslaan het. Hulle het my neergevel waar ek nou lê, en waar ek my glad nie kwel oor die vraag of al daardie paalhoue 'n vernedering was of nie. Wat my wel kwel, is die pyn van die houe, want dié sal net so diep in my geheue ingeprent bly as op my skouers."

Tizona was die beroemde swaard van die Cid. Sancho gebruik die naam spoggerig vir sy eie gewone swaard.

"Nogtans, laat ek jou sê, broer Panza," het Don Quijote gesê, "daar is geen herinnering wat die tyd nie uitwis nie, en geen pyn wat die dood nie wegneem nie."

"En watter groter ongeluk kan daar wees," het Panza geantwoord, "as die een wat moet wag dat die tyd dit uitwis en die dood dit wegneem? As ons teëspoed een van daardie soort was wat met 'n paar pleisters gesond word, sou dit nie so erg gewees het nie. Maar ek begin dink dat amper al die pleisters in 'n hospitaal nie genoeg sal wees om ons reg te kry nie."

"Genoeg daarvan. Skep krag uit swakheid, Sancho, soos ek van plan is om te doen," het Don Quijote geantwoord, "en laat ons kyk hoe dit met Rocinante gaan, want dit lyk vir my nie die kleinste deel van hierdie teëspoed het die arme dier getref nie."

"Daar is niks vreemds aan nie," het Sancho geantwoord, "want hy is mos ook 'n dolende ridder. Wat my verwonder, is dat my donkie so skoon daarvan afgekom het, terwyl ons so vuil daarvan afgekom het."

"Die fortuin laat altyd in teëspoed 'n deur oop om verligting te bring," het Don Quijote gesê. "Ek sê dit omdat hierdie diertjie nou die plek van Rocinante kan inneem en my hiervandaan kan dra na een of ander kasteel waar ek van my wonde genees kan word. En boonop sal ek dit nie as 'n skande beskou om so berede te wees nie, want ek onthou dat ek gelees het hoe die goeie ou Silenus, die opvoeder en leermeester van die vrolike god van die lag, toe hy die stad van die honderd poorte binnegegaan het, baie tevrede op 'n mooi donkie gery het."

"Dit kan waar wees dat hy gery het soos u Genade sê," het Sancho geantwoord, "maar daar is 'n groot verskil tussen om te ry en om oor 'n donkie gegooi te wees soos 'n sak mis."

Hierop het Don Quijote geantwoord: "Wonde wat in die geveg opgedoen word, gee eer eerder as wat hulle dit wegneem. Daarom, vriend Panza, moenie verder praat nie, maar, soos ek jou al gesê het, staan op so goed as wat jy kan en sit my bo-op jou dier, op watter manier ook al jou die beste pas, en laat ons hiervandaan gaan voordat die nag ons hier in hierdie wildernis oorval."

"En tog het ek u Genade hoor sê," het Panza opgemerk, "dat dit baie gepas is vir dolende ridders om in woestenye en wildernisse te slaap, en dat hulle dit as 'n groot geluk beskou."

"Dit is," het Don Quijote gesê, "wanneer hulle nie anders kan nie, of wanneer hulle verlief is. En dit is so waar dat daar ridders was wat twee jaar lank op rotse gebly het, in son en skaduwee en al die gure weer van die hemel, sonder dat hulle dames iets daarvan geweet het. Een van hulle was Amadis, toe hy onder die naam Beltenebros op die Peña Pobre gaan woon het, vir ek weet nie of dit agt jaar of agt maande was nie, want ek is nie baie seker van die berekening nie. In elk geval het hy daar gebly en boete gedoen oor ek weet nie watter wrewel Prinses Oriana teen hom gehad het nie. Maar genoeg hiervan nou, Sancho, en maak gou voordat so 'n ongeluk soos Rocinante s'n die donkie ook tref."

"Dan sou die duiwel self daarin wees," het Sancho gesê. En met dertig keer "ag", sestig sugte en honderd-en-twintig vloeke en verwensings teen wie ook al hom daar gebring het, het hy hom opgerig. Halfpad het hy bly staan, krom gebuig soos 'n Turkse boog, sonder die krag om hom regop te kry. Maar met al sy pyne het hy sy donkie opgesaal, wat ook 'n bietjie op loop gegaan het, meegesleur deur die oormatige losbandigheid van die dag. Daarna het hy Rocinante opgehelp, en as dié 'n tong gehad het om mee te kla, sou Sancho en sy meester hom beslis nie oortref het nie.

Kortom, Sancho het Don Quijote op die donkie vasgemaak en Rocinante aan 'n leiriem gebind, en met die donkie aan die halter het hy min of meer in die rigting gestap waar die grootpad volgens hom moes wees. En aangesien die toeval hulle sake van goed na beter gelei het, het hy nog nie 'n kort myl geloop nie of die pad het in sig gekom, en daarop het hy 'n herberg gewaar, wat tot sy ergernis en tot Don Quijote se vreugde natuurlik 'n kasteel moes wees. Sancho het volgehou dat dit 'n herberg was, en sy meester dat dit nie een was nie, maar 'n kasteel. Die rusie het so lank geduur dat hulle, voordat die saak beslis was, tyd gehad het om daar aan te kom, en Sancho het met sy hele karavaan sonder verdere woordewisseling ingery.