Die skrywer se voorwoord

Ledige leser: jy kan my sonder 'n eed glo dat ek graag sou wou hê dat hierdie boek, as kind van my brein, die mooiste, vrolikste en slimste was wat 'n mens jou kan voorstel. Maar ek kon nie die wet van die Natuur teenwerk dat alles sy eie soort voortbring nie. En wat kon hierdie dor, onbewerkte verstand van my dan anders voortbring as die verhaal van 'n droë, verskrompelde, wispelturige kind, vol allerhande gedagtes wat nog nooit by enigiemand anders opgekom het nie? Net die soort ding wat in 'n tronk gebore kan word, waar elke ellende tuis is en elke treurige geluid sy woonplek het. Rus, 'n vrolike skuilplek, lieflike velde, helder lug, kabbelende spruitjies en gemoedsrus: dít is die dinge wat selfs die onvrugbaarste muses vrugbaar maak, en kinders in die wêreld bring wat dit met verwondering en vreugde vul. Wanneer 'n vader 'n lelike, lomperige seun het, maak sy liefde hom soms so blind dat hy die seun se gebreke nie raaksien nie, of liewer, hy hou dit vir gawes en bekoorlikhede van liggaam en gees, en vertel sy vriende daarvan asof dit geestigheid en grasie is. Maar ek (want al gaan ek deur vir die vader, is ek maar net die stiefvader van Don Quijote) het geen lus om met die stroom van die gewoonte saam te gaan nie, of om jou, dierbaarste leser, amper met trane in my oë te smeek, soos ander doen, om die gebreke te vergewe of oor die hoof te sien wat jy in hierdie kind van my sal raaksien. Jy is nie sy familie of sy vriend nie. Jou siel is jou eie en jou wil is so vry soos enige ander man s'n, wie hy ook al is. Jy is in jou eie huis en net so baas daarvan as die koning van sy belasting, en jy ken die gewone spreekwoord: "Onder my mantel maak ek die koning dood." Dit alles stel jou vry van elke verpligting en elke oorweging, en jy kan van die storie sê wat jy wil, sonder vrees dat jy uitgeskel sal word vir die slegte of beloon vir die goeie wat jy daarvan sê.

'n Spaanse spreekwoord ("Debajo de mi manto, al rey mato"): binne die privaatheid van jou eie huis mag jy dink en sê wat jy wil, selfs oor die koning.

Ek sou die boek graag eenvoudig en onopgesmuk aan jou wou aanbied, sonder die versiering van 'n voorwoord of die ontelbare optog van die gebruiklike sonnette, epigramme en lofsange wat gewoonlik voor in boeke gesit word. Want ek kan jou vertel: al het dit my heelwat moeite gekos om die boek te skryf, was niks so swaar soos om hierdie voorwoord te maak wat jy nou lees nie. Baiekeer het ek my pen opgeneem om dit te skryf, en baiekeer het ek dit weer neergesit, sonder om te weet wat om te skryf. Een van daardie kere, terwyl ek sit en peins met die papier voor my, 'n pen agter my oor, my elmboog op die lessenaar en my wang in my hand, en wonder wat ek moet sê, het 'n sekere lewendige, slim vriend van my onverwags ingekom. Toe hy my so diep in gedagte sien, het hy gevra wat makeer, en ek het nie doekies omgedraai nie. Ek het geantwoord dat ek dink aan die voorwoord wat ek vir die storie van Don Quijote moet maak, en dat dit my so pla dat ek lus is om glad nie een te maak nie, en selfs die dade van so 'n edel ridder nie eens in druk uit te gee nie.

"Want hoe kan jy verwag dat ek nie onrustig moet wees oor wat daardie antieke wetgewer wat hulle die Publiek noem, sal sê nie? Hy sien hoe ek, ná soveel jare in die stilte van die vergetelheid geslaap het, nou te voorskyn kom met al my jare op my rug, en met 'n boek so droog soos 'n riet, sonder verbeelding, skraal van styl, arm aan gedagtes, heeltemal sonder geleerdheid en wysheid, sonder aanhalings in die kantlyn of aantekeninge agterin, soos ander boeke wat ek sien. Want dié boeke, al is hulle niks as fabels en goddeloosheid nie, is so vol spreuke van Aristoteles en Plato en die hele trop filosowe, dat die lesers verstom staan en oortuig raak dat die skrywers geleerde, belese en welsprekende manne is. En dan, wanneer hulle die Heilige Skrif aanhaal! Enigeen sou sê hulle is 'n klomp Thomasse van Aquino of ander kerkvaders, so vernuftig is hulle fatsoen: in die een sin beskryf hulle 'n verliefde wat sy kop kwyt is, en in die volgende lewer hulle 'n vroom preekie wat 'n plesier en 'n traktasie is om te hoor en te lees. Van dit alles sal daar niks in my boek wees nie, want ek het niks om in die kantlyn aan te haal of agterin aan te teken nie. Nog minder weet ek watter skrywers ek daarin volg, om hulle voorin te sit, soos almal doen, onder die letters A, B, C, wat begin by Aristoteles en eindig by Xenofon, of Zoïlus, of Zeuxis, al was die een 'n kwaadprater en die ander 'n skilder. My boek sal ook sonder sonnette voorin moet klaarkom, ten minste sonnette waarvan die skrywers hertoë, markiese, grawe, biskoppe, dames of beroemde digters is. Al weet ek dat, as ek twee of drie gewillige vriende sou vra, hulle dit vir my sou gee, en sulkes waarby die werk van die beroemdste digters in ons Spanje nie sou kon kers vashou nie.

"Kortom, my vriend," het ek voortgegaan, "ek is vasbeslote dat Señor Don Quijote begrawe moet bly in die argiewe van sy eie La Mancha totdat die Hemel iemand stuur wat hom kan uitdos met al daardie dinge wat hy nodig het. Want deur my vlakheid en gebrek aan geleerdheid voel ek nie opgewasse om dit te verskaf nie, en ek is van nature te skaam en te lui om rond te jag na skrywers wat moet sê wat ek self sonder hulle kan sê. Daarvandaan die gepeins en die afgetrokkenheid waarin jy my gevind het, en wat jy nou van my gehoor het, is rede genoeg daarvoor."

Toe my vriend dit hoor, het hy homself teen die voorkop geklap, hartlik uitgebars van die lag en uitgeroep: "So waar as God, Broer, nou is my oë oopgemaak oor 'n dwaling waarin ek geleef het al die lang tyd wat ek jou ken! Al die tyd het ek gedink jy is skerp en verstandig in alles wat jy doen, maar nou sien ek jy is so ver daarvan af soos die hemel van die aarde. Is dit moontlik dat dinge wat so min beteken en so maklik reg te stel is, 'n ryp verstand soos joune kan besig hou en verwar, een wat in staat is om veel groter struikelblokke deur te breek en plat te trap? Op my woord, dit kom nie van 'n gebrek aan vermoë nie, maar van te veel luiheid en te min kennis van die lewe. Wil jy weet of ek die waarheid praat? Wel, luister dan na my, en jy sal sien hoe ek in 'n oogwink al jou probleme wegvee en al die tekortkominge aanvul wat, soos jy sê, jou terughou en ontmoedig om die storie van jou beroemde Don Quijote, die lig en spieël van alle dolende ridderskap, aan die wêreld voor te lê."

"Praat maar," het ek gesê terwyl ek na hom luister. "Hoe wil jy my skugterheid te hulp kom en hierdie chaos van verwarring waarin ek sit, in orde bring?"

Waarop hy geantwoord het: "Jou eerste probleem, oor die sonnette, epigramme of lofverse wat jy voorin wil hê, en wat deur mense van belang en stand geskryf moet wees, kan opgelos word as jy self 'n bietjie moeite doen om hulle te maak. Daarna kan jy hulle doop en enige naam wat jy wil daaraan gee. Skryf hulle sommer op naam van Priester Jan van Indië of die Keiser van Trebisonde, van wie, sover ek weet, gesê word dat hulle beroemde digters was. En selfs al was hulle nie, en een of ander pedant of baccalaureus val jou aan en bevraagteken die feit, gee nie twee maravedí's daarom nie, want al bewys hulle jou 'n leuen aan, kan hulle nie die hand afkap waarmee jy dit geskryf het nie.

Priester Jan was 'n legendariese Christenkoning in die verre Ooste, van wie die Middeleeue baie vertel het. 'n Maravedí was 'n Spaanse muntjie van baie min waarde.

"Wat die verwysings in die kantlyn betref na die boeke en skrywers waaruit jy die spreuke en gesegdes haal wat jy in jou storie sit: dis net 'n kwessie daarvan om netjies 'n paar sinne of brokkies Latyn in te pas wat jy toevallig uit jou kop ken, of wat jou ten minste nie veel moeite sal kos om op te soek nie. Wanneer jy byvoorbeeld van vryheid en gevangenskap praat, sit jy in:

Non bene pro toto libertas venditur auro;

en dan verwys jy in die kantlyn na Horatius, of wie dit ook al gesê het. Of as jy na die mag van die dood verwys, kom jy aan met:

Pallida mors æquo pulsat pede pauperum tabernas,
Regumque turres.

Die eerste reël beteken "Vryheid word nie goed verkoop vir al die goud ter wêreld nie" en kom eintlik nie van Horatius nie, maar uit die Middeleeuse Latynse fabels van Esopus. Die tweede is wel van Horatius: "Die bleek dood klop met dieselfde voet aan die hutte van die armes en die torings van konings."

"As dit oor vriendskap gaan en die liefde wat God ons beveel om vir ons vyand te hê, gaan dadelik na die Heilige Skrif. Dit kan jy met baie min navorsing doen, en dan haal jy niks minder aan as die woorde van God self nie: Ego autem dico vobis: diligite inimicos vestros. As jy van slegte gedagtes praat, gaan na die Evangelie: De corde exeunt cogitationes malæ. As dit oor die wispelturigheid van vriende gaan, is daar Cato, wat jou sy tweereëlige versie sal gee:

Donec eris felix multos numerabis amicos,
Tempora si fuerint nubila, solus eris.

"Maar Ek sê vir julle: julle moet julle vyande liefhê" (Matteus 5:44); "Uit die hart kom slegte gedagtes" (Matteus 15:19); "Solank jy voorspoedig is, sal jy baie vriende tel; as die tye bewolk raak, sal jy alleen wees." Laasgenoemde is eintlik van Ovidius, nie van Cato nie.

"Met hierdie en soortgelyke stukkies Latyn sal hulle jou in elk geval vir 'n grammatikus aansien, en dit is deesdae geen geringe eer en voordeel nie.

"Wat die aantekeninge agter in die boek betref, kan jy dit veilig so doen. As jy enige reus in jou boek noem, sorg dat dit die reus Goliat is, en net hiermee, wat jou byna niks kos nie, het jy 'n pragtige aantekening. Want jy kan sit: 'Die reus Golias of Goliat was 'n Filistyn wat die herder Dawid met 'n geweldige klipgooi in die Terebintdal doodgemaak het, soos vertel word in die Boek van die Konings,' in die hoofstuk waar jy dit geskryf vind.

"Verder, om te bewys dat jy 'n man van geleerdheid in die skone lettere en die kosmografie is, sorg dat die rivier die Taag in jou storie genoem word, en dadelik het jy nog 'n beroemde aantekening wat lui: 'Die rivier die Taag is so genoem na 'n koning van Spanje. Dit ontspring op dié en dié plek en loop in die oseaan uit, waar dit die mure van die beroemde stad Lissabon soen, en daar word algemeen geglo dat dit goue sand het,' ensovoorts. As jy iets met rowers te doen het, sal ek jou die storie van Cacus gee, want ek ken dit uit my kop. As dit met los vroue is, is daar die Biskop van Mondoñedo, wat jou Lamia, Laida en Flora sal leen, en enige verwysing na hulle sal jou groot aansien gee. As dit met hardvogtige vroue is, sal Ovidius jou van Medea voorsien. As dit met hekse of towenaresse is, het Homeros vir Calypso en Vergilius vir Circe. As dit met dapper kapteins is, sal Julius Caesar self homself aan jou leen in sy eie 'Kommentare', en Plutarchus sal jou duisend Alexanders gee. As jy met die liefde te doen het, kan jy met die twee onse Toskaans wat jy ken, na Leo die Hebreër gaan, wat jou na hartelus sal bedien. Of as jy nie lus het om na die buiteland te gaan nie, het jy tuis Fonseca se 'Oor die Liefde van God', waarin alles saamgevat is wat jy, of die mees verbeeldingryke verstand, oor die onderwerp kan begeer. Kortom, al wat jy hoef te doen, is om hierdie name aan te haal of na hierdie verhale te verwys wat ek genoem het, en dit aan my oor te laat om die aantekeninge en aanhalings in te voeg. Ek sweer by alles wat goed is, ek sal jou kantlyne volskryf en vier velle agter in die boek opgebruik.

Toskaans is Italiaans. Leo die Hebreër (León Hebreo) se beroemde werk oor die liefde, die "Dialoghi d'amore", het in Italiaans verskyn.

"Kom ons kom nou by daardie lyste van skrywers wat ander boeke het en wat jy vir joune wil hê. Die raad hiervoor is baie eenvoudig. Jy hoef net 'n boek te soek wat hulle almal aanhaal, van A tot Z, soos jy self sê, en dan sit jy presies dieselfde alfabet in jou boek. En al is die bedrog duidelik om te sien, omdat jy so min nodig het om by hulle te leen, maak dit nie saak nie. Daar sal waarskynlik 'n paar wees wat onnosel genoeg is om te glo dat jy hulle almal gebruik het in hierdie eenvoudige, kunslose storie van jou. In elk geval, as dit geen ander doel dien nie, sal hierdie lang katalogus van skrywers jou boek 'n verbasende voorkoms van gesag gee. Buitendien sal niemand die moeite doen om na te gaan of jy hulle gevolg het of nie, want dit raak hulle glad nie. Veral omdat, as ek my nie misgis nie, hierdie boek van jou geen behoefte het aan enigeen van die dinge wat jy sê dit kortkom nie. Want dit is van begin tot einde 'n aanval op die ridderboeke, waarvan Aristoteles nooit gedroom het nie, waaroor die heilige Basilius nie 'n woord gesê het nie, en waarvan Cicero niks geweet het nie. Ook val die fynighede van die waarheid en die waarnemings van die astrologie nie binne die bestek van sy fantasievolle uitspattings nie. Geometriese metings of weerleggings van die argumente van die retoriek het niks daarmee te doen nie, en dit is ook nie van plan om vir enigeen te preek nie deur menslike en goddelike dinge deurmekaar te krap, 'n soort harlekynspak wat geen Christelike verstand behoort aan te trek nie. Dit hoef net getrou te bly aan die natuur in die manier waarop dit geskryf is, en hoe volmaakter die nabootsing, hoe beter sal die werk wees. En aangesien hierdie stuk van jou na niks meer mik nie as om die gesag en invloed te vernietig wat ridderboeke in die wêreld en by die publiek het, is daar geen rede vir jou om te gaan bedel om spreuke van filosowe, voorskrifte uit die Heilige Skrif, fabels van digters, toesprake van redenaars of wonderwerke van heiliges nie. Jy hoef net te sorg dat jou styl en woordkeuse musikaal, aangenaam en eenvoudig vloei, met helder, gepaste en goed geplaasde woorde, en dat jy jou doel so goed as wat jy kan uiteensit en jou idees verstaanbaar stel, sonder verwarring of duisterheid. Probeer ook dat die swaarmoedige tot lag beweeg word wanneer hy jou storie lees, en die vrolike nog vroliker gemaak word; dat die eenvoudige nie verveeld raak nie, dat die verstandige die vindingrykheid bewonder, dat die ernstige dit nie verag nie, en dat die wyse nie versuim om dit te prys nie. Laastens, hou jou oog vas op die vernietiging van daardie swak gefundeerde gebou van die ridderboeke, wat deur sommige gehaat en deur baie meer geprys word. Want as jy hierin slaag, sal jy geen geringe sukses behaal het nie."

In diepe stilte het ek geluister na wat my vriend gesê het, en sy opmerkings het so 'n indruk op my gemaak dat ek, sonder om dit te probeer bevraagteken, erken het dat hulle reg is, en besluit het om uit hulle hierdie voorwoord te maak. Daarin, vriendelike leser, sal jy my vriend se gesonde verstand raaksien, my geluk om so 'n raadgewer te kry in so 'n tyd van nood, en wat jy gewen het deur die storie van die beroemde Don Quijote van La Mancha sonder byvoeging of verandering te ontvang. Al die inwoners van die distrik Campo de Montiel meen dat hy die kuisste minnaar en die dapperste ridder was wat in baie jare in daardie omgewing gesien is. Ek wil nie die diens opblaas wat ek jou bewys deur jou aan so 'n vermaarde en geëerde ridder voor te stel nie, maar ek wil wel jou dank hê vir die kennismaking wat jy sal maak met die beroemde Sancho Panza, sy skildknaap, in wie ek, na my mening, al die skildknaapse grappighede saamgevat het wat oor die swerm ydele ridderboeke versprei lê. En so: mag God jou gesondheid gee, en my nie vergeet nie. Vale.

"Vale" is Latyn vir "vaarwel".