Oor die ongeëwenaarde en ongehoorde avontuur wat die dapper Don Quijote van La Mancha volbring het met minder gevaar as enige wat nog ooit deur enige beroemde ridder in die wêreld volbring is

"Dit kan nie anders nie, señor, as dat hierdie gras 'n bewys is dat daar naby 'n fontein of 'n spruit moet wees wat dit natmaak. Dit sal dus goed wees om 'n bietjie verder aan te gaan, sodat ons 'n plek kan kry waar ons hierdie verskriklike dors kan les wat ons so pla, en wat sonder twyfel erger is as honger."

Die raad het vir Don Quijote goed gelyk. Hy het Rocinante aan die toom gelei en Sancho die donkie aan die halter, nadat hy die oorskiet van die aandete weer op hom gepak het, en so het hulle op die tas oor die weiveld vorentoe beweeg, want die donker van die nag het dit onmoontlik gemaak om enigiets te sien. Maar hulle het nog nie tweehonderd treë geloop nie, toe 'n harde geruis van water, asof dit van groot rotse afstort, hulle ore getref het. Die geluid het hulle baie opgebeur. Maar toe hulle stilstaan en luister om uit te maak uit watter rigting dit kom, het hulle op die ongeleë oomblik nog 'n geraas gehoor wat die vreugde oor die water vir hulle bederf het, veral vir Sancho, wat van nature bangerig en papbroek was. Hulle het, sê ek, slae gehoor wat op 'n vaste maat val, en 'n sekere gekletter van yster en kettings, wat saam met die woeste gedruis van die water enige hart behalwe Don Quijote s'n met skrik sou vervul het. Die nag was, soos gesê is, donker, en hulle het toevallig tussen 'n paar hoë bome beland, wie se blare, deur 'n sagte windjie geroer, 'n lae, onheilspellende geruis gemaak het. Sodat alles, die eensaamheid, die plek, die donker, die geraas van die water en die ritseling van die blare, ontsag en vrees ingeboesem het. Des te meer omdat hulle gemerk het dat die slae nie ophou nie, die wind nie gaan lê nie en die môre nie nader kom nie. En by dit alles kan nog gevoeg word dat hulle nie geweet het waar hulle was nie.

Maar Don Quijote, gesterk deur sy onverskrokke hart, het op Rocinante gespring, sy rondas aan sy arm vasgegord, sy spies skuins gehou en gesê: "Vriend Sancho, weet dat ek deur die wil van die Hemel gebore is in hierdie ons ystertydperk, om daarin die goue eeu, of die goudene, soos dit genoem word, te laat herleef. Ek is hy vir wie gevare, magtige prestasies en dapper dade weggelê is. Ek is, sê ek weer, hy wat die Ridders van die Ronde Tafel, die Twaalf van Frankryk en die Nege Helde moet laat herleef, en hy wat die Platirs, die Tablantes, Olivantes en Tirantes, die Febusse en Belianisse, met die hele trop beroemde dolende ridders van vervloë dae, aan die vergetelheid moet oorgee, deur in hierdie dae waarin ek lewe sulke dade, wonders en wapenfeite te verrig dat dit hulle skitterendste dade sal verduister. Merk jy goed op, getroue en betroubare skildknaap, die duisternis van hierdie nag, sy vreemde stilte, die dowwe, deurmekaar gemurmel van daardie bome, die vreeslike geluid van daardie water waarna ons kom soek het, wat klink asof dit van die hoë Maanberge afstort en neerplons, en daardie onophoudelike gehamer wat ons ore wond en seermaak? Al hierdie dinge saam, en elkeen op sigself, is genoeg om vrees, angs en ontsteltenis in die bors van Mars self te jaag, hoeveel te meer in een wat nie gewoond is aan sulke gevare en avonture nie. Wel, alles wat ek jou hier voorhou, is vir my gees net 'n aansporing en prikkel, wat my hart in my bors laat bars van gretigheid om hierdie avontuur aan te pak, hoe swaar dit ook al belowe om te wees. Trek dus Rocinante se buikgord 'n bietjie stywer, en God sy met jou. Wag hier drie dae vir my en nie langer nie, en as ek in daardie tyd nie terugkom nie, kan jy na ons dorp teruggaan, en van daar af, om my 'n guns en 'n diens te bewys, gaan jy na El Toboso, waar jy vir my onvergelyklike dame Dulcinea sal sê dat haar gevange ridder gesterf het terwyl hy dinge aangedurf het wat hom waardig sou maak om hare genoem te word."

Toe Sancho sy meester se woorde hoor, het hy op die aandoenlikste manier begin huil en gesê:

"Señor, ek weet nie hoekom u Genade hierdie verskriklike avontuur wil aandurf nie. Dit is nou nag, niemand sien ons hier nie, ons kan maklik omdraai en ons uit die gevaar padgee, al drink ons ook drie dae lank niks nie. En aangesien daar niemand is wat ons sien nie, sal daar nog minder iemand wees wat ons as lafaards uitkryt. Boonop het ek baiekeer die pastoor van ons dorp, wat u Genade goed ken, hoor preek: wie die gevaar soek, kom daarin om. Dit is dus nie reg om God te versoek deur so 'n geweldige onderneming aan te pak waaruit daar geen ontkoming is behalwe deur 'n wonderwerk nie. En die Hemel het al genoeg wonderwerke vir u Genade gedoen deur u te bewaar sodat u nie soos ek in die kombers opgegooi is nie, en deur u oorwinnend en heelhuids uit te bring tussen al daardie vyande wat by die dooie was. En as dit alles daardie harde hart nie beweeg of versag nie, laat hierdie gedagte en oorweging dit beweeg: dat u skaars van hierdie plek af weg sal wees, of ek gee van pure bangheid my siel oor aan enigeen wat dit wil hê. Ek het huis en vrou en kinders verlaat om u Genade te kom dien, in die hoop om beter en nie slegter daaraan toe te wees nie. Maar soos gierigheid die sak laat bars, so het dit my hoop stukkend geskeur, want net toe my hoop die hoogste was om daardie ellendige, ongeluksalige eiland te kry wat u Genade my so dikwels belowe het, sien ek dat u my eerder, in die plek daarvan, nou wil verlaat op 'n plek so ver van alle mense af. Om Godswil, my meester, moenie my so onregverdig behandel nie. En as u Genade nie heeltemal van hierdie onderneming wil afsien nie, stel dit ten minste uit tot die môre, want volgens die kennis wat ek geleer het toe ek 'n herder was, kan dit nie meer as drie uur voor dagbreek wees nie, want die bek van die Horing is reg bo ons koppe en maak middernag in die lyn van die linkerarm."

Herders het die tyd in die nag gelees aan die stand van die sterrebeeld Klein Beer, wat in Spaans "die Horing" genoem word, deur dit te vergelyk met 'n denkbeeldige mensfiguur met arms en kop in die hemel.

"Hoe kan jy sien, Sancho," het Don Quijote gesê, "waar dit daardie lyn maak, of waar hierdie bek of hierdie agterkop is waarvan jy praat, as die nag so donker is dat daar nie 'n enkele ster aan die hele hemel te sien is nie?"

"Dis waar," het Sancho gesê, "maar vrees het skerp oë, en sien dinge onder die grond, hoeveel te meer bo in die hemel. Boonop is daar goeie rede om te glo dat dit nou nie meer lank voor dag is nie."

"Laat dit kort wat dit wil," het Don Quijote geantwoord, "dit sal nie nou of ooit van my gesê word dat trane of smekinge my laat afsien het van iets wat volgens ridderlike gebruik gedoen moet word nie. Daarom vra ek jou, Sancho, om stil te bly, want God, wat dit in my hart gelê het om hierdie ongeëwenaarde en verskriklike avontuur nou te onderneem, sal sorg dat Hy oor my veiligheid waak en jou droefheid troos. Wat jy moet doen, is om Rocinante se buikgord goed styf te trek en hier te wag, want ek sal binnekort terug wees, lewend of dood."

Toe Sancho sien dat dit sy meester se finale besluit was, en hoe min sy trane, raad en smekinge by hom uitgerig het, het hy besluit om sy eie vernuf in te span en hom, as hy kon, te dwing om tot dagbreek te wag. Terwyl hy die perd se buikgord styftrek, het hy toe stilletjies, sonder dat iemand dit gevoel het, met sy donkie se halter albei Rocinante se pote vasgebind, sodat Rocinante, toe Don Quijote wou wegry, nie kon nie, want die perd kon net met sprongetjies beweeg. Toe hy sien hoe goed sy truuk werk, het Sancho Panza gesê:

"Kyk daar, señor! Die Hemel, geroer deur my trane en gebede, het dit so beskik dat Rocinante nie kan roer nie. En as u koppig wil wees en hom die spore gee en slaan, sal u net die fortuin uittart en, soos hulle sê, teen die prikkels skop."

Don Quijote het hieroor wanhopig geraak, maar hoe meer hy sy hakke in die perd druk, hoe minder het hy hom aan die gang gekry. En omdat hy niks van die vasbindery vermoed het nie, moes hy hom daarby neerlê en wag tot dagbreek, of totdat Rocinante kon beweeg, vas oortuig dat dit alles van iets anders as Sancho se vernuf gekom het. Daarom het hy vir hom gesê: "Aangesien dit so is, Sancho, en Rocinante nie kan beweeg nie, is ek tevrede om te wag totdat die dagbreek vir ons glimlag, al moet ek huil solank dit draai om te kom."

"Dit is nie nodig om te huil nie," het Sancho geantwoord, "want ek sal u Genade van nou af tot dagbreek met stories vermaak, tensy u liewer wil afklim en 'n bietjie op die groen gras gaan lê en slaap, soos dolende ridders maak, sodat u vars kan wees wanneer die dag kom en die oomblik aanbreek om hierdie buitengewone avontuur aan te pak waarna u so uitsien."

"Wat praat jy van afklim of slaap?" het Don Quijote gesê. "Dink jy ek is een van daardie ridders wat rus terwyl die gevaar voor hulle staan? Slaap jy, wat gebore is om te slaap, of doen wat jy wil, want ek sal handel soos ek dink die beste by my karakter pas."

"Moenie kwaad wees nie, my meester," het Sancho geantwoord, "dit is nie wat ek wou sê nie." En hy het nader aan hom gekom en een hand op die voorste saalboog en die ander op die agterste gesit, sodat hy sy meester se linkerdy in sy arms vasgehou het. Hy het nie gewaag om 'n vingerbreedte van hom af weg te gaan nie, so bang was hy vir die slae wat steeds op 'n vaste maat weerklink het. Don Quijote het hom beveel om 'n storie te vertel om hom te vermaak, soos hy voorgestel het, en Sancho het geantwoord dat hy dit sou doen as sy angs vir wat hy hoor, hom sou toelaat. "Nietemin," het hy gesê, "sal ek probeer om 'n storie te vertel wat, as ek dit regkry om dit te vertel en niemand my in die vertel steur nie, die beste van alle stories is. En laat u Genade my u aandag gee, want hier begin ek. Daar was eens wat daar was, en mag die goeie wat kom vir almal wees, en die kwaad vir hom wat dit gaan soek. U Genade moet weet dat die begin wat die ou mense voor hulle stories gesit het, nie sommer was soos elkeen wou nie. Dit was 'n spreuk van Cato Zonzorino, die Romein, wat sê 'die kwaad vir hom wat dit gaan soek', en dit pas nou so mooi soos 'n ring aan 'n vinger, om te wys dat u Genade stil moet bly en nie op enige plek die kwaad moet gaan soek nie, en dat ons met 'n ander pad moet teruggaan, want niemand dwing ons om hierdie een te volg waar soveel verskrikkinge ons bang maak nie."

Sancho verhaspel die naam van die Romein Cato Censorinus. "Zonzo" beteken in Spaans "dom" of "onnosel".

"Gaan aan met jou storie, Sancho," het Don Quijote gesê, "en laat die keuse van ons pad aan my oor."

"Ek sê dan," het Sancho voortgegaan, "dat daar in 'n dorp in Extremadura 'n bokherder was, dit wil sê iemand wat bokke opgepas het. En hierdie herder of bokwagter, soos my storie gaan, se naam was Lope Ruiz, en hierdie Lope Ruiz was verlief op 'n herderinnetjie met die naam Torralba, en hierdie herderinnetjie met die naam Torralba was die dogter van 'n ryk veeboer, en hierdie ryk veeboer..."

"As dit die manier is waarop jy jou storie vertel, Sancho," het Don Quijote gesê, "deur alles wat jy te sê het twee keer te herhaal, sal jy nie in twee dae klaar wees nie. Vertel dit reguit aan en vertel dit soos 'n verstandige mens, of anders sê niks."

"Stories word in my geweste altyd presies so vertel as wat ek hierdie een vertel," het Sancho geantwoord, "en ek kan dit nie op 'n ander manier vertel nie, en dit is ook nie reg van u Genade om van my te vra om nuwe gewoontes te begin nie."

"Vertel dit dan soos jy wil," het Don Quijote geantwoord. "En aangesien die noodlot wil hê dat ek nie anders kan as om na jou te luister nie, gaan aan."

"En so, heer van my siel," het Sancho voortgegaan, "soos ek gesê het, was hierdie herder verlief op Torralba, die herderin, wat 'n wilde, fris gevulde meisie was, met iets van 'n man se voorkoms aan haar, want sy het 'n snorretjie gehad. Ek sien haar nou nog voor my."

"Het jy haar dan geken?" het Don Quijote gevra.

"Ek het haar nie geken nie," het Sancho gesê, "maar hy wat my die storie vertel het, het gesê dit was so waar en seker dat ek, wanneer ek dit vir 'n ander vertel, gerus kon verklaar en sweer dat ek dit alles self gesien het. En so, met verloop van tyd, het die duiwel, wat nooit slaap nie en alles deurmekaar krap, dit so bewerk dat die liefde wat die herder vir die herderin gehad het, in haat en afkeer verander het. En die rede, volgens die kwaadsprekers, was 'n bietjie jaloesie wat sy hom laat voel het, wat oor die streep gegaan en op verbode grond oortree het. En die herder het haar van toe af so gehaat dat hy, om van haar weg te kom, besluit het om die land te verlaat en te gaan waar hy haar nooit weer sou sien nie. Toe Torralba sien dat Lope haar afgewys het, was sy dadelik smoorverlief op hom, al het sy hom nog nooit tevore liefgehad nie."

"Dit is die natuurlike aard van vroue," het Don Quijote gesê, "om die een te versmaai wat hulle liefhet, en die een lief te hê wat hulle haat. Gaan aan, Sancho."

"Dit het so gebeur," het Sancho gesê, "dat die herder sy voorneme uitgevoer het, en met sy bokke voor hom uit oor die vlaktes van Extremadura getrek het om na die Koninkryk Portugal oor te gaan. Torralba, wat daarvan geweet het, het agter hom aan gegaan, en te voet en kaalvoet het sy hom op 'n afstand gevolg, met 'n pelgrimstaf in die hand en 'n knapsak om die nek. Daarin het sy, so word gesê, 'n stukkie spieël gedra en 'n stuk van 'n kam en een of ander potjie grimering vir haar gesig. Maar laat sy dra wat sy wil, ek gaan my nie die moeite gee om dit te bewys nie. Al wat ek sê, is dat die herder, so sê hulle, met sy trop by die rivier Guadiana gekom het om oor te steek, en die rivier was toe vol en het amper oor sy walle gestroom. En op die plek waar hy gekom het, was daar nie 'n pont of 'n boot of enigiemand om hom of sy trop na die oorkant te bring nie. Hy was baie vies daaroor, want hy het gesien dat Torralba nader kom en hom met haar trane en smekinge baie sou lastig val. Maar hy het so fyn rondgekyk dat hy 'n visserman gekry het wat langs hom 'n bootjie gehad het wat so klein was dat net een mens en een bok daarin kon pas. Nietemin het hy met hom gepraat en met hom ooreengekom om hom en sy driehonderd bokke oor te neem. Die visserman het in die boot geklim en een bok oorgeneem. Hy het teruggekom en nog een oorgeneem. Hy het weer teruggekom en weer een oorgebring. Laat u Genade tel hoeveel bokke die visserman oorneem, want as een uit die geheue glip, is die storie klaar, en dan sal dit onmoontlik wees om nog 'n woord daarvan te vertel. Om voort te gaan: ek moet u sê dat die landingsplek aan die oorkant modderig en glibberig was, en die visserman het baie tyd verloor met die heen en weer gaan. Nietemin het hy teruggekom vir nog 'n bok, en nog een, en nog een."

"Neem aan dat hy hulle almal oorgebring het," het Don Quijote gesê, "en moenie so aanhou heen en weer gaan nie, anders sal jy hulle binne 'n jaar nie almal oor hê nie."

"Hoeveel het tot dusver oorgegaan?" het Sancho gevra.

"Hoe de duiwel moet ek weet?" het Don Quijote geantwoord.

"Daar het u dit," het Sancho gesê, "wat ek vir u gesê het, dat u goed moet tel. Wel, by God, dan is die storie klaar, want 'n mens kan nie verder gaan nie."

"Hoe kan dit wees?" het Don Quijote gesê. "Is dit so noodsaaklik vir die storie om presies te weet hoeveel bokke oorgegaan het, dat as daar een in die telling verkeerd is, jy nie kan aangaan nie?"

"Nee, señor, glad nie," het Sancho geantwoord. "Maar toe ek u Genade vra om my te sê hoeveel bokke oorgegaan het, en u geantwoord het dat u nie weet nie, het op daardie selfde oomblik alles wat ek nog te sê gehad het, uit my geheue verdwyn. En op my woord, daar was baie nut en vermaak in."

"So, dan," het Don Quijote gesê, "is die storie verby?"

"So dood en begrawe soos my ma," het Sancho gesê.

"Waarlik," het Don Quijote gesê, "jy het een van die seldsaamste stories, vertellings of geskiedenisse vertel wat enigiemand in die wêreld kon uitdink, en so 'n manier om dit te vertel en te eindig, is nog nooit gesien nie en sal ook nie in 'n leeftyd gesien word nie. Al het ek ook niks anders van jou uitnemende verstand verwag nie. Maar dit verbaas my nie, want miskien het daardie onophoudelike slae jou kop deurmekaar gemaak."

"Dit kan alles wees," het Sancho geantwoord, "maar ek weet dat al wat 'n mens van my storie kan sê, is dat dit daar eindig waar die fout in die telling van die bokke se oorgaan begin."

"Laat dit eindig waar dit wil, goed en wel," het Don Quijote gesê, "en laat ons kyk of Rocinante kan loop." En weer het hy hom die spore gegee, en weer het Rocinante gespring en op dieselfde plek gebly, so goed was hy vasgebind.

Net toe, of dit nou die koue van die môre was wat al naderkom, of dat hy iets met die aandete geëet het wat die maag losmaak, of dat dit net die natuur was (soos die waarskynlikste is), het Sancho die behoefte gevoel om te doen wat niemand anders vir hom kon doen nie. Maar die vrees wat sy hart binnegedring het, was so groot dat hy nie gewaag het om selfs 'n naelbreedte van sy meester af weg te gaan nie. Om nie te doen wat hy moes doen nie, was egter ook onmoontlik. Wat hy toe ter wille van die vrede gedoen het, was om sy regterhand, wat die agterste saalboog vasgehou het, weg te neem, en daarmee saggies en geruisloos die skuifkoord los te maak wat die enigste ding was wat sy broek opgehou het. Sodra dit los was, het die broek dadelik om sy voete afgesak soos boeie. Toe het hy sy hemp so goed as wat hy kon opgelig en sy agterwêreld ontbloot, wat nie juis 'n klein een was nie. Maar toe dit gedoen was, wat hy gedink het al was wat hy moes doen om uit hierdie verskriklike nood en verleentheid te kom, het 'n nog groter moeilikheid hom voorgedoen. Dit het vir hom onmoontlik gelyk om hom te ontlas sonder om 'n geluid te maak, en hy het op sy tande gekners, sy skouers saamgetrek en sy asem opgehou so goed as wat hy kon. Maar ten spyte van al sy voorsorg was hy tog ongelukkig genoeg om 'n geluidjie te maak, baie anders as die een wat hom so bang gemaak het.

Toe Don Quijote dit hoor, het hy gesê: "Watter geluid is dit, Sancho?"

"Ek weet nie, señor," het hy gesê. "Dit moet iets nuuts wees, want avonture en teëspoed begin nooit met 'n kleinigheid nie." Nog 'n keer het hy sy geluk probeer, en dit het so goed afgeloop dat hy, sonder enige verdere geluid of opskudding, verlos was van die las wat hom soveel ongemak besorg het. Maar aangesien Don Quijote se reuksin net so skerp was soos sy gehoor, en Sancho so styf teen hom vasgeklou het dat die dampe amper in 'n reguit lyn opgestyg het, kon dit nie anders nie as dat van hulle sy neus sou bereik. En sodra dit gebeur het, het hy sy neus te hulp gekom deur dit tussen sy vingers toe te knyp, en effens deur die neus gesê: "Sancho, dit lyk vir my jy is baie bang."

"Dit is ek," het Sancho geantwoord, "maar hoe merk u Genade dit nou meer as ooit?"

"Omdat jy nou sterker ruik as ooit, en nie na ambergrys nie," het Don Quijote geantwoord.

"Baie moontlik," het Sancho gesê, "maar dit is nie my skuld nie, maar u Genade s'n, omdat u my op sulke ongeleë ure rondsleep en op sulke ongewone treë."

"Gee dan drie of vier treë terug, my vriend," het Don Quijote gesê, die hele tyd met sy vingers aan sy neus, "en gee voortaan meer aandag aan jou persoon en aan wat jy my persoon verskuldig is. Want dit is my groot gemeensaamheid met jou wat hierdie minagting gekweek het."

"Ek wed," het Sancho geantwoord, "dat u Genade dink ek het met my lyf iets gedoen wat ek nie moes nie."

"Hoe meer 'n mens daarin roer, vriend Sancho, hoe erger word dit," het Don Quijote geantwoord.

Met hierdie en ander gesprekke van dieselfde soort het meester en kneg die nag deurgebring, totdat Sancho gemerk het dat die dagbreek vinnig nader kom. Toe het hy baie versigtig vir Rocinante losgemaak en sy eie broek vasgebind. Sodra Rocinante homself vry voel, het hy, hoewel hy van nature glad nie vurig was nie, lewendig gelyk en begin trappel, want van bokspring het hy, met respek gesê, niks geweet nie. Toe Don Quijote sien dat Rocinante kon beweeg, het hy dit as 'n goeie teken beskou, en as 'n sein dat hy die vreeslike avontuur moes aandurf. Teen hierdie tyd was die dag ten volle aangebreek en kon 'n mens alles duidelik sien, en Don Quijote het gesien dat hy tussen 'n paar hoë bome was, kastaiingbome, wat 'n baie diep skaduwee gegooi het. Hy het ook gemerk dat die geluid van die slae nie ophou nie, maar hy kon nie agterkom wat dit veroorsaak nie. Daarom het hy, sonder verdere uitstel, vir Rocinante die spore laat voel, en weer van Sancho afskeid geneem. Hy het hom gesê om hoogstens drie dae daar vir hom te wag, soos hy vroeër gesê het, en as hy teen daardie tyd nie teruggekom het nie, kon hy seker wees dat dit God se wil was dat hy sy dae in daardie gevaarlike avontuur sou eindig. Hy het weer die boodskap en opdrag herhaal wat Sancho namens hom aan sy dame Dulcinea moes oordra, en gesê dat hy nie bekommerd hoef te wees oor die betaling vir sy dienste nie, want voordat hy van die huis af weg is, het hy sy testament gemaak, waarin Sancho sou vind dat hy ten volle vergoed word wat sy loon betref, in verhouding tot die tyd wat hy gedien het. Maar as God hom veilig, heelhuids en ongedeerd uit daardie gevaar bring, kon hy die beloofde eiland as meer as seker beskou. Sancho het van voor af begin huil toe hy weer die aandoenlike woorde van sy goeie meester hoor, en het besluit om by hom te bly tot die uiteinde en die end van die saak. Uit hierdie trane en hierdie eerbare besluit van Sancho Panza lei die skrywer van hierdie geskiedenis af dat hy van goeie afkoms moes gewees het, en ten minste 'n ou Christen. En die gevoel wat hy gewys het, het sy meester geroer, maar nie so dat hy enige swakheid laat blyk het nie. Inteendeel, hy het so goed as wat hy kon weggesteek wat hy voel, en begin aanbeweeg na die kant waarvandaan die geluid van die water en die slae gelyk het te kom.

'n "Ou Christen" was in Cervantes se Spanje iemand wie se familie geen Joodse of Moorse voorouers gehad het nie, wat as 'n teken van aansien gegeld het.

Sancho het hom te voet gevolg en, soos sy gewoonte was, sy donkie aan die halter gelei, sy getroue maat in voorspoed en teëspoed. Nadat hulle 'n ent deur die skaduryke kastaiingbome gevorder het, het hulle op 'n klein weiveld aan die voet van 'n paar hoë rotse afgekom, waarvan 'n magtige stroom water afgestort het. Aan die voet van die rotse was 'n paar grof geboude huise, wat meer soos ruïnes as huise gelyk het, en hulle het gemerk dat die gedreun en gekletter van die slae, wat steeds sonder ophou aangehou het, daarvandaan kom. Rocinante het geskrik vir die geraas van die water en die slae, maar Don Quijote het hom gekalmeer en tree vir tree na die huise aanbeweeg. Hy het hom met sy hele hart aan sy dame opgedra en haar gesmeek om hom in daardie vreeslike nood en onderneming by te staan, en op pad het hy hom ook aan God opgedra, dat Hy hom nie moet vergeet nie. Sancho, wat nooit van sy sy af gewyk het nie, het sy nek so ver as wat hy kon uitgerek en tussen Rocinante se bene deur geloer om te sien of hy nou kon uitvind wat dit was wat hom so bang en benoud gemaak het. Hulle het miskien nog honderd treë verder gegaan, toe die ware oorsaak, sonder die moontlikheid van enige vergissing, van daardie vreeslik klinkende en vir hulle ontsagwekkende geraas wat hulle die hele nag in sulke vrees en verwarring gehou het, duidelik en sigbaar te voorskyn gekom toe hulle om 'n hoek gedraai het. En dit was (as jy, leser, nie gewalg en teleurgesteld is nie) ses hamers van 'n volmeul, wat met hulle beurtelingse slae al die lawaai gemaak het.

In 'n volmeul is nuutgeweefde wolstof in water met swaar houthamers geslaan om dit dig en sterk te maak. Die hamers is deur 'n waterwiel aangedryf.

Toe Don Quijote sien wat dit was, het hy van kop tot tone stom en styf geword. Sancho het na hom gekyk en gesien dat sy kop op sy bors hang, klaarblyklik van pure skaamte. En Don Quijote het na Sancho gekyk en gesien dat sy wange opgeblaas was en sy mond vol lag, en dat hy duidelik op die punt was om te ontplof. Ten spyte van sy ergernis kon hy nie help om te lag toe hy hom so sien nie. En toe Sancho sien dat sy meester begin, het hy so hartlik losgebars dat hy sy sye met albei hande moes vashou om nie van die lag oop te bars nie. Vier keer het hy opgehou, en net soveel keer het sy lag van voor af uitgebreek, net so hewig soos die eerste keer. Daaroor het Don Quijote woedend geword, veral toe hy hoor hoe Sancho spottend sê: "Weet, vriend Sancho, dat ek deur die wil van die Hemel gebore is in hierdie ons ystertydperk om daarin die goudene of goue eeu te laat herleef. Ek is hy vir wie gevare, magtige prestasies en dapper dade weggelê is..." En so het hy aangegaan en die woorde herhaal wat Don Quijote gesê het toe hulle die eerste keer die vreeslike slae gehoor het.

Toe Don Quijote sien dat Sancho hom bespotlik maak, was hy so beskaamd en vererg dat hy sy spies opgelig en hom twee sulke houe gegee het dat, as hy dit nie op sy skouers nie maar op sy kop gevang het, daar geen loon meer sou wees om te betaal nie, behalwe miskien aan sy erfgename. Toe Sancho sien dat hy vir sy grap 'n ernstige en ongemaklike antwoord kry, en bang was dat sy meester nog verder sou gaan, het hy baie nederig vir hom gesê: "Bedaar, my heer, want by God, ek maak net 'n grap."

"Wel, as u 'n grap maak, maak ek nie," het Don Quijote geantwoord. "Kyk hier, my lustige heer: as dit, in plaas van volmeulhamers, een of ander gevaarlike avontuur was, het ek dan nie, wat dink u, die moed gewys wat nodig was om dit aan te pak en te volbring nie? Is ek miskien, aangesien ek 'n edelman is, verplig om geluide te ken en te onderskei en te weet of hulle van volmeulens kom of nie? Veral as ek, wat die geval is, nog nooit in my lewe een gesien het nie, anders as u, gemene boer wat u is, wat tussen hulle gebore en getoë is? Maar verander vir my hierdie ses hamers in ses reuse, en laat hulle my een vir een of almal saam kom uitdaag, en as ek hulle nie onderstebo slaan nie, spot dan maar met my soveel as wat u wil."

"Genoeg daarvan, señor," het Sancho geantwoord. "Ek erken ek het die grap 'n bietjie te ver gevoer. Maar sê my, u Genade, noudat ons vrede gemaak het (en mag God u uit al die avonture wat u mag oorkom, net so veilig en heelhuids uitbring as wat Hy u uit hierdie een uitgebring het), was dit nie iets om oor te lag nie, en is dit nie 'n goeie storie nie, die groot skrik wat ons gehad het? Ten minste wat ek gehad het, want wat u Genade betref, sien ek nou dat u nie weet of verstaan wat vrees of angs is nie."

"Ek ontken nie," het Don Quijote gesê, "dat wat met ons gebeur het, die moeite werd is om oor te lag nie, maar dit is nie die moeite werd om 'n storie van te maak nie, want nie almal is slim genoeg om die spyker op die kop te slaan nie."

"Ten minste," het Sancho gesê, "het u Genade goed geweet hoe om met u spies na die kop te mik, al het u my op die skouers raakgeslaan, God sy dank en my eie vlugheid om te koes. Maar laat dit daar. Die tyd sal leer. Want ek het al hoor sê: 'wie jou liefhet, kasty jou'. En boonop dat dit die gewoonte van groot here is om 'n kneg ná harde woorde 'n nuwe broek te gee. Al weet ek nie wat hulle ná houe gee nie, tensy dolende ridders ná houe eilande gee, of koninkryke op die vasteland."

"Dit kan in die dobbelstene lê," het Don Quijote gesê, "dat alles wat jy sê, waar sal word. Vergeet wat verby is, want jy is slim genoeg om te weet dat ons eerste opwellings nie in ons eie mag is nie. En hou in die toekoms een ding in gedagte: dat jy jou praatsiekte in my geselskap beteuel en inhou. Want in al die ridderboeke wat ek gelees het, en hulle is ontelbaar, het ek nog nooit 'n skildknaap teëgekom wat so baie met sy heer gepraat het as jy met joune nie. En eintlik voel ek dat dit 'n groot fout van jou en van my is: van jou, dat jy so min respek vir my het, en van my, dat ek my nie meer laat respekteer nie. Daar was Gandalín, die skildknaap van Amadis van Gallië, wat graaf van die Ínsula Firme geword het, en ons lees van hom dat hy sy heer altyd aangespreek het met sy pet in sy hand, sy kop gebuig en sy lyf dubbel gevou, more turquesco. En wat sal ons dan sê van Gasabal, die skildknaap van Galaor, wat so swygsaam was dat sy naam, om ons te wys hoe groot sy wonderlike stilswyendheid was, net een keer genoem word in die hele geskiedenis, so lank en waaragtig as wat dit is? Uit alles wat ek gesê het, sal jy aflei, Sancho, dat daar 'n verskil moet wees tussen meester en kneg, tussen heer en lakei, tussen ridder en skildknaap. Sodat ons van vandag af in ons omgang met mekaar meer respek moet betoon en minder vryhede moet neem, want op watter manier ek ook al deur jou uitgetart word, dit sal sleg wees vir die kruik. Die gunste en weldade wat ek jou belowe het, sal op die regte tyd kom, en as hulle nie kom nie, sal jou loon ten minste nie verlore gaan nie, soos ek jou reeds gesê het."

"More turquesco" is Latyn vir "op die Turkse manier". "Sleg vir die kruik" kom van 'n Spaanse spreekwoord: of die kruik die klip tref en of die klip die kruik, dit is altyd die kruik wat breek.

"Alles wat u Genade sê, is baie goed," het Sancho gesê, "maar ek sou graag wil weet (ingeval die tyd van gunste nie kom nie en dit nodig mag wees om op die loon terug te val) hoeveel 'n dolende ridder se skildknaap in daardie dae gekry het, en of hulle per maand ooreengekom het of per dag, soos messelaars?"

"Ek glo nie," het Don Quijote geantwoord, "dat sulke skildknape ooit 'n loon gekry het nie, maar hulle was van guns afhanklik. En as ek nou jou loon in die verseëlde testament wat ek by die huis gelaat het, genoem het, was dit met die oog op wat mag gebeur. Want ek weet nog nie hoe dit met die ridderskap in hierdie ellendige tye van ons gaan uitdraai nie, en ek wil nie hê my siel moet in die ander wêreld oor kleinighede ly nie. Want ek wil hê jy moet weet, Sancho, dat daar in hierdie wêreld geen staat gevaarliker is as dié van avonturiers nie."

"Dit is waar," het Sancho gesê, "aangesien die blote geraas van die hamers van 'n volmeul die hart van so 'n dapper dolende avonturier soos u Genade kan ontstel en verontrus. Maar u kan seker wees dat ek voortaan nie my lippe sal oopmaak om met enigiets van u Genade die spot te dryf nie, maar net om u te eer as my meester en natuurlike heer."

"As jy dit doen," het Don Quijote geantwoord, "sal jy lank lewe op die aarde, want naas jou ouers moet jou meesters gerespekteer word asof hulle jou ouers is."