Hoe die pastoor en die barbier met hul plan voortgegaan het, saam met ander dinge wat dit werd is om in hierdie groot geskiedenis opgeteken te word

Die pastoor se plan het vir die barbier glad nie sleg gelyk nie. Inteendeel, dit was so goed dat hulle dadelik aan die werk gespring het om dit uit te voer. Hulle het by die herbergierster 'n onderrok en 'n kappie gaan leen en vir haar 'n nuwe soutane van die pastoor as pand gelaat. Die barbier het 'n baard gemaak van 'n grysbruin of rooi ossestert waarin die herbergier altyd sy kam gesteek het. Die herbergierster het gevra waarvoor hulle die goed wou hê, en die pastoor het haar in 'n paar woorde vertel van Don Quijote se waansin, en hoe hierdie vermomming bedoel was om hom weg te kry van die berg waar hy nou was. Die herbergier en sy vrou het dadelik agtergekom dat die mal man hul gas was, die balsemman en baas van die skildknaap wat in die kombers gegooi is, en hulle het die pastoor alles vertel wat tussen hom en hulle gebeur het, sonder om uit te laat wat Sancho so stil oor gebly het. Uiteindelik het die herbergierster die pastoor so uitgevat dat daar niks oor was om te begeer nie. Sy het vir hom 'n lap-onderrok aangetrek met strepe swart fluweel 'n handbreed wyd, alles met splete, en 'n lyfie van groen fluweel, afgewerk met 'n boorsel van wit satyn, wat net soos die onderrok in die tyd van koning Wamba gemaak moes gewees het. Die pastoor wou nie toelaat dat hulle die kappie op hom sit nie, maar het 'n klein gewatteerde linnemussie opgesit wat hy as slaapmus gebruik het, en sy voorkop met 'n strook swart sy vasgebind, terwyl hy van 'n ander strook 'n masker gemaak het waarmee hy sy baard en gesig baie goed weggesteek het. Daarna het hy sy hoed opgesit, wat breed genoeg was om as sambreel te dien, en hom in sy mantel toegedraai en soos 'n vrou dwars op sy muil gaan sit. Die barbier het op syne geklim met 'n baard tot by sy middel, gemeng rooi en wit, want dit was, soos gesê, die stert van 'n kleirooi os.

Wamba was 'n Wes-Gotiese koning van Spanje in die sewende eeu. "Uit koning Wamba se tyd" beteken in Spaans omtrent wat ons "uit die jaar toet" noem.

Hulle het van almal afskeid geneem, ook van die goeie Maritornes, wat, sondares soos sy was, belowe het om 'n hele rosekrans te bid dat God hulle sukses sou gee in so 'n moeilike en Christelike onderneming as die een wat hulle aangepak het. Maar skaars was hy by die herberg uit, of dit het die pastoor getref dat hy verkeerd doen om hom so uit te dos, want dit was onbetaamlik vir 'n priester om hom so aan te trek, al hang daar hoeveel van af. Hy het dit vir die barbier gesê en hom gevra om klere te ruil, want dit was meer gepas dat hý die jonkvrou in nood moes wees, terwyl hy self die skildknaap se rol sou speel, wat minder afbreuk aan sy waardigheid sou doen. Anders was hy vasbeslote om niks verder met die saak te doen te hê nie, en kon die duiwel Don Quijote maar vat. Net op daardie oomblik het Sancho aangekom, en toe hy die twee in so 'n uitrusting sien, kon hy sy lag nie hou nie. Die barbier het egter ingestem om te doen wat die pastoor wou hê, en met die plan so verander, het die pastoor hom begin leer hoe om sy rol te speel en wat om vir Don Quijote te sê om hom te beweeg en te dwing om saam met hulle te kom en sy gril vir die plek wat hy vir sy ydele boetedoening gekies het, te laat vaar. Die barbier het vir hom gesê hy kon dit sonder enige onderrigting behoorlik regkry. En aangesien hy nie lus gehad het om hom aan te trek voordat hulle naby die plek was waar Don Quijote was nie, het hy die klere opgevou, en die pastoor het sy baard reggeskik. Toe het hulle vertrek onder leiding van Sancho Panza, wat langs die pad vir hulle vertel het van die ontmoeting met die mal man wat hulle in die Sierra teëgekom het. Hy het egter niks gesê van die vind van die valies en wat daarin was nie, want met al sy eenvoud was die kêrel 'n bietjie inhalig.

Die volgende dag het hulle by die plek gekom waar Sancho die besemtakke as merke neergelê het om hom die pad te wys na waar hy sy baas gelaat het. Toe hy dit herken het, het hy vir hulle gesê dat hier die ingang is, en dat hulle hulle gerus kon aantrek as dit nodig was om sy baas te verlos. Want hulle het hom reeds vertel dat dit van die grootste belang was om so vermom en so aangetrek te gaan, om sy baas te red uit die verderflike lewe wat hy aangeneem het. Hulle het hom streng opgedra om nie vir sy baas te sê wie hulle is, of dat hy hulle ken nie. En as hy vra, soos hy wel sou vra, of hy die brief aan Dulcinea gegee het, moes hy sê ja, en dat sy, omdat sy nie kon lees nie, mondeling geantwoord het en gesê het dat sy hom beveel, op straf van haar misnoeë, om dadelik na haar toe te kom. En dit was 'n baie belangrike saak vir homself, want op hierdie manier, en met wat hulle van plan was om vir hom te sê, was hulle seker dat hulle hom tot 'n beter lewenswyse sou terugbring en hom sou beweeg om dadelik stappe te doen om keiser of monarg te word, want daar was geen gevaar dat hy aartsbiskop sou word nie. Sancho het na alles geluister en dit goed in sy geheue vasgelê, en hulle hartlik bedank dat hulle van plan was om sy baas aan te raai om keiser te word in plaas van aartsbiskop, want hy was seker dat keisers, wat die beloning van hul skildknape betref, meer kon doen as dolende aartsbiskoppe. Hy het ook gesê dit sou goed wees as hy voor hulle uitgaan om hom te soek en hom sy dame se antwoord te gee, want dit was miskien genoeg om hom daar weg te kry sonder dat hulle al hierdie moeite hoef te doen. Hulle was dit eens met Sancho se voorstel en het besluit om vir hom te wag totdat hy terugkom met die berig dat hy sy baas gevind het.

Sancho het verder die klowe van die Sierra ingedruk en hulle in een gelaat waardeur 'n klein, sagte spruitjie geloop het, en waar die rotse en bome 'n koel en aangename skaduwee gegooi het. Dit was 'n Augustusdag met al die hitte van een, en die hitte in daardie streke is fel, en dit was drie-uur in die middag. Dit alles het die plek des te aanlokliker gemaak en hulle verlei om daar vir Sancho se terugkoms te wag, wat hulle toe ook gedoen het. Hulle het dus in die skaduwee gerus toe 'n stem hulle ore bereik, sonder die begeleiding van enige instrument, maar soet en aangenaam van klank. Hulle was nie min verbaas nie, want die plek het hulle nie juis gelyk na 'n tuiste vir iemand wat so mooi sing nie. Want al word daar dikwels gesê dat 'n mens herders met seldsame stemme in die woude en velde kry, is dit eerder 'n vlug van die digter se verbeelding as die waarheid. En hulle was nog meer verras toe hulle agtergekom het dat wat hulle hoor sing, nie die verse van boerse herders was nie, maar van die verfynde vernuf van die stad. En so was dit ook, want die verse wat hulle gehoor het, was hierdie:

Wat maak my soeke na geluk so swaar?
Veragting.
Wat roof my hoop op rus en harmonie?
Jaloesie.
Wat hou my hart in angs en onsekerheid?
Afwesigheid.
As dit so is, waarheen dan gaan
vir troos in al my bitterheid,
as alle hoop alom verslaan
lê deur Veragting, Jaloesie, Afwesigheid?

Waar het al my smart en wee sy begin?
Die Min.
Wat laat my glorie altyd struikel en val?
Die Toeval.
Waarvandaan kom die plae wat om my wemel?
Die Hemel.
As dit so is, wag ek net af
die slag van 'n onstuitbare straf,
want dié drie spán teen my saam:
die Min, die Toeval, Hemel, elk by naam.

Wat moet ek doen om heling te verwerf?
Sterf.
Wat lok die liefde, skugter in haar weiering?
Verandering.
Wat heel die hart as alles faal, wat gee weer sin?
Waansin.
As dit so is, is dit dwaas
vir swaarmoed raad te soek, helaas;
vra waar dit lê, so sê die woord:
in Verandering, in Waansin, of die Dood.

Die uur, die somerseisoen, die eensame plek, die stem en die vaardigheid van die sanger, alles het bygedra tot die verwondering en genot van die twee luisteraars, wat stil bly sit en wag het om nog iets te hoor. Toe hulle egter merk dat die stilte 'n ruk lank aanhou, het hulle besluit om te gaan soek na die musikant wat met so 'n mooi stem sing. Maar net toe hulle dit wou doen, is hulle teruggehou deur dieselfde stem, wat weer hul ore bereik het en hierdie

SONNET

gesing het:

Toe u, o heil'ge Vriendskap, hemelwaarts wou gaan
en opgesweef het na u huis bo in die blou,
om by die heiliges daarbo u plek te hou,
was dit u wil om hier op aarde te laat staan
u beeltenis, en u sluier daaroor te slaan,
waarmee die skynheiligheid, verkleed as trou,
die oog bedrieg, en, pronkend in u vorm vir skou,
sy laagheid laat blink soos die deug se vaan.
Kom, Vriendskap, keer terug, of dwing die skelm se hand
om u livrei te gee wat hy nou dra as kleed,
waarmee opregtheid sterf en val in groot oneer.
As u die namaaksel nie ontmasker nie, sal elke land
op aarde weer die prooi word van twis en leed,
soos toe die oertyd se tweedrag hier regeer.

Die lied het met 'n diep sug geëindig, en weer het die luisteraars aandagtig gewag dat die sanger verder sing. Maar toe hulle merk dat die musiek nou in snikke en hartverskeurende kreune oorgegaan het, het hulle besluit om uit te vind wie die ongelukkige wese kon wees wie se stem so seldsaam was as wat sy sugte jammerlik was. Hulle het nog nie ver gegaan nie, toe hulle om die hoek van 'n rots 'n man ontdek met dieselfde voorkoms en gestalte as wat Sancho vir hulle beskryf het toe hy hulle die storie van Cardenio vertel het. Hy het geen verbasing getoon toe hy hulle sien nie, maar het stil bly staan met sy kop op sy bors gebuig soos iemand wat diep in gedagte is, sonder om sy oë op te slaan en na hulle te kyk ná die eerste blik toe hulle skielik op hom afgekom het. Die pastoor, wat van sy ongeluk geweet en hom aan die beskrywing herken het, en wat 'n man met goeie maniere was, het nader gegaan en hom met 'n paar verstandige woorde gesmeek en aangemoedig om so 'n ellendige lewe te laat staan, sodat hy dit nie daar sou beëindig nie, wat die grootste van alle ongelukke sou wees. Cardenio was toe by sy volle verstand, vry van enige aanval van daardie waansin wat hom so dikwels meegesleur het. En toe hy hulle sien, geklee op 'n manier so ongewoon onder die mense wat in daardie wildernis rondbeweeg, kon hy nie anders as om 'n bietjie verbaas te wees nie, veral toe hy hulle oor sy saak hoor praat asof dit 'n bekende saak was (want die pastoor se woorde het hom so iets laat verstaan). Hy het hulle dus so geantwoord:

"Ek sien duidelik, menere, wie u ook al is, dat die Hemel, wie se sorg dit is om die goeies te help, en baiekeer selfs die slegtes, my hier op hierdie afgeleë plek, afgesny van alle menslike omgang, mense stuur, al verdien ek dit nie, wat my van hier af wil weglok na 'n beter skuilplek, en wat my met baie kragtige argumente wys hoe onredelik ek optree deur die lewe te lei wat ek lei. Maar omdat hulle weet dat as ek uit hierdie ellende ontsnap, ek in 'n nog groter een sal val, sal hulle my miskien as 'n swakhoofdige man beskou, of, wat erger is, as een sonder verstand. En dit sou geen wonder wees nie, want ek kan self sien dat die herinnering aan my ongelukke so 'n groot uitwerking het en so kragtig aan my ondergang werk, dat ek ondanks myself soms soos 'n klip word, sonder gevoel of bewussyn. En ek kom die waarheid daarvan agter wanneer hulle my vertel en my bewyse wys van die dinge wat ek gedoen het wanneer die verskriklike aanval my oormeester. En al wat ek kan doen, is om tevergeefs my lot te beklaag en my noodlot nutteloos te vervloek, en om my waansin te verskoon deur te vertel hoe dit veroorsaak is, aan enigeen wat dit wil hoor. Want geen redelike mens sal, wanneer hy die oorsaak hoor, hom oor die gevolge verwonder nie. En as hulle my nie kan help nie, sal hulle my ten minste nie blameer nie, en die afkeer wat hulle oor my wilde maniere voel, sal in medelye met my smart verander. As dit so is, menere, dat u hier is met dieselfde bedoeling as ander wat al gekom het, smeek ek u, voordat u met u wyse argumente voortgaan, om die verhaal van my ontelbare ongelukke aan te hoor. Want miskien sal u, wanneer u dit gehoor het, die moeite spaar wat u sou doen om troos te bied aan 'n smart wat buite die bereik daarvan is."

Aangesien hulle albei niks liewer wou hê as om uit sy eie mond die oorsaak van sy lyding te hoor nie, het hulle hom gesmeek om dit te vertel, en belowe om niks vir sy verligting of troos te doen wat hy nie wou hê nie. Daarop het die ongelukkige edelman sy droewige verhaal begin, byna met dieselfde woorde en op dieselfde manier as wat hy dit 'n paar dae tevore aan Don Quijote en die bokwagter vertel het, toe die verhaal, weens Meester Elisabad en Don Quijote se nougesette nakoming van wat die ridderskap verskuldig is, onvoltooid gebly het, soos hierdie geskiedenis reeds opgeteken het. Maar nou het die mal aanval gelukkig weggebly en hom toegelaat om dit tot die einde te vertel. En so, toe hy kom by die voorval van die briefie wat Don Fernando in die boek "Amadis van Gallië" gevind het, het Cardenio gesê dat hy dit volkome onthou en dat dit in hierdie woorde was:

"Luscinda aan Cardenio.

"Elke dag ontdek ek verdienste in u wat my verplig en dwing om u hoër te ag. As u my dus van hierdie verpligting wil verlos sonder dat dit my eer iets kos, kan u dit maklik doen. Ek het 'n vader wat u ken en my innig liefhet, wat, sonder om my neiging enigsins te dwing, sal toestaan wat redelik is dat u moet hê, as dit so is dat u my waardeer soos u sê en soos ek glo dat u doen."

"Deur hierdie brief is ek, soos ek u vertel het, beweeg om Luscinda as vrou te vra, en dit was daardeur dat Don Fernando Luscinda begin beskou het as een van die verstandigste en beskeidenste vroue van haar tyd. En dit was hierdie brief wat by hom die plan laat ontstaan het om my te ruïneer voordat my eie plan uitgevoer kon word. Ek het Don Fernando vertel dat al waarvoor Luscinda se vader wag, was dat myne haar van hom moes vra, en dat ek dit nie aan my vader durf voorstel nie, uit vrees dat hy nie sou instem nie. Nie omdat hy nie volkome goed geweet het van Luscinda se stand, goedheid, deug en skoonheid nie, en dat sy eienskappe gehad het wat enige familie in Spanje tot eer sou strek nie, maar omdat ek geweet het dat hy nie wou hê ek moes so gou trou nie, voordat hy gesien het wat die Hertog Ricardo vir my sou doen. Kortom, ek het hom gesê dat ek dit nie by my vader durf noem nie, sowel weens daardie moeilikheid as weens baie ander wat my ontmoedig het, al het ek nie goed geweet wat dit was nie, behalwe dat dit vir my gelyk het asof wat ek begeer, nooit sou gebeur nie. Op dit alles het Don Fernando geantwoord dat hy dit op hom sou neem om met my vader te praat en hom te oorreed om met Luscinda se vader te praat. O, eersugtige Marius! O, wrede Catilina! O, goddelose Sulla! O, trouelose Ganelon! O, verraderlike Vellido! O, wraaksugtige Julián! O, gierige Judas! Verraaier, wreed, wraaksugtig en troueloos, waarin het hierdie arme drommel in sy trou tekortgeskiet, wat met soveel openhartigheid aan jou die geheime en die vreugdes van sy hart gewys het? Watter oortreding het ek begaan? Watter woorde het ek geuiter, of watter raad het ek gegee wat nie jou eer en welsyn ten doel gehad het nie? Maar, wee my, waarom kla ek? Want dit is seker dat wanneer ongelukke uit die sterre spruit, hulle van bo af met soveel woede en geweld op ons neerdaal dat geen mag op aarde hul loop kan stuit, en geen menslike vernuf hul koms kan keer nie. Wie sou kon dink dat Don Fernando, 'n edelman van hoë geboorte, verstandig, deur dankbaarheid vir my dienste aan my verbind, een wat die voorwerp van sy liefde kon wen waar hy ook al sy hart op sit, so verhard kon word, soos hulle sê, dat hy my enigste ooilammetjie sou steel, wat nog nie eers myne was nie? Maar laat ek hierdie nuttelose en vergeefse oordenkings opsy sit en die gebroke draad van my ongelukkige verhaal weer opneem.

"Om voort te gaan dan: Don Fernando het gevind dat my teenwoordigheid 'n struikelblok was vir die uitvoering van sy verraderlike en goddelose plan, en hy het besluit om my na sy ouer broer te stuur, onder die voorwendsel dat ek by hom geld moes vra om ses perde te betaal. Hy het hulle doelbewus, en met die enigste doel om my weg te stuur sodat hy sy helse plan beter kon uitvoer, gekoop op dieselfde dag dat hy aangebied het om met my vader te praat, en nou wou hy hê ek moes die koopprys daarvoor gaan haal. Kon ek hierdie verraad voorsien het? Kon ek dit op enige manier vermoed het? Nee. Ver daarvandaan: ek het met die grootste genoeë aangebied om dadelik te gaan, so tevrede was ek met die goeie koop wat gesluit is. Daardie nag het ek met Luscinda gepraat en haar vertel wat met Don Fernando afgespreek is, en dat ek sterk hoop gehad het dat ons regverdige en redelike wense vervul sou word. Sy, net so onbewus soos ek van Don Fernando se verraad, het my gevra om gou terug te kom, want sy het geglo dat die vervulling van ons begeertes net so lank uitgestel sou word as wat my vader dit uitstel om met hare te praat. Ek weet nie waarom nie, maar toe sy dit vir my sê, het haar oë vol trane geword, en daar het 'n knop in haar keel gekom wat haar verhinder het om nog 'n woord uit te kry van die baie wat sy, so het dit vir my gelyk, probeer sê het. Ek was verbaas oor hierdie ongewone wending, wat ek nog nooit tevore by haar opgemerk het nie. Want ons het altyd, wanneer die goeie geluk en my vindingrykheid ons die kans gegee het, met die grootste vrolikheid en opgewektheid gesels, sonder om trane, sugte, jaloesie, twyfel of vrees by ons woorde te meng. Van my kant was dit alles 'n lofsang op my goeie geluk dat die Hemel haar aan my as my geliefde gegee het. Ek het haar skoonheid verheerlik, ek het haar waarde en haar verstand opgehemel, en sy het my terugbetaal deur in my te prys wat sy in haar liefde vir my lofwaardig gevind het. Boonop het ons honderdduisend kleinighede en doen en late van ons bure en kennisse gehad om oor te praat. En die uiterste grens van my vrypostigheid was om, amper met geweld, een van haar mooi wit hande te neem en dit na my lippe te bring, so goed as wat die nouheid van die lae tralievenster wat ons geskei het, my toegelaat het. Maar die nag voor die ongelukkige dag van my vertrek het sy gehuil, gekerm en gesug, en sy het weggegaan en my vol verwarring en verbasing gelaat, oorweldig deur die gesig van sulke vreemde en aandoenlike tekens van smart en droefheid by Luscinda. Maar om nie my hoop te verydel nie, het ek dit alles toegeskryf aan die diepte van haar liefde vir my en die pyn wat skeiding veroorsaak by dié wat teer liefhet. Uiteindelik het ek vertrek, treurig en neerslagtig, my hart vol verbeeldings en vermoedens, sonder om goed te weet wat dit was wat ek vermoed of my verbeel het: duidelike voortekens van die droewige gebeurtenis en ongeluk wat op my gewag het.

"Ek het by die plek aangekom waarheen ek gestuur is, die brief aan Don Fernando se broer gegee, en is vriendelik ontvang, maar nie gou weggestuur nie. Want hy wou hê ek moes, baie teen my sin, agt dae wag op 'n plek waar die hertog, sy vader, my nie sou sien nie, aangesien sy broer geskryf het dat die geld sonder sy medewete gestuur moes word. Dit alles was 'n plan van die verraderlike Don Fernando, want sy broer het nie aan geld gebrek gehad om my dadelik te kon wegstuur nie.

"Die bevel was een wat my in die versoeking gebring het om dit te verontagsaam, want dit het vir my onmoontlik gelyk om die lewe so baie dae lank te verduur, geskei van Luscinda, veral nadat ek haar in die treurige gemoedstemming gelaat het wat ek aan u beskryf het. Nogtans het ek as 'n pligsgetroue dienaar gehoorsaam, al het ek gevoel dat dit ten koste van my welstand sou wees. Maar vier dae later het daar 'n man na my kom soek met 'n brief wat hy vir my gegee het, en aan die adres het ek gesien dat dit van Luscinda was, want die handskrif was hare. Ek het dit met vrees en bewing oopgemaak, oortuig dat dit iets ernstigs moes wees wat haar beweeg het om aan my te skryf terwyl ek ver weg was, aangesien sy dit selde gedoen het wanneer ek naby was. Voordat ek dit gelees het, het ek die man gevra wie dit vir hom gegee het en hoe lank hy op pad was. Hy het my vertel dat hy toevallig om twaalfuur die middag deur een van die strate van die stad gestap het, toe 'n baie mooi dame hom van 'n venster af geroep en met trane in haar oë haastig vir hom gesê het: 'Broer, as u, soos u lyk, 'n Christen is, smeek ek u om die liefde van God om hierdie brief sonder 'n oomblik se versuim te laat neem na die plek en die persoon wat in die adres genoem word, wat almal goed bekend is. Daarmee sal u onse Here 'n groot diens bewys. En sodat dit u nie ongerief veroorsaak nie, neem wat in hierdie sakdoek is.' En, het hy gesê, 'daarmee het sy vir my 'n sakdoek by die venster uitgegooi waarin honderd reale vasgeknoop was, en hierdie goue ring wat ek hier bring, saam met die brief wat ek vir u gegee het. En toe het sy, sonder om op 'n antwoord te wag, van die venster af weggegaan, maar nie voordat sy gesien het dat ek die brief en die sakdoek opneem nie, en ek het haar met tekens laat verstaan dat ek sal doen soos sy vra. En so, omdat ek my so goed betaal sien vir die moeite om dit na u toe te bring, en omdat ek aan die adres geweet het dat dit aan u gestuur is (want, señor, ek ken u baie goed), en ook omdat ek nie daardie mooi dame se trane kon weerstaan nie, het ek besluit om niemand anders te vertrou nie, maar self te kom en dit aan u te gee. En in sestien uur van die tyd af dat dit aan my gegee is, het ek die reis afgelê, wat, soos u weet, agttien myl is.'

"Die hele tyd wat die goedhartige geïmproviseerde boodskapper my dit vertel het, het ek aan sy lippe gehang, met my bene wat so onder my bewe dat ek skaars kon staan. Ek het egter die brief oopgemaak en hierdie woorde gelees:

"Die belofte wat Don Fernando u gegee het om u vader aan te spoor om met myne te praat, het hy baie meer tot sy eie tevredenheid as tot u voordeel nagekom. Ek moet u vertel, señor, dat hy my as vrou gevra het, en my vader, meegesleur deur wat hy beskou as Don Fernando se meerderwaardigheid bo u, het sy aansoek so hartlik begunstig dat die verlowing oor twee dae plaasvind, met soveel geheimhouding en so privaat dat die enigste getuies die Hemel daarbo en 'n paar van die huishouding sal wees. Stel u voor in watter toestand ek verkeer; oordeel self of dit dringend is dat u kom. Die uitslag van die saak sal u wys of ek u liefhet of nie. Gee God dat hierdie brief in u hand kom voordat myne gedwing word om hom te verbind aan die hand van hom wat die trou wat hy beloof het, so sleg hou."

"Dit was, kortliks, die woorde van die brief, woorde wat my dadelik laat vertrek het sonder om langer vir 'n antwoord of geld te wag. Want ek het nou duidelik gesien dat dit nie die koop van perde was nie, maar van sy eie plesier, wat Don Fernando beweeg het om my na sy broer te stuur. Die woede wat ek teen Don Fernando gevoel het, saam met die vrees om die prys te verloor wat ek met soveel jare se liefde en toewyding gewen het, het my vlerke gegee. Amper vlieënd het ek dieselfde dag by die huis aangekom, teen die uur wanneer ek altyd met Luscinda gepraat het. Ek het ongesiens aangekom en die muil waarop ek gery het, gelaat by die huis van die goeie man wat my die brief gebring het. En die geluk was vir een keer so goedgesind dat ek Luscinda by die tralievenster gekry het wat die getuie van ons liefde was. Sy het my dadelik herken, en ek haar, maar nie soos sy my moes herken het nie, of ek haar. Maar wie is daar in die wêreld wat kan spog dat hy die wankelende gemoed en onbestendige natuur van 'n vrou deurgrond of verstaan het? Waarlik niemand nie. Om voort te gaan: sodra Luscinda my gesien het, het sy gesê: 'Cardenio, ek is in my bruidsrok, en die verraderlike Don Fernando en my gierige vader wag vir my in die saal met die ander getuies, wat die getuies van my dood sal wees voordat hulle getuies van my verlowing is. Moenie ontstel wees nie, my vriend, maar sorg dat jy by hierdie offer teenwoordig is. En as dit nie deur my woorde voorkom kan word nie, het ek 'n dolk weggesteek wat meer opsetlike geweld sal voorkom deur 'n einde aan my lewe te maak en jou 'n eerste bewys te gee van die liefde wat ek jou toegedra het en nog toedra.' Ek het haar verward en haastig geantwoord, uit vrees dat ek nie tyd sou hê om te antwoord nie: 'Mag jou woorde deur jou dade bevestig word, my dame. En as jy 'n dolk het om jou eer te red, het ek 'n swaard om jou te verdedig, of myself dood te maak as die geluk teen ons is.'

"Ek dink nie sy kon al hierdie woorde gehoor het nie, want ek het gemerk dat hulle haar haastig weggeroep het, aangesien die bruidegom wag. Nou het die nag van my smart aangebreek, die son van my geluk het ondergegaan, ek het gevoel hoe my oë van hul sig beroof word, my verstand van sy rede. Ek kon nie die huis binnegaan nie, en was ook nie tot enige beweging in staat nie. Maar toe ek bedink hoe belangrik dit was dat ek teenwoordig moes wees by wat by die geleentheid sou gebeur, het ek my so goed as wat ek kon moed ingepraat en ingegaan, want ek het al die in- en uitgange goed geken. Boonop het niemand, met die verwarring wat in die geheim deur die huis geheers het, my raakgesien nie. So het ek, sonder om gesien te word, die kans gekry om my te plaas in die nis wat 'n venster van die saal self gevorm het, versteek agter die punte en boorde van twee muurtapyte, van waar ek tussen hulle deur, sonder om gesien te word, alles kon sien wat in die vertrek gebeur. Wie kan die onrus van hart beskryf wat ek gely het terwyl ek daar gestaan het, die gedagtes wat by my opgekom het, die oorpeinsings wat deur my kop gegaan het? Dit was van so 'n aard dat dit nie vertel kan word nie, en dit sou ook nie goed wees as dit vertel word nie. Dit is genoeg om te sê dat die bruidegom die saal binnegekom het in sy gewone klere, sonder enige versiering. As strooijonker het hy 'n neef van Luscinda saamgehad, en behalwe die bediendes van die huis was daar niemand anders in die vertrek nie. Kort daarna het Luscinda uit 'n voorkamer gekom, begelei deur haar moeder en twee van haar diensmeisies, uitgedos en versier soos dit haar stand en skoonheid betaam, in volle fees- en seremoniële drag. My angs en verwarring het my nie toegelaat om op te let of noukeurig te sien wat sy aangehad het nie. Ek kon net die kleure sien, wat karmosyn en wit was, en die glinster van die edelstene en juwele op haar hooftooi en haar klere, maar dit alles is oortref deur die seldsame skoonheid van haar pragtige kastaiingbruin hare, wat, in wedywering met die edelstene en die lig van die vier fakkels wat in die saal gestaan het, helderder as alles geglans het. O geheue, dodelike vyand van my vrede! Waarom bring jy nou die onvergelyklike skoonheid van daardie aangebede vyand van my voor my oë? Sou dit nie beter wees, wrede geheue, om my te herinner aan wat sy toe gedoen het, sodat ek, aangevuur deur so 'n skreiende onreg, al is dit nie nou wraak nie, ten minste kan probeer om my van die lewe te bevry? Moenie moeg word nie, menere, om na hierdie afdwalings te luister nie. My smart is nie een van dié wat kort en bondig vertel kan of moet word nie, want vir my lyk dit asof elke voorval baie woorde verdien."

Hierop het die pastoor geantwoord dat hulle nie net nie moeg was om na hom te luister nie, maar dat die besonderhede wat hy noem, hulle baie interesseer, want dit was van 'n soort wat glad nie weggelaat moes word nie en dieselfde aandag verdien as die hoofverhaal.

"Om voort te gaan dan," het Cardenio verder vertel: "toe almal in die saal bymekaar was, het die priester van die gemeente ingekom. En toe hy die paar by die hand neem om die nodige seremonie te voltrek, by die woorde: 'Neem u, Señora Luscinda, Señor Don Fernando, hier teenwoordig, as u wettige eggenoot, soos die heilige Moederkerk dit voorskryf?', het ek my kop en nek tussen die muurtapyte uitgesteek en met gespitste ore en 'n kloppende hart gaan luister na Luscinda se antwoord, terwyl ek in haar antwoord die doodsvonnis of die geskenk van die lewe afgewag het. O, as ek maar op daardie oomblik die moed gehad het om vorentoe te storm en hardop te roep: 'Luscinda, Luscinda! Pas op wat jy doen! Onthou wat jy my skuld! Bedink dat jy myne is en nie aan 'n ander kan behoort nie! Besef dat jou "Ja" en die einde van my lewe op dieselfde oomblik sal kom! O, verraderlike Don Fernando! Rower van my glorie, dood van my lewe! Wat soek jy? Onthou dat jy as Christen nie die doel van jou begeertes kan bereik nie, want Luscinda is my bruid, en ek is haar man!' Dwaas wat ek is! Nou dat ek ver weg is en buite gevaar, sê ek dat ek moes gedoen het wat ek nie gedoen het nie. Nou dat ek toegelaat het dat my kosbare skat van my geroof word, vervloek ek die rower, op wie ek wraak kon geneem het as ek soveel hart daarvoor gehad het as wat ek het om my lot te beklaag. Kortom, aangesien ek toe 'n lafaard en 'n dwaas was, is dit geen wonder dat ek nou sterwend is van skaamte, berou en waansin nie.

"Die priester het gestaan en wag op Luscinda se antwoord, wat sy lank teruggehou het. En net toe ek dink sy gaan die dolk uithaal om haar eer te red, of soek na woorde om die waarheid in my guns te verklaar, het ek haar met 'n flou en swak stem hoor sê: 'Ja, ek neem hom.' Don Fernando het dieselfde gesê, en toe hy haar die ring gee, was hulle verbind deur 'n knoop wat nooit losgemaak kon word nie. Die bruidegom het toe nader gekom om sy bruid te omhels, en sy het haar hand teen haar hart gedruk en flou in haar moeder se arms geval. Al wat nou oorbly, is om u te vertel in watter toestand ek was toe ek in daardie jawoord wat ek gehoor het, al my hoop bespot sien, die woorde en beloftes van Luscinda as leuens bewys, en die herwinning van die prys wat ek daardie oomblik verloor het, vir ewig onmoontlik gemaak. Ek het verstom gestaan, heeltemal verlate, so het dit gelyk, deur die Hemel, verklaar as vyand van die aarde wat my dra. Die lug het my asem vir my sugte geweier, die water vog vir my trane. Net die vuur het in krag toegeneem, sodat my hele liggaam van woede en jaloesie gegloei het. Hulle was almal in verwarring oor Luscinda se floute, en toe haar moeder haar rygoed losmaak om haar lug te gee, is daar 'n verseëlde papier in haar boesem ontdek, wat Don Fernando dadelik gegryp en by die lig van een van die fakkels begin lees het. Sodra hy dit gelees het, het hy op 'n stoel gaan sit en sy wang op sy hand laat rus, in die houding van iemand wat diep in gedagte is, sonder om enige deel te neem aan die pogings om sy bruid uit haar floute by te bring.

"Toe ek die hele huishouding in verwarring sien, het ek dit gewaag om uit te kom, sonder om my te steur of ek gesien word of nie, en vasbeslote om, as ek gesien word, een of ander rasende daad te doen wat aan die hele wêreld die regverdige verontwaardiging van my bors sou bewys, deur die verraderlike Don Fernando te straf, en selfs die wispelturige, flou verraaister. Maar my lot, wat my sonder twyfel vir groter smarte gespaar het, as daar sulke smarte is, het dit so beskik dat ek net toe meer as genoeg gehad het van daardie verstand wat my sedertdien ontbreek. En so, sonder om wraak te soek op my grootste vyande (wat maklik geneem kon word, want hulle het glad nie aan my gedink nie), het ek besluit om dit op myself te neem, en op myself die pyn toe te dien wat hulle verdien het, miskien selfs strenger as wat ek dit aan hulle sou uitgedeel het as ek hulle toe doodgemaak het. Want skielike pyn is gou verby, maar dié wat deur foltering gerek word, maak altyd dood sonder om die lewe te beëindig. Kortom, ek het die huis verlaat en by die man se huis gekom waar ek my muil gelaat het. Ek het hom dit vir my laat opsaal, opgeklim sonder om hom te groet, en uit die stad gery, soos 'n tweede Lot, sonder om dit te waag om my kop te draai en terug te kyk. En toe ek my alleen in die oop veld bevind, beskut deur die donkerte van die nag, en verlei deur die stilte om lug te gee aan my smart sonder vrees om gehoor of gesien te word, het ek die stilte verbreek en my stem verhef in vervloekings teen Luscinda en Don Fernando, asof ek op dié manier die onreg kon wreek wat hulle my aangedoen het. Ek het haar wreed, ondankbaar, vals en onerkentlik genoem, maar bo alles gierig, omdat die rykdom van my vyand die oë van haar liefde verblind het en dit van my af weggedraai het om dit oor te dra op een vir wie die geluk meer gul en mild was. En tog, te midde van hierdie uitbarsting van vervloeking en verwyt, het ek verskonings vir haar gevind. Ek het gesê dit was geen wonder dat 'n jong meisie, afgesonder in haar ouers se huis, opgelei en geleer om hulle altyd te gehoorsaam, gereed was om aan hul wense toe te gee toe hulle haar 'n edelman van soveel aansien, rykdom en adellike geboorte as man aanbied nie. As sy geweier het om hom te aanvaar, sou mense gedink het sy is van haar verstand af, of dat sy haar liefde elders gegee het, 'n vermoede wat haar goeie naam en faam sou skaad. Maar dan het ek weer gesê: as sy verklaar het dat ek haar man is, sou hulle gesien het dat sy, deur my te kies, nie so sleg gekies het dat hulle haar nie kon verskoon nie. Want voordat Don Fernando sy aanbod gemaak het, kon hulle self nie, as hul begeertes deur die rede gelei is, 'n meer geskikte man vir hul dogter begeer het as ek nie. En sy kon, voordat sy die laaste noodlottige stap gedoen het om haar hand te gee, maklik gesê het dat ek reeds myne aan haar gegee het, want ek sou vorentoe gekom het om enige bewering van haar in dié verband te steun. Kortom, ek het tot die gevolgtrekking gekom dat swak liefde, min nadenke, groot eersug en 'n hunkering na stand haar die woorde laat vergeet het waarmee sy my bedrieg het, en waarmee sy my vaste hoop en eerbare liefde aangemoedig en gesteun het.

"So, al pratende met myself en ontsteld, het ek die res van die nag verder gereis, en teen dagbreek het ek by een van die passe van hierdie berge gekom, waartussen ek nog drie dae rondgedwaal het sonder om enige paadjie of pad te volg, totdat ek by 'n paar weivelde gekom het wat ek nie weet aan watter kant van die berge lê nie. Daar het ek by 'n paar veewagters navraag gedoen in watter rigting die ruigste deel van die gebergte lê. Hulle het my gesê dat dit in hierdie omgewing is, en ek het dadelik my koers hierheen gerig, met die bedoeling om my lewe hier te beëindig. Maar terwyl ek my weg tussen hierdie kranse baan, het my muil dood neergeslaan van moegheid en honger, of, wat ek meer waarskynlik dink, om van so 'n waardelose las ontslae te raak as wat hy in my gedra het. Ek is te voet gelaat, uitgeput, uitgehonger, sonder iemand om my te help of enige gedagte om hulp te soek. En so het ek daar op die grond uitgestrek gelê, hoe lank weet ek nie, waarna ek opgestaan het, vry van honger, en langs my 'n paar bokwagters gevind, wat sonder twyfel die mense was wat my in my nood gehelp het. Want hulle het my vertel hoe hulle my gevind het, en hoe ek dinge uitgeraaskal het wat duidelik gewys het dat ek my verstand verloor het. En sedertdien is ek bewus daarvan dat ek nie altyd ten volle by my verstand is nie, maar soms so versteurd en mal dat ek duisend mal dinge doen: ek skeur my klere, roep hardop in hierdie eensaamheid, vervloek my lot, en roep nutteloos die dierbare naam van haar wat my vyand is, en soek net om my lewe in weeklag te beëindig. En wanneer ek weer by my sinne kom, vind ek myself so uitgeput en moeg dat ek my skaars kan roer. Meestal is my woning die holte van 'n kurkeik, groot genoeg om hierdie ellendige liggaam te beskut. Die veewagters en bokwagters wat in hierdie berge rondtrek, gee my uit jammerte kos, en laat dit langs die pad of op die rotse waar hulle dink ek dalk sal verbykom en dit vind. En so, al is ek dan nie by my sinne nie, leer die behoeftes van die natuur my wat nodig is om my aan die lewe te hou, en laat my daarna hunker en gretig wees om dit te neem. Ander kere, so vertel hulle my wanneer hulle my in 'n verstandige bui kry, kom ek op die pad uit, en al sou hulle dit graag vir my gee, ruk ek die kos met geweld van die herders af wat dit van die dorp na hul hutte bring. So slyt ek die ellendige lewe wat my oorbly, totdat dit die Hemel se wil is om dit tot 'n einde te bring, of my geheue so te beskik dat ek nie meer die skoonheid en verraad van Luscinda onthou nie, of die onreg wat Don Fernando my aangedoen het. Want as die Hemel dit doen sonder om my van die lewe te beroof, sal ek my gedagtes in 'n beter rigting stuur. Indien nie, kan ek net smeek dat dit my siel volle genade bewys, want in myself voel ek geen mag of krag om my liggaam te bevry uit hierdie nood waarin ek dit uit eie vrye wil gekies het om dit te plaas nie.

"Dit, menere, is die treurige verhaal van my ongeluk. Sê self of dit een is wat met minder ontroering vertel kan word as wat u by my gesien het. En moenie die moeite doen om my aan te spoor of op my aan te dring met wat die rede aan die hand gee as moontlike verligting nie, want dit sal my net soveel help as wat die medisyne wat 'n wyse geneesheer voorskryf, die sieke help wat dit nie wil drink nie. Ek wil geen gesondheid hê sonder Luscinda nie. En aangesien dit haar behaag om aan 'n ander te behoort, terwyl sy myne is of behoort te wees, laat dit my behaag om 'n prooi van ellende te wees, terwyl ek geluk kon geniet het. Sy het deur haar wispelturigheid probeer om my ondergang onherroeplik te maak. Ek sal probeer om haar wense te bevredig deur my ondergang te soek. En dit sal aan die geslagte wat kom, wys dat ek alleen beroof is van dit waarvan almal anders in die ongeluk 'n oorvloed het. Want vir hulle is die onmoontlikheid om getroos te word self 'n troos, terwyl dit vir my die oorsaak van groter smarte en lyding is, want ek dink dat selfs in die dood daar geen einde aan hulle sal wees nie."

Hier het Cardenio sy lang toespraak en verhaal afgesluit, net so vol ongeluk as vol liefde. Maar net toe die pastoor 'n paar woorde van troos tot hom wou rig, is hy gestuit deur 'n stem wat sy oor bereik het en in treurige toon iets gesê het wat in die Vierde Deel van hierdie verhaal vertel sal word. Want op hierdie punt het die wyse en skerpsinnige geskiedskrywer, Cide Hamete Benengeli, die Derde Deel afgesluit.

Cervantes het die eerste boek van Don Quijote in vier dele verdeel. Hier eindig die derde daarvan.