Wat vertel oor die karakter en die doen en late van die beroemde edelman Don Quijote van La Mancha

In 'n dorpie in La Mancha, waarvan ek die naam liewer nie wil onthou nie, het daar nie so lank gelede nie een van daardie edelmanne gewoon wat 'n lans in die lansrak hou, 'n ou skild, 'n maer knol en 'n windhond vir die jag. 'n Pot kos met meer bees as skaap daarin, die meeste aande slaai, oorskiet op Saterdae, lensies op Vrydae en 'n duifie ekstra op Sondae, het driekwart van sy inkomste opgeëet. Die res het gegaan aan 'n baadjie van fyn stof, fluweelbroek en skoene wat daarby pas vir die feesdae, terwyl hy in die week 'n deftige figuur gesny het in sy beste tuisgeweefde klere. In sy huis was daar 'n huishoudster van oor die veertig, 'n niggie van onder die twintig, en 'n jong kêrel vir die land en die mark, wat die knol kon opsaal en die snoeimes kon hanteer. Ons edelman was so teen die vyftig. Hy was taai gebou, skraal, met 'n benerige gesig, 'n baie vroeë opstaner en 'n groot jagter. Party sê sy van was Quijada of Quesada (want die skrywers wat oor hom skryf, verskil hieroor), maar uit redelike gissings lyk dit duidelik dat hy Quejana geheet het. Dit maak egter nie veel saak vir ons storie nie. Dit is genoeg dat ons in die vertel daarvan nie 'n haarbreedte van die waarheid afwyk nie.

Jy moet dan weet dat hierdie edelman, wanneer hy niks te doen gehad het nie (en dit was omtrent die hele jaar deur), hom oorgegee het aan die lees van ridderboeke, met soveel ywer en gulsigheid dat hy byna heeltemal vergeet het van sy jag en selfs van die bestuur van sy plaas. Sy ywer en verdwasing het so ver gegaan dat hy baie morg saailand verkoop het om ridderboeke te koop, en hy het soveel daarvan huis toe gebring as wat hy in die hande kon kry. Maar van almal het hy die meeste gehou van dié wat die beroemde Feliciano de Silva geskryf het, want die helderheid van sy styl en sy ingewikkelde sinne was vir hom soos pêrels. Veral wanneer hy op liefdesbriewe en uitdagings afgekom het, waar hy dikwels sinne gekry het soos: "Die rede van die onrede wat my rede aantas, verswak my rede so, dat ek met rede oor u skoonheid kla." Of: "Die hoë hemele wat u goddelikheid goddelik met die sterre versterk, maak u die verdienste waardig wat u grootheid verdien." Oor sulke sinne het die arme edelman sy verstand verloor. Hy het snags wakker gelê en probeer om dit te verstaan en die betekenis daaruit te wurm, terwyl Aristoteles self dit nie sou kon uitmaak nie, al sou hy spesiaal daarvoor uit die dood opgestaan het. Hy was nie heeltemal gerus oor die wonde wat Don Belianis uitgedeel en gekry het nie, want dit het vir hom gelyk dat, hoe goed die dokters ook al was wat hom gesond gemaak het, sy gesig en lyf vol letsels en littekens moes gewees het. Tog het hy die skrywer geprys omdat hy sy boek eindig met die belofte van daardie eindelose avontuur, en baiekeer was hy in die versoeking om self die pen op te neem en dit behoorlik klaar te skryf, soos daar voorgestel word. Hy sou dit sonder twyfel gedoen het, en dit sou ook 'n sukses gewees het, as groter en belangriker gedagtes hom nie verhinder het nie.

Baiekeer het hy met die pastoor van sy dorp gestry ('n geleerde man wat in Sigüenza gestudeer het) oor wie die beter ridder was: Palmerin van Engeland of Amadis van Gallië. Meester Nicolás, die dorpsbarbier, het egter gesê dat nie een van die twee by die Ridder van Febus kon kers vashou nie, en as daar enigeen was wat met hóm vergelyk kon word, dan was dit Don Galaor, die broer van Amadis van Gallië. Hy was vir enige situasie opgewasse, hy was geen fyn meneertjie nie en ook nie 'n huilebalk soos sy broer nie, en wat dapperheid betref, het hy nie 'n duimbreed vir hom teruggestaan nie. Kortom, ons edelman het so in sy boeke verdiep geraak dat hy sy nagte van sononder tot sonop en sy dae van dagbreek tot donker daaroor gebuig het. En van te min slaap en te veel lees het sy brein so uitgedroog dat hy sy verstand verloor het. Sy kop het vol geraak van alles wat hy in sy boeke gelees het: towery, rusies, gevegte, uitdagings, wonde, vryery, liefdes, smart en allerhande onmoontlike nonsens. En dit het hom so in besit geneem dat hy geglo het al die versinsels en fantasieë waarvan hy gelees het, was waar. Vir hom was daar geen geskiedenis in die wêreld wat meer werklik was nie. Hy het gesê die Cid, Ruy Díaz, was 'n baie goeie ridder, maar hy kon nie vergelyk word met die Ridder van die Brandende Swaard nie, wat met een terughou twee wrede, monsteragtige reuse middeldeur gekap het. Hy het meer gedink van Bernardo del Carpio, omdat hy by Roncesvalles vir Roland doodgemaak het ondanks al sy towerkrag, deur dieselfde truuk as Hercules te gebruik toe hy Antaeus, die seun van die Aarde, in sy arms doodgedruk het. Hy het baie gehou van die reus Morgante, want al was hy van die reuseras, wat altyd hoogmoedig en ongemanierd is, was hy as enigste vriendelik en goed opgevoed. Maar bo almal het hy Reinaldos van Montalbán bewonder, veral wanneer hy hom sien uitjaag het uit sy kasteel en almal beroof het wat hy teëgekom het, en toe hy oorkant die see daardie beeld van Mohammed gesteel het wat, volgens die verhaal, van pure goud was. Om daardie verraaier Ganelon 'n slag goed te kan skop, sou hy sy huishoudster gegee het, en sy niggie op die koop toe.

Kortom, toe sy verstand heeltemal weg was, het hy op die snaaksste gedagte gekom wat nog ooit by 'n mal mens op aarde opgekom het. Hy het besluit dit was reg en nodig, vir sy eie eer sowel as vir die diens van sy land, dat hy 'n dolende ridder moes word. Hy sou in volle wapenrusting en te perd die wêreld deurreis op soek na avonture, en self alles in praktyk bring waarvan hy gelees het dat dolende ridders dit doen: elke soort onreg regstel, en homself blootstel aan gevare waaruit hy uiteindelik ewige roem en eer sou oes. Die arme man het homself al gesien, deur die krag van sy arm gekroon tot ten minste Keiser van Trebisonde. En so, meegesleur deur die groot genot wat hy uit hierdie lekker fantasieë geput het, het hy dadelik begin om sy plan uit te voer.

Die eerste ding wat hy gedoen het, was om 'n wapenrusting skoon te maak wat aan sy oupagrootjie behoort het en eeue lank vergete in 'n hoek gelê het, vol roes en skimmel. Hy het dit geskuur en blink gevryf so goed as wat hy kon, maar hy het een groot gebrek opgemerk: daar was geen helm met 'n visier nie, net 'n eenvoudige stormhoed. Sy vernuf het egter hierin voorsien, want hy het 'n soort halwe helm van karton gemaak wat, aan die stormhoed vasgemaak, soos 'n hele helm gelyk het. Dit is waar dat hy, om te sien of dit sterk genoeg was om 'n hou te weerstaan, sy swaard getrek en dit twee keer gekap het, en die eerste hou het in 'n oogwink ongedaan gemaak wat hom 'n week gekos het. Die gemak waarmee hy dit stukkend geslaan het, het hom effens ontstel, en om teen daardie gevaar te waak, het hy weer aan die werk gespring en ysterstawe aan die binnekant vasgemaak totdat hy tevrede was met die sterkte daarvan. Toe, sonder lus om nog proefnemings daarmee te doen, het hy dit goedgekeur en aanvaar as 'n helm van die volmaakste soort.

Daarna het hy sy knol gaan bekyk. Al het die perd meer kwale as 'n ou stuiwer gehad en meer gebreke as die perd van Gonela, wat "net vel en been was", was hy in sy oë beter as die Bucephalus van Alexander of die Babieca van die Cid. Vier dae lank het hy gedink watter naam hy hom moes gee, want (so het hy vir homself gesê) dit was nie reg dat die perd van so 'n beroemde ridder, en een met soveel eie verdienste, sonder 'n besondere naam moes wees nie. Hy wou 'n naam hê wat sou wys wat die perd was voordat hy aan 'n dolende ridder behoort het, en wat hy nou was. Dit was immers net redelik dat, as sy baas 'n nuwe lewe begin, die perd ook 'n nuwe naam moes kry, en dat dit 'n deftige en klinkende naam moes wees wat pas by die nuwe orde en roeping wat hy gaan volg. En so, nadat hy 'n magdom name uit sy geheue en verbeelding opgemaak, deurgehaal, verwerp, aangevul, afgebreek en weer opgebou het, het hy besluit om hom Rocinante te noem: 'n naam wat volgens hom verhewe en klinkend was, en wat wys dat hy eers 'n knol was voordat hy geword het wat hy nou was, die eerste en voorste van al die knolle in die wêreld.

"Rocín" is Spaans vir 'n knol of 'n ou werkperd, en "ante" beteken "voorheen" sowel as "voor". Rocinante is dus "die knol van voorheen" en tegelyk "die voorste van die knolle".

Toe hy so 'n mooi naam vir sy perd gekry het, wou hy ook graag een vir homself hê. Hy het nog agt dae hieroor gepeins, totdat hy uiteindelik besluit het om homself "Don Quijote" te noem. Daaruit het die skrywers van hierdie ware geskiedenis afgelei, soos reeds gesê, dat sy naam sonder twyfel Quijada moes gewees het, en nie Quesada soos ander beweer nie. Hy het egter onthou dat die dapper Amadis nie tevrede was om homself kortweg Amadis te noem nie, maar die naam van sy koninkryk en land bygevoeg het om dit beroemd te maak, en homself Amadis van Gallië genoem het. Daarom het hy, soos 'n goeie ridder, besluit om die naam van sy eie streek by te voeg en homself Don Quijote van La Mancha te noem. So het hy volgens hom presies beskryf waar hy vandaan kom, en sy land geëer deur sy van daarvan te neem.

'n "Quijote" is in Spaans die deel van 'n wapenrusting wat die dy beskerm. Die naam klink vir 'n Spaanse oor heldhaftig én 'n bietjie belaglik.

En so, met sy wapenrusting blinkgeskuur, sy stormhoed in 'n helm verander, sy knol gedoop en homself bevestig, het hy tot die gevolgtrekking gekom dat hy nou net nog 'n dame nodig gehad het om op verlief te wees. Want 'n dolende ridder sonder liefde is soos 'n boom sonder blare of vrugte, of 'n liggaam sonder 'n siel. Hy het vir homself gesê: "As ek, vir my sondes of deur my goeie geluk, hier rond op een of ander reus afkom, iets wat dolende ridders gereeld oorkom, en ek gooi hom met een aanval omver, of klief hom tot by die middel oop, of, kortom, oorwin en onderwerp hom, sal dit nie goed wees om iemand te hê na wie ek hom as geskenk kan stuur nie? Dan kan hy inkom en voor my lieflike dame op sy knieë val en met 'n nederige, onderdanige stem sê: 'Ek is die reus Caraculiambro, heer van die eiland Malindrania, in 'n tweegeveg oorwin deur die ridder wat nooit genoeg geprys kan word nie, Don Quijote van La Mancha, wat my beveel het om my voor u Genade aan te meld, sodat u Hoogheid na goeddunke oor my kan beskik.'" Ag, hoe het ons goeie edelman dit geniet om hierdie toespraak af te steek, veral toe hy aan iemand gedink het wat hy sy Dame kon noem! Daar was, so lui die storie, in 'n dorp naby sy eie 'n baie mooi boeremeisie op wie hy op 'n tyd verlief was, al het sy, sover bekend, nooit daarvan geweet of 'n gedagte daaraan gegee nie. Haar naam was Aldonza Lorenzo, en aan haar het hy goedgedink om die titel Dame van sy Gedagtes te gee. Ná 'n bietjie soek na 'n naam wat nie te ver van haar eie sou wees nie, en wat tog aan 'n prinses en 'n groot dame sou laat dink, het hy besluit om haar Dulcinea del Toboso te noem, want sy was van El Toboso. Dit was na sy smaak 'n musikale, ongewone en betekenisvolle naam, soos al die name wat hy reeds aan homself en sy besittings gegee het.