Tienuur. Stephen gee geskiedenisklas by 'n seunskool in Dalkey en help 'n swak leerling met somme. Daarna betaal die skoolhoof, mnr. Deasy, hom sy salaris uit en gee hom 'n lang preek oor geld en die Ierse geskiedenis, en vra hom om 'n brief oor beesseuke by 'n koerant af te gee. "Die geskiedenis," sê Stephen, "is 'n nagmerrie waaruit ek probeer wakker word." – By Homeros: Nestor, die ou wyse koning.

—Jy, Cochrane, watter stad het hom laat haal?

—Tarentum, meneer.

—Baie goed. Nou?

—Daar was 'n veldslag, meneer.

—Baie goed. Waar?

Die seun se leë gesig het die leë venster gevra.

Gefabel deur die dogters van die geheue. En tog was dit op een of ander manier, al was dit nie soos die geheue dit gefabel het nie. 'n Frase dan, van ongeduld, die dowwe slag van Blake se vlerke van oormaat. Ek hoor die verwoesting van alle ruimte, versplinterde glas en tuimelende messelwerk, en tyd een loodblou laaste vlam. Wat bly dan vir ons oor?

—Ek vergeet die plek, meneer. 279 v. C.

—Asculum, sê Stephen, met 'n blik op die naam en datum in die bloedgeskende boek.

—Ja, meneer. En hy het gesê: Nog so 'n oorwinning en ons is klaar.

Daardie frase het die wêreld onthou. 'n Dowwe gemak van die gemoed. Van 'n heuwel bo 'n lykbesaaide vlakte praat 'n generaal met sy offisiere, geleun op sy spies. Enige generaal met enige offisiere. Hulle leen 'n oor.

—Jy, Armstrong, sê Stephen. Wat was die einde van Pyrrhus?

—Einde van Pyrrhus, meneer?

—Ek weet, meneer. Vra my, meneer, sê Comyn.

—Wag. Jy, Armstrong. Weet jy enigiets van Pyrrhus?

'n Sak vyerolletjies het knus in Armstrong se skooltas gelê. Af en toe het hy hulle tussen sy palms gerol en hulle saggies ingesluk. Krummels het aan die weefsel van sy lippe geklou. 'n Versoete seunsasem. Welgestelde mense, trots dat hul oudste seun in die vloot is. Vico Road, Dalkey.

—Pyrrhus, meneer? Pyrrhus, 'n pier.

Almal het gelag. Vreugdelose hoë kwaadwillige gelag. Armstrong het rondgekyk na sy klasmaats, onnosele plesier in profiel. Nou-nou lag hulle harder, bewus van my gebrek aan gesag en van die skoolgeld wat hul pappies betaal.

—Sê nou vir my, sê Stephen en por die seun se skouer met die boek, wat is 'n pier.

—'n Pier, meneer, sê Armstrong. 'n Ding daar buite in die water. 'n Soort van 'n brug. Kingstown-pier, meneer.

Sommige het weer gelag: vreugdeloos maar met betekenis. Twee op die agterste bank het gefluister. Ja. Hulle het geweet: het nooit geleer nie en was ook nooit onskuldig nie. Almal. Met afguns het hy na hul gesigte gekyk: Edith, Ethel, Gerty, Lily. Hulle soort: hul asems ook versoet met tee en konfyt, hul armbande wat giggel in die gestoei.

—Kingstown-pier, sê Stephen. Ja, 'n teleurgestelde brug.

Die woorde het hul blik verontrus.

—Hoe so, meneer? vra Comyn. 'n Brug gaan oor 'n rivier.

Vir Haines se volksboekie. Niemand hier om te hoor nie. Vanaand behendig te midde van wilde drank en praatjies, om die gepoleerde maliënkolder van sy verstand te deurboor. Wat dan? 'n Nar aan die hof van sy meester, bederf en geringgeskat, wat 'n genadige meester se lof wen. Waarom het hulle almal daardie rol gekies? Nie heeltemal vir die gladde streling nie. Vir hulle ook was die geskiedenis 'n storie soos enige ander, te dikwels gehoor, hul land 'n pandjieswinkel.

As Pyrrhus nie deur 'n ou wyf se hand in Argos geval het nie of Julius Caesar nie doodgesteek is nie. Hulle kan nie weggedink word nie. Die tyd het hulle gebrandmerk en geboei word hulle gehuisves in die kamer van die oneindige moontlikhede wat hulle verdring het. Maar kon dié moontlik gewees het, aangesien hulle nooit was nie? Of was net dít moontlik wat gebeur het? Weef, wewer van die wind.

—Vertel vir ons 'n storie, meneer.

—O, toe, meneer. 'n Spookstorie.

—Waar begin julle in hierdie een? vra Stephen en maak 'n ander boek oop.

—Ween nie meer nie, sê Comyn.

—Gaan aan dan, Talbot.

—En die storie, meneer?

—Ná die tyd, sê Stephen. Gaan aan, Talbot.

'n Donker seun het 'n boek oopgemaak en dit vlug onder die borswering van sy skooltas gestut. Hy het rukke vers opgesê met vreemde blikke na die teks:

Dit moet dan 'n beweging wees, 'n verwerkliking van die moontlike as moontlike. Aristoteles se frase het binne die gebabbelde verse vorm aangeneem en uitgedryf na die leergierige stilte van die biblioteek van Saint Genevieve waar hy gelees het, beskut teen die sonde van Parys, nag na nag. By sy elmboog het 'n fyn Siamees 'n handboek oor strategie bestudeer. Gevoede en voedende breine om my: onder gloeilampe, gespies, met flou kloppende voelers: en in my gees se duisternis 'n luiaard van die onderwêreld, onwillig, skugter vir helderheid, wat haar draakskubbige voue verskuif. Denke is die denke van denke. Rustige helderheid. Die siel is op 'n manier alles wat is: die siel is die vorm van vorme. Rustigheid skielik, wyd, witgloeiend: vorm van vorme.

Talbot het herhaal:

—Blaai om, sê Stephen saggies. Ek sien niks nie.

—Wat, meneer? vra Talbot eenvoudig en buk vorentoe.

Sy hand het die bladsy omgeblaai. Hy het agteroor geleun en weer aangegaan, want hy het pas onthou. Van hom wat op die golwe geloop het. Ook hier oor hierdie lafhartige harte lê sy skaduwee en oor die spotter se hart en lippe en oor myne. Dit lê op hul gretige gesigte wat hom 'n muntstuk van die belasting aangebied het. Aan die keiser wat die keiser s'n is, aan God wat God s'n is. 'n Lang blik uit donker oë, 'n raaiselagtige sin om geweef en geweef te word op die kerk se weefgetouë. Ja.

Raai my, raai my, randie-raai,
My pa gee my saad om te saai.

Talbot het sy toe boek in sy skooltas geskuif.

—Het ek alles gehoor? vra Stephen.

—Ja, meneer. Hokkie om tienuur, meneer.

—Halfdag, meneer. Donderdag.

—Wie kan 'n raaisel beantwoord? vra Stephen.

Hulle het hul boeke weggebondel, potlode klapperend, bladsye ritselend. Saamgedrom het hulle hul skooltasse vasgegespe en vasgemaak, almal vrolik aan die babbel:

—'n Raaisel, meneer? Vra my, meneer.

—O, vra my, meneer.

—'n Moeilike een, meneer.

—Dit is die raaisel, sê Stephen:

Die haan het gekraai,
Die lug was so blou:
Die klokke in die hemel
Het elf geslaan nou.
Dis tyd vir hierdie arme siel
Om hemel toe te gaan.

Wat is dit?

—Wat, meneer?

—Weer, meneer. Ons het nie gehoor nie.

Hul oë het groter geword soos die reëls herhaal is. Ná 'n stilte het Cochrane gesê:

—Wat is dit, meneer? Ons gee op.

Stephen, sy keel wat jeuk, het geantwoord:

—Die jakkals wat sy ouma onder 'n hulsbos begrawe.

Hy het opgestaan en 'n skreeu van senuweeagtige gelag gegee waarop hul uitroepe ontsteltenis teruggekaats het.

'n Stok het teen die deur geslaan en 'n stem in die gang het geroep:

—Hokkie!

Hulle het uitmekaar gespat, uit hul banke geskuifel, oor hulle gespring. Gou was hulle weg en uit die rommelkamer het die gekletter van stokke en die lawaai van hul stewels en tonge gekom.

Sargent, wat alleen agtergebly het, het stadig nader gekom met 'n oop skryfboek. Sy deurmekaar hare en maer nek het getuig van onvoorbereidheid en deur sy mistige brilglase het swak oë smekend opgekyk. Op sy wang, dof en bloedloos, het 'n sagte inkvlek gelê, dadelvormig, vars en klam soos 'n slak se bed.

Hy het sy skryfboek uitgehou. Die woord Somme was op die kopreël geskryf. Daaronder was skuins syfers en onderaan 'n krom handtekening met blinde lussies en 'n klad. Cyril Sargent: sy naam en seël.

—Mnr. Deasy het gesê ek moet hulle almal weer oorskryf, sê hy, en hulle vir meneer wys.

Stephen het aan die rande van die boek geraak. Futiliteit.

—Verstaan jy nou hoe om hulle te doen? vra hy.

—Nommers elf tot vyftien, antwoord Sargent. Mnr. Deasy het gesê ek moet hulle van die bord afskryf, meneer.

—Kan jy hulle self doen? vra Stephen.

—Nee, meneer.

Lelik en futiel: maer nek en deurmekaar hare en 'n inkvlek, 'n slak se bed. Tog het iemand hom liefgehad, hom in haar arms en in haar hart gedra. Was dit nie vir haar nie, sou die wedloop van die wêreld hom onder die voet vertrap het, 'n gepletterde beenlose slak. Sy het sy swak waterige bloed liefgehad wat uit haar eie getap is. Was dit dan werklik? Die enigste ware ding in die lewe? Sy moeder se neergestrekte liggaam het die vurige Columbanus in heilige ywer oorgetree. Sy was nie meer nie: die bewende geraamte van 'n takkie wat in die vuur verbrand het, 'n reuk van rooshout en natgemaakte as. Sy het hom gered daarvan om vertrap te word en was weg, skaars dat sy gewees het. 'n Arme siel hemel toe: en op 'n heide onder knipogende sterre 'n jakkals, rooi stank van roof in sy pels, wat met genadelose helder oë in die grond gekrap het, geluister het, die grond opgekrap het, geluister het, gekrap en gekrap het.

Aan sy sy het Stephen die probleem uitgewerk. Hy bewys met algebra dat Shakespeare se gees Hamlet se oupa is. Sargent het skeef deur sy skuins brilglase geloer. Hokkiestokke het in die rommelkamer gekletter: die hol klop van 'n bal en roepe van die veld af.

Oor die bladsy het die simbole in 'n plegtige morrisdans beweeg, in die mommespel van hul letters, met snaakse mussies van kwadrate en kubusse op. Gee hande, oorkruis, buig vir jou maat: so: kaboutertjies van die verbeelding van die More. Ook weg uit die wêreld, Averroes en Moses Maimonides, donker manne in voorkoms en beweging, wat in hul spottende spieëls die duister siel van die wêreld laat flits, 'n duisternis wat skyn in helderheid wat helderheid nie kon begryp nie.

—Verstaan jy nou? Kan jy die tweede een self uitwerk?

—Ja, meneer.

In lang bewerige hale het Sargent die gegewens oorgeskryf. Altyd wagtend op 'n woord van hulp het sy hand getrou die onvaste simbole beweeg, 'n flou tint van skaamte wat agter sy dowwe vel flikker. Amor matris: subjektiewe en objektiewe genitief. Met haar swak bloed en weisuur melk het sy hom gevoed en sy doeke vir die oë van ander weggesteek.

Soos hy was ek, hierdie hangskouers, hierdie lompheid. My kindertyd buk langs my. Te ver vir my om een maal of liggies 'n hand daarop te lê. Myne is ver en syne geheim soos ons oë. Geheime, swygend, steenstil sit in die donker paleise van albei ons harte: geheime moeg van hul tirannie: tiranne, gewillig om onttroon te word.

Die som was klaar.

—Dis baie eenvoudig, sê Stephen terwyl hy opstaan.

—Ja, meneer. Dankie, antwoord Sargent.

Hy het die bladsy met 'n vel dun kladpapier drooggemaak en sy skryfboek terug na sy bank gedra.

—Jy moet maar liewer jou stok gaan haal en uitgaan na die ander, sê Stephen terwyl hy die seun se lomp gestalte na die deur volg.

—Ja, meneer.

In die gang is sy naam gehoor, geroep van die speelveld af.

—Sargent!

—Hardloop, sê Stephen. Mnr. Deasy roep jou.

Hy het in die voorportaal gestaan en gekyk hoe die draaikous haastig na die armoedige veld gaan waar skerp stemme in twis was. Hulle is in spanne ingedeel en mnr. Deasy het weggestap, oor plukkies gras met sy voete in slobkouse. Toe hy by die skoolgebou kom, het stemme wat weer twis hom geroep. Hy het sy kwaai wit snor omgedraai.

—Wat is dit nou weer? het hy aanhoudend geroep sonder om te luister.

—Cochrane en Halliday is aan dieselfde kant, meneer, sê Stephen.

—Sal jy 'n oomblik in my studeerkamer wag, sê mnr. Deasy, totdat ek die orde hier herstel.

En terwyl hy druk-doenerig terug oor die veld stap, het sy ouman-stem streng geroep:

—Wat makeer? Wat is dit nou weer?

Hul skerp stemme het van alle kante om hom geroep: hul vele gestaltes het om hom saamgetrek, die opsigtige sonskyn wat die heuning van sy sleggeverfde kop verbleik.

Muf rokerige lug het in die studeerkamer gehang met die reuk van die vaal afgeskuurde leer van sy stoele. Soos op die eerste dag het hy hier met my gekwansel. Soos dit was in die begin, so is dit nou. Op die buffet die skinkbord met Stuart-munte, onedel skat van 'n moeras: en altyd sal wees. En knus in hul lepelkissie van pers pluche, verbleik, die twaalf apostels nadat hulle aan al die heidene gepreek het: tot in alle ewigheid.

'n Haastige tree oor die klipportaal en in die gang. Met 'n blaas deur sy yl snor het mnr. Deasy by die tafel stilgestaan.

—Eers ons klein finansiële vereffening, sê hy.

Hy het uit sy baadjie 'n sakboekie gehaal wat met 'n leerriempie toegebind was. Dit het oopgeklap en hy het twee note daaruit geneem, een van aanmekaargeplakte helftes, en hulle versigtig op die tafel neergelê.

—Twee, sê hy, terwyl hy sy sakboekie vasbind en wegbêre.

En nou sy kluis vir die goud. Stephen se verleë hand het oor die skulpe beweeg wat in die koue klipvysel opgehoop lê: kinkhorings en geldkauries en luiperdskulpe: en hierdie een, gekronkel soos 'n emir se tulband, en hierdie, die kammossel van sint Jakobus. 'n Ou pelgrim se opgegaarde skat, dooie skat, hol skulpe.

'n Soewerein het geval, blink en nuut, op die sagte pluis van die tafeldoek.

—Drie, sê mnr. Deasy en draai sy spaarbussie in sy hand om. Dis handige goed om te hê. Kyk. Hierdie is vir soewereine. Hierdie is vir sjielings. Sikspense, halfkrone. En hier krone. Kyk.

Hy het twee krone en twee sjielings daaruit geskiet.

—Drie twaalf, sê hy. Ek dink jy sal vind dis reg.

—Dankie, meneer, sê Stephen, en maak die geld met skaam haas bymekaar en steek dit alles in 'n sak van sy broek.

—Glad nie dankie nie, sê mnr. Deasy. Jy het dit verdien.

Stephen se hand, weer vry, het teruggegaan na die hol skulpe. Simbole ook van skoonheid en van mag. 'n Klont in my sak: simbole besoedel deur hebsug en ellende.

—Moenie dit so dra nie, sê mnr. Deasy. Jy sal dit êrens uittrek en verloor. Koop vir jou net een van hierdie masjientjies. Jy sal sien hulle is baie handig.

Antwoord iets.

—Myne sou dikwels leeg wees, sê Stephen.

Dieselfde kamer en uur, dieselfde wysheid: en ek dieselfde. Drie keer nou. Drie strikke om my hier. Nou? Ek kan hulle op hierdie oomblik breek as ek wil.

—Omdat jy nie spaar nie, sê mnr. Deasy en wys met sy vinger. Jy weet nog nie wat geld is nie. Geld is mag. As jy so lank geleef het soos ek. Ek weet, ek weet. As die jeug maar geweet het. Maar wat sê Shakespeare? Steek net geld in jou beurs.

—Iago, mompel Stephen.

Hy het sy blik van die ledige skulpe na die ou man se staar gelig.

—Hy het geweet wat geld is, sê mnr. Deasy. Hy het geld gemaak. 'n Digter, ja, maar ook 'n Engelsman. Weet jy wat die trots van die Engelse is? Weet jy wat die trotsste woord is wat jy ooit uit 'n Engelsman se mond sal hoor?

Die heerser van die seë. Sy seekoue oë het na die leë baai gekyk: dit lyk of die geskiedenis die skuld dra: na my en na my woorde, sonder haat.

—Dat die son nooit oor sy ryk ondergaan nie, sê Stephen.

—Ba! roep mnr. Deasy. Dis nie Engels nie. 'n Franse Kelt het dit gesê. Hy het sy spaarbussie teen sy duimnael getik.

—Ek sal jou sê, sê hy plegtig, wat sy trotsste spoggery is. Ek het my eie koste gedra.

Goeie man, goeie man.

—Ek het my eie koste gedra. Ek het nog nooit in my lewe 'n sjieling geleen nie. Kan jy dit voel? Ek skuld niks. Kan jy?

Mulligan, nege pond, drie paar sokkies, een paar brogue-skoene, dasse. Curran, tien ghienies. McCann, een ghienie. Fred Ryan, twee sjielings. Temple, twee middagetes. Russell, een ghienie, Cousins, tien sjielings, Bob Reynolds, 'n halwe ghienie, Koehler, drie ghienies, mev. MacKernan, vyf weke se kos en inwoning. Die klont wat ek het, is nutteloos.

—Op die oomblik, nee, antwoord Stephen.

Mnr. Deasy het met ryk genot gelag terwyl hy sy spaarbussie terugsit.

—Ek het geweet jy kan nie, sê hy vrolik. Maar eendag moet jy dit voel. Ons is 'n gulle volk maar ons moet ook regverdig wees.

—Ek is bang vir daardie groot woorde, sê Stephen, wat ons so ongelukkig maak.

Mnr. Deasy het 'n paar oomblikke streng oor die kaggelrak gestaar na die welgevormde massa van 'n man in tartan-kiltjies: Albert Edward, prins van Wallis.

—Jy dink ek is 'n ou fossiel en 'n ou tory, sê sy bedagsame stem. Ek het drie geslagte gesien sedert O'Connell se tyd. Ek onthou die hongersnood van '46. Weet jy dat die Oranje-loges vir die herroeping van die unie geageer het twintig jaar voordat O'Connell dit gedoen het of voordat die prelate van jou kerkgenootskap hom as 'n demagoog veroordeel het? Julle Fenians vergeet sommige dinge.

Glorieryke, vrome en onsterflike nagedagtenis. Die loge van Diamond in Armagh die pragtige, behang met lyke van papiste. Hees, gemasker en gewapen, die planters se verbond. Die swart noorde en die ware blou Bybel. Croppies lie down.

Stephen het 'n kort gebaar geskets.

—Ek het ook rebellebloed in my, sê mnr. Deasy. Aan die spinwielkant. Maar ek stam af van sir John Blackwood wat vir die unie gestem het. Ons is almal Iere, almal koningseuns.

—Helaas, sê Stephen.

—Per vias rectas, sê mnr. Deasy ferm, was sy leuse. Hy het daarvoor gestem en sy kapstewels aangetrek om van die Ards of Down na Dublin te ry om dit te doen.

Lal the ral the ra
The rocky road to Dublin.

'n Nors landjonker te perd met blink kapstewels. Sagte dag, sir John! Sagte dag, u edele!... Dag!... Dag!... Twee kapstewels draf bengelend aan na Dublin. Lal the ral the ra. Lal the ral the raddy.

—Dit herinner my, sê mnr. Deasy. Jy kan my 'n guns doen, mnr. Dedalus, met van jou letterkundige vriende. Ek het 'n brief hier vir die pers. Sit 'n oomblik. Ek moet net die einde oorskryf.

Hy het na die lessenaar by die venster gegaan, sy stoel twee keer nader getrek en 'n paar woorde van die vel op die rol van sy tikmasjien afgelees.

—Sit. Verskoon my, sê hy oor sy skouer, die voorskrifte van gesonde verstand. Net 'n oomblik.

Hy het onder sy ruie wenkbroue uit na die manuskrip by sy elmboog geloer en, mompelend, begin om die stywe knoppies van die toetsbord stadig te druk, soms blasend terwyl hy die rol opdraai om 'n fout uit te vee.

Stephen het geruisloos voor die vorstelike teenwoordigheid gaan sit. Ingeraam rondom die mure het beelde van verdwene perde in hulde gestaan, hul gedweë koppe in die lug gehou: lord Hastings se Repulse, die hertog van Westminster se Shotover, die hertog van Beaufort se Ceylon, prix de Paris, 1866. Elfagtige ruiters het op hulle gesit, waaksaam vir 'n teken. Hy het hul snelhede gesien, op die koning se kleure gewed, en saam met die skreeue van verdwene skares geskreeu.

—Punt, beveel mnr. Deasy sy toetse. Maar spoedige ventilering van hierdie uiters belangrike vraagstuk...

Waar Cranly my gelei het om gou ryk te word, op jag na sy wenners tussen die modderbespatte rytuie, te midde van die gebrul van boekmakers op hul staanplekke en die stank van die kantien, oor die bont modder. Gelykop Fair Rebel. Tien teen een die res. Dobbelaars en dopjiesbedrieërs het ons verbygehaas agter die hoewe aan, die wedywerende pette en baadjies, en verby die vleisgesigvrou, 'n slagter se dame, wat dorstig aan haar lemoenskyfie snuffel.

Skreeue het skril van die seuns se speelveld af geklink en 'n snorrende fluitjie.

Weer: 'n doel. Ek is tussen hulle, tussen hul strydende liggame in 'n deurmekaarspul, die steekspel van die lewe. Jy bedoel daardie aankapknie-moederskindjie wat effens babelaas lyk? Steekspele. Tyd geskok bons terug, skok op skok. Steekspele, modder en rumoer van veldslae, die bevrore doodsbraaksel van die gesneuweldes, 'n kreet van spiespunte geaas met mense se bebloede derms.

—Nou toe, sê mnr. Deasy en staan op.

Hy het na die tafel gekom en sy velle aanmekaargespeld. Stephen het opgestaan.

—Ek het die saak in 'n neutedop gestel, sê mnr. Deasy. Dit gaan oor bek-en-klouseer. Kyk net daardeur. Daar kan nie twee menings oor die saak wees nie.

Mag ek op u waardevolle ruimte inbreuk maak. Daardie leerstelling van laissez faire wat so dikwels in ons geskiedenis. Ons beeshandel. Die weg van al ons ou nywerhede. Liverpool-kring wat die Galway-hawe-skema uitoorlê het. Europese brand. Graanvoorrade deur die nou waters van die kanaal. Die pluterperfekte onversteurbaarheid van die departement van landbou. Vergewe 'n klassieke toespeling. Kassandra. Deur 'n vrou wat nie beter was as wat sy moes wees nie. Om tot die saak ter sprake te kom.

—Ek draai nie doekies om nie, nè? vra mnr. Deasy terwyl Stephen verder lees.

Bek-en-klouseer. Bekend as Koch se preparaat. Serum en virus. Persentasie gesoute perde. Runderpes. Keiser se perde by Mürzsteg, Neder-Oostenryk. Veeartse. Mnr. Henry Blackwood Price. Hoflike aanbod 'n regverdige proefneming. Voorskrifte van gesonde verstand. Uiters belangrike vraagstuk. In elke sin van die woord die bul by die horings pak. Met dank vir die gasvryheid van u kolomme.

—Ek wil hê dit moet gedruk en gelees word, sê mnr. Deasy. Jy sal sien met die volgende uitbreking sal hulle 'n embargo op Ierse beeste plaas. En dit kan genees word. Dit word genees. My neef, Blackwood Price, skryf vir my dit word gereeld in Oostenryk deur beesdokters daar behandel en genees. Hulle bied aan om hierheen te kom. Ek probeer invloed by die departement opwerk. Nou gaan ek publisiteit probeer. Ek is omring deur probleme, deur... intriges deur... agterdeur-invloed deur...

Hy het sy wysvinger gelig en die lug oumannerig geklop voordat sy stem praat.

—Let op my woorde, mnr. Dedalus, sê hy. Engeland is in die hande van die Jode. In al die hoogste plekke: haar finansies, haar pers. En hulle is die tekens van 'n nasie se verval. Waar hulle ook al saamkom, eet hulle die nasie se lewenskrag op. Ek het dit oor die jare sien kom. So seker as wat ons hier staan, is die Joodse handelaars reeds aan hul werk van vernietiging. Ou Engeland is aan die sterf.

Hy het vinnig weggestap, sy oë wat blou lewe kry toe hulle deur 'n breë sonstraal gaan. Hy het omgedraai en weer teruggekom.

—Aan die sterf, sê hy weer, as nie nou al dood nie.

Die hoer se roep van straat tot straat
Weef vir ou Engeland die lykgewaad.

Sy oë, wyd oop in 'n visioen, het streng oor die sonstraal gestaar waarin hy stilgestaan het.

—'n Handelaar, sê Stephen, is iemand wat goedkoop koop en duur verkoop, Jood of heiden, is dit nie so nie?

—Hulle het teen die lig gesondig, sê mnr. Deasy ernstig. En jy kan die duisternis in hul oë sien. En dis waarom hulle tot vandag toe swerwers op die aarde is.

Op die trappe van die Paryse aandelebeurs die goudvellige mans wat pryse op hul bejuwelde vingers noem. Gesnater van ganse. Hulle het luidrugtig, onbeskof om die tempel gewemel, hul koppe dikplottend onder lomp syhoede. Nie hulle s'n nie: hierdie klere, hierdie spraak, hierdie gebare. Hul vol stadige oë het die woorde gelogenstraf, die gebare gretig en onaanstootlik, maar het die wrewel geken wat om hulle opgehoop lê en het geweet hul ywer was tevergeefs. Tevergeefse geduld om op te hoop en op te gaar. Die tyd sou alles sekerlik verstrooi. 'n Skat langs die pad opgehoop: geplunder en verbygaande. Hul oë het hul jare van swerwe geken en, geduldig, die oneer van hul vlees geken.

—Wie het nie? sê Stephen.

—Wat bedoel jy? vra mnr. Deasy.

Hy het 'n tree vorentoe gekom en by die tafel gaan staan. Sy onderkaak het onseker skuins oopgeval. Is dit ou wysheid? Hy wag om van my te hoor.

—Geskiedenis, sê Stephen, is 'n nagmerrie waaruit ek probeer wakker word.

Van die speelveld af het die seuns 'n skreeu opgegee. 'n Snorrende fluitjie: doel. Wat as daardie nagmerrie jou 'n agterskop gee?

—Die weë van die Skepper is nie ons weë nie, sê mnr. Deasy. Die hele menslike geskiedenis beweeg na een groot doel, die openbaring van God.

Stephen het sy duim na die venster geruk en gesê:

—Dit is God.

Hoera! Ai! Whrrwhie!

—Wat? vra mnr. Deasy.

—'n Skreeu in die straat, antwoord Stephen en trek sy skouers op.

Mnr. Deasy het afgekyk en 'n rukkie die vlerke van sy neus tussen sy vingers vasgeknyp gehou. Toe hy weer opkyk, het hy hulle vrygelaat.

—Ek is gelukkiger as jy, sê hy. Ons het baie foute en baie sondes begaan. 'n Vrou het die sonde in die wêreld gebring. Vir 'n vrou wat nie beter was as wat sy moes wees nie, Helena, die weggeloopte vrou van Menelaos, het die Grieke tien jaar lank oorlog teen Troje gevoer. 'n Ontroue vrou het eerste die vreemdelinge hier na ons kus gebring, MacMurrough se vrou en haar minnaar, O'Rourke, prins van Breffni. 'n Vrou het ook vir Parnell laat val. Baie foute, baie mislukkings, maar nie die een sonde nie. Ek is nou 'n stryder aan die einde van my dae. Maar ek sal vir die reg veg tot die einde.

Want Ulster sal veg
En Ulster het reg.

Stephen het die velle in sy hand gelig.

—Wel, meneer, het hy begin.

—Ek voorsien, sê mnr. Deasy, dat jy nie baie lank hier by hierdie werk sal bly nie. Jy is nie gebore om 'n onderwyser te wees nie, dink ek. Miskien is ek verkeerd.

—Eerder 'n leerling, sê Stephen.

En wat sal jy hier nog leer?

Mnr. Deasy het sy kop geskud.

—Wie weet? sê hy. Om te leer moet 'n mens nederig wees. Maar die lewe is die groot leermeester.

Stephen het weer met die velle geritsel.

—Wat hierdie betref, het hy begin.

—Ja, sê mnr. Deasy. Jy het twee afskrifte daar. As jy hulle dadelik gepubliseer kan kry.

—Ek sal probeer, sê Stephen, en laat jou môre weet. Ek ken twee redakteurs effens.

—Dit sal help, sê mnr. Deasy flink. Ek het gisteraand aan mnr. Field, L.P., geskryf. Daar is vandag 'n vergadering van die veehandelaarsvereniging in die City Arms-hotel. Ek het hom gevra om my brief voor die vergadering te lê. Kyk jy of jy dit in jou twee koerante kan kry. Watter is hulle?

—Dit sal help, sê mnr. Deasy. Daar is geen tyd te verloor nie. Nou moet ek daardie brief van my neef beantwoord.

—Goeiemôre, meneer, sê Stephen en steek die velle in sy sak. Dankie.

—Glad nie, sê mnr. Deasy terwyl hy deur die papiere op sy lessenaar soek. Ek hou daarvan om 'n lans met jou te breek, oud soos ek is.

—Goeiemôre, meneer, sê Stephen weer en buig voor sy geboë rug.

Hy het uitgegaan deur die oop portaal en af met die gruispaadjie onder die bome, en die kreet van stemme en die klap van stokke van die speelveld af gehoor. Die liggende leeus op die pilare toe hy by die hek uitgaan: tandelose verskrikkings. Tog sal ek hom in sy stryd help. Mulligan sal my 'n nuwe naam gee: die beesbevriendende bard.

—Mnr. Dedalus!

Hardloop agter my aan. Nie nog briewe nie, hoop ek.

—Net een oomblik.

—Ja, meneer, sê Stephen en draai by die hek om.

Mnr. Deasy het stilgestaan, swaar asemhalend en sy asem insluk.

—Ek wou net sê, sê hy. Ierland, sê hulle, het die eer om die enigste land te wees wat nooit die Jode vervolg het nie. Weet jy dit? Nee. En weet jy waarom?

Hy het streng na die helder lug gefrons.

—Waarom, meneer? vra Stephen en begin glimlag.

—Omdat sy hulle nooit ingelaat het nie, sê mnr. Deasy plegtig.

'n Hoesbal van gelag het uit sy keel gespring en 'n ratelende ketting slym agter hom aan gesleep. Hy het vinnig omgedraai, hoesend, laggend, sy opgeligte arms wat na die lug waai.

—Sy het hulle nooit ingelaat nie, roep hy weer deur sy gelag terwyl hy op voete in slobkouse oor die gruis van die paadjie stamp. Dis hoekom.

Op sy wyse skouers het die son deur die skaakbordpatroon van blare blinkertjies gegooi, dansende munte.

Nestor: in Homeros se Odyssee gaan Telemachos raad vra by Nestor, die ou wyse koning van Pilos; mnr. Deasy is sy Nestor. Pyrrhus, koning van Epirus, het die Romeine in 279 v.C. by Asculum verslaan teen so 'n prys dat 'n "Pyrrusoorwinning" spreekwoordelik geword het; hy is in Argos dood deur 'n dakteël wat 'n ou vrou op hom gegooi het.

"Pyrrhus, 'n pier": Armstrong se klankspel met die Engelse "pier" (hawehoof), wat ook in Afrikaans bestaan. Kingstown is die hawe suid van Dublin, vandag Dún Laoghaire.

"Lycidas" is John Milton se elegie (1637) vir 'n verdronke vriend; Talbot se tweede aanhaling kom ook daaruit.

Latyn en Frans: Amor matris = "die liefde van die moeder" (die moeder se liefde én liefde vir die moeder); Per vias rectas = "langs regte paaie"; laissez faire = "laat begaan" (vryhandel sonder staatsinmenging); prix de Paris = Parys-prys (perdewedren).

Daniel O'Connell het in die 1840's die beweging gelei vir herroeping van die Unie (1800) tussen Ierland en Brittanje; die hongersnood het in 1845–49 geheers. Fenians was Ierse republikeinse rebelle.

"Glorious, pious and immortal memory" is die Protestantse Oranje-heildronk op Willem III; "Croppies lie down" is 'n lojalistiese lied teen die rebelle van 1798 (na hul kortgeknipte hare); "For Ulster will fight" is 'n Unionistiese slagspreuk.

Deasy haal die geskiedenis deurmekaar: dit was Dermot MacMurrough wat die vrou van O'Rourke, prins van Breffni, weggevoer het, en wat later (1169) Anglo-Normandiërs na Ierland ingeroep het. Charles Stewart Parnell, leier van die Ierse selfbestuursbeweging, het in 1890 geval oor sy verhouding met die getroude Katharine O'Shea.

"Nagmerrie ... agterskop": in Engels en Afrikaans bevat die woord 'n merrie (mare), vandaar die skop.