Oor die heerlike gesprek tussen Don Quijote en sy skildknaap Sancho Panza, met ander voorvalle

"Tot sover is ek nie ontevrede nie," het Don Quijote gesê. "Gaan voort. Jy het by haar aangekom, en wat het daardie koningin van skoonheid gedoen? Sekerlik het jy haar aangetref terwyl sy pêrels inryg, of met goudgaring 'n wapenspreuk borduur vir hierdie haar verslaafde ridder."

"Nee," het Sancho gesê, "ek het haar gekry waar sy twee mud koring op die werf agter haar huis uitwan."

"Dan kan jy daarop staatmaak," het Don Quijote gesê, "dat die korrels van daardie koring pêrels geword het toe haar hande hulle aanraak. En het jy gekyk, vriend? Was dit wit koring of bruin?"

"Dit was nie een van die twee nie, dit was rooi," het Sancho gesê.

"Dan belowe ek jou," het Don Quijote gesê, "dat die brood daarvan, deur haar hande uitgewan, sonder twyfel die witste was. Maar gaan voort. Toe jy haar my brief gegee het, het sy dit gesoen? Het sy dit op haar kop gesit? Het sy enige seremonie uitgevoer wat so 'n brief waardig is, of wat het sy gedoen?"

"Toe ek dit vir haar wou gee," het Sancho geantwoord, "was sy hard besig om met 'n klomp koring in die sif heen en weer te swaai, en sy sê vir my: 'Sit die brief daar bo-op die sak neer, vriend, want ek kan dit nie lees voordat ek klaar is met al hierdie sif nie.'"

"Verstandige dame!" het Don Quijote gesê. "Dit was sodat sy dit op haar gemak kon lees en geniet. Gaan voort, Sancho. Terwyl sy met haar werk besig was, watter gesprek het sy met jou gevoer? Wat het sy oor my gevra, en wat het jy geantwoord? Maak gou, vertel my alles, en laat nie 'n enkele krieseltjie in die inkpot agterbly nie."

"Sy het my niks gevra nie," het Sancho gesê, "maar ek het haar vertel hoe ek u Genade agtergelaat het waar u in haar diens boetedoening doen, kaal van die middel af op, hier tussen die berge soos 'n wilde mens, op die grond slaap, nie van 'n tafeldoek af brood eet nie en u baard nie kam nie, en net huil en u lot vervloek."

"Toe jy sê dat ek my lot vervloek, het jy verkeerd gepraat," het Don Quijote gesê, "want ek seën dit eerder, en sal dit al die dae van my lewe seën, omdat dit my waardig gemaak het om te strewe na die liefde van so 'n hoë dame as Dulcinea del Toboso."

"En sy is darem hoog," het Sancho gesê, "sy steek meer as 'n handbreedte bo my uit."

"Wat, Sancho?" het Don Quijote gesê. "Het jy jou met haar gemeet?"

"Ek het so gemeet," het Sancho gesê. "Toe ek haar help om 'n sak koring op 'n donkie se rug te laai, het ons so naby aan mekaar gekom dat ek kon sien sy is 'n goeie span groter as ek."

"Nou ja!" het Don Quijote gesê. "En begelei en versier sy nie waarlik hierdie grootheid met duisend miljoen bekoorlikhede van die gees nie! Maar een ding sal jy nie ontken nie, Sancho. Toe jy naby aan haar gekom het, het jy nie 'n Sabeïese geur gewaar nie, 'n aromatiese reuk, 'n ek-weet-nie-wat, iets heerliks waarvoor ek nie 'n naam kan vind nie? Ek bedoel 'n welriekendheid, 'n uitwaseming, asof jy in die winkel van 'n fyn handskoenmaker was?"

"Al wat ek kan sê," het Sancho gesê, "is dat ek wel so 'n reukie gewaar het, so 'n bietjie na bok. Dit moes gewees het omdat sy so gesweet het van die harde werk."

"Dit kan nie wees nie," het Don Quijote gesê. "Jy moes 'n verkoue in die kop gehad het, of jy het jouself geruik. Want ek weet goed hoe die geur van daardie roos tussen die dorings, daardie lelie van die veld, daardie gesmelte amber moet wees."

"Kan wees," het Sancho geantwoord. "Daar kom dikwels uit myself dieselfde reuk wat ek toe gedink het van haar genade, die dame Dulcinea, af kom. Maar dit is nie snaaks nie, want die een duiwel lyk maar soos die ander."

"Nou goed," het Don Quijote voortgegaan, "nou is sy klaar met die koring sif en het sy dit meul toe gestuur. Wat het sy gedoen toe sy die brief lees?"

"Wat die brief betref," het Sancho gesê, "sy het hom nie gelees nie, want sy het gesê sy kan nie lees of skryf nie. In plaas daarvan het sy hom in klein stukkies opgeskeur, en gesê sy wil hom vir niemand laat lees nie, sodat haar geheime nie in die dorp bekend word nie. Sy het gesê wat ek haar met my eie mond vertel het oor die liefde wat u Genade vir haar het en die buitengewone boetedoening wat u om haar ontwil doen, is genoeg. En om 'n einde daaraan te maak, het sy gesê ek moet vir u Genade sê sy soen u hande, en sy het groter verlange om u te sien as om aan u te skryf. Daarom smeek en beveel sy u, by sien van hierdie skrywe, om uit hierdie bosse te kom, op te hou met al die malligheid en dadelik na El Toboso te vertrek, tensy iets anders van groter belang tussenbeide kom, want sy verlang baie om u Genade te sien. Sy het lekker gelag toe ek vertel dat u Genade die Ridder van die Droewige Figuur genoem word. Ek het haar gevra of daardie Biskaaier van die ander dag daar was, en sy het gesê ja, hy was, en hy is 'n eerlike kêrel. Ek het haar ook oor die galeislawe gevra, maar sy het gesê sy het nog nie een gesien nie."

"Tot dusver gaan alles goed," het Don Quijote gesê. "Maar vertel my, watter juweel het sy jou met die afskeid gegee, in ruil vir jou nuus oor my? Want dit is 'n gewone en eeue oue gebruik onder dolende ridders en dames om aan die skildknape, jonkvroue of dwerge wat nuus van hul dames na die ridders bring, of van hul ridders na die dames, 'n kosbare juweel te gee as beloning vir goeie nuus en as erkenning vir die boodskap."

"Dit is heel moontlik," het Sancho gesê, "en na my sin was dit 'n goeie gebruik. Maar dit moes in die ou dae gewees het, want deesdae lyk dit asof die gebruik net is om 'n stuk brood en kaas te gee. Want dit is wat my dame Dulcinea my oor die werfmuur aangegee het toe ek van haar afskeid neem. En wat meer is, dit was skaapmelkkaas."

"Sy is uiters vrygewig," het Don Quijote gesê, "en as sy jou nie 'n goue juweel gegee het nie, was dit sonder twyfel omdat sy nie een daar byderhand gehad het om vir jou te gee nie. Maar 'n geskenk is altyd welkom, al kom dit laat. Ek sal haar sien, en alles sal reggestel word. Maar weet jy wat my verbaas, Sancho? Dit lyk vir my of jy deur die lug gegaan en gekom het, want jy het nie veel meer as drie dae gevat om na El Toboso te gaan en terug te kom nie, al is dit meer as dertig myl van hier af tot daar. Daaruit is ek geneig om te dink dat die wyse towenaar wat my vriend is en oor my belange waak (want daar moet noodwendig een wees, anders sou ek nie 'n regte dolende ridder wees nie), dat dieselfde towenaar, sê ek, jou moes gehelp het om te reis sonder dat jy dit weet. Want sommige van hierdie wyse manne gryp 'n dolende ridder op terwyl hy in sy bed slaap, en sonder dat hy weet hoe of op watter manier dit gebeur het, word hy die volgende dag meer as duisend myl wakker van die plek waar hy gaan slaap het. En as dit nie hiervoor was nie, sou dolende ridders mekaar nie in gevaar kon help soos hulle dit elke oomblik doen nie. Want 'n ridder veg dalk in die berge van Armenië met een of ander draak, of 'n wrede slang, of 'n ander ridder, en hy kry die slegste van die geveg en is op die punt van sterwe. Maar net wanneer hy dit die minste verwag, verskyn daar teenoor hom op 'n wolk of in 'n vuurwa 'n ander ridder, 'n vriend van hom, wat 'n oomblik tevore nog in Engeland was. Hy neem sy kant, verlos hom van die dood, en saans sit hy in sy eie kwartiere en eet tot sy groot tevredenheid. En tog is dit van die een plek na die ander twee- of drieduisend myl. En dit alles gebeur deur die kuns en vernuf van die wyse towenaars wat na daardie dapper ridders omsien. Daarom, vriend Sancho, vind ek dit nie moeilik om te glo dat jy van hier na El Toboso kon gaan en in so 'n kort tyd terugkom nie, aangesien, soos ek gesê het, een of ander vriendelike wyse man jou deur die lug moes gedra het sonder dat jy dit agtergekom het."

"Dit moes dit gewees het," het Sancho gesê, "want Rocinante het waaragtig gehardloop soos 'n sigeuner se donkie met kwiksilwer in sy ore."

Sigeuners het glo kwiksilwer in 'n donkie se ore gegooi om hom op die mark lewendig en vurig te laat lyk.

"Kwiksilwer!" het Don Quijote gesê. "Ja, en wat meer is, 'n legioen duiwels, volk wat kan reis en ander laat reis sonder om moeg te word, net soos die lus hulle beetpak. Maar laat ons dit eenkant sit. Wat dink jy moet ek doen oor my dame se bevel om haar te gaan sien? Want al voel ek dat ek verplig is om haar gebod te gehoorsaam, voel ek ook dat ek daarvan weerhou word deur die guns wat ek die prinses wat ons vergesel, toegestaan het. En die wet van die ridderskap dwing my om eerder my woord as my neiging te eerbiedig. Aan die een kant agtervolg en kwel die verlange om my dame te sien my, aan die ander kant dryf en roep my plegtige belofte en die roem wat ek in hierdie onderneming sal verwerf, my. Maar wat ek dink ek sal doen, is om met alle spoed te reis en gou die plek te bereik waar hierdie reus is. By my aankoms sal ek sy kop afkap en die prinses in vrede op haar troon vestig, en dan sal ek dadelik terugkeer om die lig te aanskou wat my sinne verlig. By haar sal ek my so verontskuldig dat sy my vertraging sal goedkeur, want sy sal sien dat dit alles daarop gerig is om haar roem en eer te vermeerder. Want alles wat ek in hierdie lewe met die wapen gewen het, wen of nog sal wen, kom na my deur die guns wat sy my betoon, en omdat ek hare is."

"Ag, in watter treurige toestand is u Genade se harsings nie!" het Sancho gesê. "Sê my, señor, wil u al daardie pad verniet reis, en so 'n ryk en groot huwelik laat glip en verloor, waar hulle as bruidskat 'n koninkryk gee wat, so waar as wat ek hier staan, volgens wat ek gehoor het meer as twintigduisend myl in die rondte is, oorloop van alles wat nodig is om 'n mens aan die lewe te hou, en groter is as Portugal en Kastilië bymekaar? Bly stil, in Godsnaam! Skaam u oor wat u gesê het, en vat my raad, en vergewe my, en trou dadelik in die eerste dorp waar daar 'n pastoor is. Of anders is hier ons lisensiaat, wat die ding pragtig sal klaarmaak. Onthou, ek is oud genoeg om raad te gee, en die raad wat ek gee, is net op die regte plek. Want een voël in die hand is beter as tien in die lug, en wie die goeie byderhand het en die slegte kies, moet nie kla as die goeie nie na hom toe kom nie."

"Kyk hier, Sancho," het Don Quijote gesê. "As jy my aanraai om te trou sodat ek dadelik koning kan word wanneer ek die reus doodmaak, en jou gunste kan bewys en jou kan gee wat ek belowe het, dan laat ek jou weet dat ek jou begeertes baie maklik sal kan bevredig sonder om te trou. Want voordat ek in die geveg gaan, sal ek as voorwaarde stel dat, as ek as oorwinnaar daaruit kom, hulle my 'n deel van die koninkryk moet gee, selfs al trou ek nie, sodat ek dit kan skenk aan wie ek ook al wil. En wanneer hulle dit aan my gee, aan wie anders wil jy hê moet ek dit skenk as aan jou?"

"Dit is reguit gepraat," het Sancho gesê. "Maar laat u Genade sorg dat u dit langs die see kies, sodat ek, as ek nie van die lewe daar hou nie, my swart onderdane op 'n skip kan laai en met hulle maak soos ek gesê het. Moet nou nie my dame Dulcinea gaan sien nie, maar gaan maak hierdie reus dood en laat ons hierdie besigheid klaarmaak, want by God, dit lyk vir my dit gaan een van groot eer en groot wins wees."

"Ek dink jy is reg, Sancho," het Don Quijote gesê, "en ek sal jou raad volg om die prinses te vergesel voordat ek Dulcinea gaan sien. Maar ek raai jou aan om niks vir enigiemand, of vir dié wat by ons is, te sê oor wat ons oorweeg en bespreek het nie. Want aangesien Dulcinea so welvoeglik is dat sy nie wil hê haar gedagtes moet bekend word nie, is dit nie reg dat ek of enigiemand namens my dit openbaar nie."

"Nou ja, as dit so is," het Sancho gesê, "hoe kom dit dan dat u Genade almal wat u met u arm oorwin, na my dame Dulcinea stuur om hulle aan haar voor te stel? Dit is mos dieselfde as om u naam daaronder te teken dat u haar liefhet en haar minnaar is. En aangesien dié wat gaan, noodwendig voor haar moet kniel en sê hulle kom van u Genade om hulle aan haar te onderwerp, hoe kan die gedagtes van u twee dan verborge bly?"

"O, hoe dom en eenvoudig is jy nie!" het Don Quijote gesê. "Sien jy dan nie, Sancho, dat dit alles tot haar groter verheerliking strek nie? Want jy moet weet dat dit volgens ons denkwyse in die ridderskap 'n groot eer vir 'n dame is om baie dolende ridders in haar diens te hê, wie se gedagtes nooit verder gaan as om haar ter wille van haarself te dien nie, en wat geen ander beloning vir hul groot en ware toewyding verwag nie as dat sy bereid sal wees om hulle as haar ridders te aanvaar."

"Dit is met daardie soort liefde," het Sancho gesê, "dat ek predikante hoor sê het ons moet onse Here liefhê: net vir Homself, sonder dat die hoop op heerlikheid of die vrees vir straf ons beweeg. Al sou ek, wat my betref, Hom eerder liefhê en dien vir wat Hy vir my kan doen."

"Mag die duiwel jou haal, jou lummel!" het Don Quijote gesê. "En watter slim dinge sê jy partykeer nie! 'n Mens sou dink jy het gestudeer."

"Op my woord, ek kan nie eens lees nie."

Op hierdie punt het Meester Nicolás vir hulle geroep om 'n bietjie te wag, want hulle wou stilhou en drink by 'n fonteintjie wat daar was. Don Quijote het stilgehou, tot nie geringe tevredenheid van Sancho nie, want hy was teen hierdie tyd moeg van soveel leuens vertel, en bang dat sy meester hom op 'n fout sou betrap. Want al het hy geweet dat Dulcinea 'n boeremeisie van El Toboso was, het hy haar nog nooit in sy lewe gesien nie. Cardenio het intussen die klere aangetrek wat Dorotea gedra het toe hulle haar gevind het, en al was dit nie baie goed nie, was dit baie beter as dié wat hy uitgetrek het. Hulle het saam by die fontein afgeklim, en met wat die pastoor by die herberg saamgebring het, het hulle die skerp eetlus wat hulle almal saamgebring het, gestil, al was dit nie heeltemal nie.

Terwyl hulle so besig was, het daar toevallig 'n jong seun op pad verbygekom. Hy het gaan staan om die geselskap by die fontein te bekyk, en die volgende oomblik het hy na Don Quijote gehardloop, sy arms om sy bene geslaan en bitterlik begin huil terwyl hy sê: "O, señor, ken u my nie? Kyk mooi na my. Ek is daardie seun, Andrés, wat u Genade losgemaak het van die eikeboom waaraan ek vasgebind was."

Don Quijote het hom herken, sy hand geneem, en hom tot die aanwesiges gewend en gesê: "Sodat u Genades kan sien hoe belangrik dit is dat daar dolende ridders is om die onreg en beledigings reg te stel wat tirannieke en goddelose mense in hierdie wêreld pleeg, kan ek u vertel dat ek 'n paar dae gelede deur 'n bos gery het toe ek gille en jammerlike klagtes hoor, soos van iemand in pyn en nood. Gedryf deur my dure plig het ek my dadelik gehaas na die plek waarvandaan die klaende geluide vir my gelyk het te kom, en ek het hierdie seun wat nou voor u staan, aan 'n eikeboom vasgebind gevind. Ek is van harte bly daaroor, want sy getuienis sal my nie toelaat om in enige besonderheid van die waarheid af te wyk nie. Hy was, sê ek, aan 'n eikeboom vasgebind, kaal van die middel af op, en 'n lummel, wat ek later uitgevind het sy baas was, het hom met die leisels van sy merrie die vel afgeslaan. Sodra ek hom sien, het ek gevra wat die rede vir so 'n wrede geseling was. Die lomperd het geantwoord dat hy hom slaan omdat hy sy dienskneg was, en weens 'n agteloosheid wat eerder uit oneerlikheid as uit domheid voortgekom het. Waarop hierdie seun gesê het: 'Señor, hy slaan my net omdat ek my loon vra.' Die baas het ek weet nie watter toesprake en verduidelikings gemaak nie, en al het ek daarna geluister, het ek dit nie aanvaar nie. Kortom, ek het die lummel gedwing om hom los te maak en te sweer dat hy hom sou saamneem en hom sou betaal, reaal vir reaal, en nog met 'n laventeltjie by. Is dit nie alles waar nie, Andrés, my seun? Het jy nie opgemerk met watter gesag ek hom beveel het, en met watter nederigheid hy belowe het om alles te doen wat ek hom opgelê, voorgeskryf en van hom geëis het nie? Antwoord sonder huiwering. Vertel hierdie here wat gebeur het, sodat hulle kan sien dat dit so 'n groot voordeel is as wat ek sê om dolende ridders in die wêreld te hê."

"Alles wat u Genade gesê het, is heeltemal waar," het die seun geantwoord, "maar die einde van die saak het net die teenoorgestelde uitgedraai van wat u Genade dink."

"Hoe? Die teenoorgestelde?" het Don Quijote gesê. "Het die lummel jou dan nie betaal nie?"

"Nie net het hy my nie betaal nie," het die seun geantwoord, "maar sodra u Genade uit die bos was en ons alleen was, het hy my weer aan dieselfde eikeboom vasgebind en my 'n nuwe pak slae gegee wat my soos 'n afgeslagte Sint Bartolomeus gelos het. En by elke hou wat hy my gegee het, het hy 'n grap of 'n spotwoord gevoeg oor hoe hy u Genade vir die gek gehou het, en as dit nie vir die pyn was wat ek gely het nie, sou ek gelag het oor die dinge wat hy gesê het. Kortom, hy het my in so 'n toestand gelos dat ek tot nou toe in 'n hospitaal was om gesond te word van die wonde wat daardie skurk van 'n lummel my toe toegedien het. En dit alles is u Genade se skuld. Want as u u eie pad gegaan het en nie gekom het waar niemand u nodig gehad het nie, en nie met ander mense se sake ingemeng het nie, sou my baas tevrede gewees het om my een of twee dosyn houe te gee, en sou hy my daarna losgemaak en betaal het wat hy my skuld. Maar toe u Genade hom so buite alle perke uitgeskel en so baie harde woorde toegevoeg het, het sy woede opgevlam. En omdat hy nie op u wraak kon neem nie, het die storm, sodra hy sien u is weg, op so 'n manier oor my losgebars dat ek voel asof ek nooit weer 'n mens sal wees nie."

Sint Bartolomeus, een van die apostels, is volgens oorlewering lewend afgeslag.

"Die fout," het Don Quijote gesê, "was dat ek weggegaan het. Ek moes nie gegaan het voordat ek gesien het dat jy betaal word nie. Want ek moes uit lang ondervinding goed geweet het dat daar geen lummel is wat sy woord hou as hy vind dit pas hom nie om dit te hou nie. Maar jy onthou, Andrés, dat ek gesweer het dat as hy jou nie betaal nie, ek hom sou gaan soek en vind, al sou hy in die maag van die walvis wegkruip."

"Dit is waar," het Andrés gesê, "maar dit het niks gehelp nie."

"Nou sal jy sien of dit help of nie," het Don Quijote gesê. Met dié woorde het hy haastig opgestaan en Sancho beveel om Rocinante op te toom, wat gewei het terwyl hulle geëet het. Dorotea het hom gevra wat hy van plan was om te doen. Hy het geantwoord dat hy van plan was om hierdie lummel te gaan soek, hom vir sulke goddelose gedrag te tugtig en te sorg dat Andrés tot die laaste maravedí betaal word, ten spyte en in die tande van al die lummels in die wêreld. Waarop sy geantwoord het dat hy moes onthou dat hy volgens sy belofte geen onderneming kon aanpak voordat hy hare voltooi het nie, en dat hy, aangesien hy dit beter as enigiemand weet, sy vuur moes bedwing totdat hy van haar koninkryk terugkom.

"Dit is waar," het Don Quijote gesê, "en Andrés sal geduld moet hê tot ek terugkom, soos u sê, señora. Maar ek sweer en belowe weer eens dat ek nie sal rus voordat ek gesien het dat hy gewreek en betaal is nie."

"Ek glo nie aan daardie ede nie," het Andrés gesê. "Ek sou nou eerder iets wil hê om my te help om in Sevilla te kom as al die wraak in die wêreld. As u hier iets te ete het wat ek kan saamneem, gee dit vir my, en God sy met u Genade en met al die dolende ridders, en mag hulle dwalings vir hulleself net so goed uitdraai as wat dit vir my uitgedraai het."

Sancho het 'n stuk brood en 'n stuk kaas uit sy voorraad gehaal, dit vir die seun gegee en gesê: "Hier, vat dit, broer Andrés, want ons het almal 'n deel in jou ongeluk."

"Ag, watter deel het jy dan?"

"Hierdie deel brood en kaas wat ek vir jou gee," het Sancho geantwoord. "En God weet of ek dit self gaan kortkom of nie. Want ek wil hê jy moet weet, vriend, dat ons, die skildknape van dolende ridders, baie honger en swaarkry moet verduur, en nog ander dinge wat makliker gevoel as vertel word."

Andrés het sy brood en kaas gegryp, en toe hy sien dat niemand hom nog iets gee nie, het hy sy kop laat sak en, soos die gesegde lui, die pad gevat. Maar voordat hy weg is, het hy gesê: "In Godsnaam, Heer Dolende Ridder, as u my ooit weer teëkom, al sien u hulle sny my aan stukke, moenie my help of bystaan nie, maar laat my aan my ongeluk oor. Dit sal nooit so groot wees nie, of 'n groter een sal my tref as u Genade my help. Mag God u en al die dolende ridders wat ooit gebore is, vervloek."

Don Quijote wou opstaan om hom te tugtig, maar hy het so vinnig die hasepad gekies dat niemand probeer het om hom te volg nie. Don Quijote was baie beteuterd oor Andrés se storie, en die ander moes baie moeite doen om hul lag in te hou, sodat hulle hom nie heeltemal uit die veld sou slaan nie.