Waarin die novelle van "Die Onbesonne Nuuskierigheid" vertel word

In Florence, 'n ryk en beroemde stad van Italië in die provinsie Toskane, het daar twee welgestelde edelmanne van aansien gewoon, Anselmo en Lotario. Hulle was sulke groot vriende dat almal wat hulle geken het, hulle by uitnemendheid "Die Twee Vriende" genoem het. Hulle was ongetroud, jonk, ewe oud en van dieselfde smaak, en dit was genoeg om die wedersydse vriendskap tussen hulle te verklaar. Dit is waar dat Anselmo ietwat meer geneig was om sy plesier in die liefde te soek as Lotario, vir wie die genot van die jag groter aantrekkingskrag gehad het. Maar by geleentheid het Anselmo sy eie smaak opsy gesit om dié van Lotario te volg, en Lotario het sy smaak prysgegee om by dié van Anselmo in te val. Op dié manier het hulle neigings tred gehou met mekaar, in so 'n volmaakte eendrag dat die fynste gestelde horlosie dit nie kon oortref nie.

Anselmo was diep verlief op 'n beeldskone jongedame van hoë geboorte uit dieselfde stad, die dogter van sulke agtenswaardige ouers, en self so agtenswaardig, dat hy besluit het om by hulle om haar hand te vra. Dit het hy gedoen met die goedkeuring van sy vriend Lotario, sonder wie hy niks gedoen het nie, en met Lotario as die draer van die versoek. Lotario het die onderhandelinge so tot die tevredenheid van sy vriend gevoer dat hy binne kort tyd in besit was van die voorwerp van sy begeerte. En Camila was so gelukkig om Anselmo as man te kry dat sy sonder ophou die hemel gedank het, en ook Lotario, deur wie se toedoen so 'n groot geluk haar te beurt geval het. Die eerste paar dae, aangesien 'n bruilof gewoonlik dae van feesviering is, het Lotario soos voorheen by sy vriend Anselmo aan huis gekom, en hom beywer om hom en die geleentheid te eer en hom op elke moontlike manier te behaag. Maar toe die bruilofsdae verby was en die stroom besoeke en gelukwensinge bedaar het, het hy doelbewus begin wegbly van Anselmo se huis. Want dit het vir hom gelyk, soos dit vanselfsprekend vir alle verstandige mans sou lyk, dat 'n mens die huis van 'n vriend ná sy huwelik nie so dikwels behoort te besoek soos in sy vrygeselledae nie. Want al kan en mag ware en egte vriendskap geensins agterdogtig wees nie, is die eer van 'n getroude man tog so 'n teer ding dat dit selfs deur broers skade kan ly, hoeveel te meer deur vriende. Anselmo het opgemerk dat Lotario se besoeke opgehou het, en hy het by hom daaroor gekla. Hy het gesê as hy geweet het dat die huwelik hom sou verhinder om sy geselskap te geniet soos vroeër, sou hy nooit getrou het nie. En as hulle deur die volkome harmonie wat tussen hulle geheers het toe hy nog vrygesel was, so 'n soet naam soos "Die Twee Vriende" verdien het, moes hy nie toelaat dat so 'n seldsame en heerlike titel verlore gaan deur 'n onnodige versigtigheid nie. Daarom het hy hom gesmeek, as so 'n uitdrukking tussen hulle toelaatbaar was, om weer heer van sy huis te wees en soos vroeër daar in en uit te gaan. Hy het hom verseker dat sy vrou Camila geen ander begeerte of neiging gehad het as dié wat hy sou wou hê sy moes hê nie, en dat sy, omdat sy geweet het hoe opreg die twee vriende mekaar liefgehad het, bedroef was om so 'n koelheid by hom te sien.

Op dit alles, en op nog baie meer wat Anselmo gesê het om Lotario te oorreed om weer soos gewoonlik by hom aan huis te kom, het Lotario met soveel versigtigheid, verstand en oordeel geantwoord dat Anselmo oortuig was van sy vriend se goeie bedoelings. Hulle het ooreengekom dat Lotario twee dae in die week, en op heiligedae, by hom sou kom eet. Maar hoewel hulle dit so afgespreek het, het Lotario besluit om die afspraak net so ver na te kom as wat hy dit met die eer van sy vriend versoenbaar geag het, want sy vriend se goeie naam was vir hom meer werd as sy eie. Hy het gesê, en tereg, dat 'n getroude man aan wie die hemel 'n mooi vrou geskenk het, net so noukeurig moet oorweeg watter vriende hy na sy huis bring as met watter vriendinne sy vrou omgaan. Want wat nie op die markplein, in die kerk, by openbare feeste of by die stasies gedoen of beklink kan word nie (geleenthede wat mans nie altyd vir hulle vroue kan weier nie), kan maklik gereël word in die huis van die vriendin of familielid in wie die meeste vertroue gestel word. Lotario het ook gesê dat elke getroude man 'n vriend behoort te hê wat hom kan wys op enige nalatigheid waaraan hy hom in sy gedrag skuldig maak. Want dit gebeur soms dat die man, uit die diep liefde wat hy vir sy vrou het, haar nie waarsku nie, of, om haar nie te ontstel nie, nalaat om haar te sê om sekere dinge te doen of te laat, dinge wat vir hom 'n saak van eer of skande kan wees. En sulke foute sou hy maklik kon regstel as 'n vriend hom gewaarsku het. Maar waar kry 'n mens so 'n vriend soos Lotario dit wou hê, so verstandig, so lojaal en so getrou?

Die "stasies" was die kerkbesoeke wat gelowiges, veral in die Heilige Week, by 'n reeks kerke afgelê het om te bid.

Waarlik, ek weet nie. Net Lotario was so een, want met die uiterste sorg en waaksaamheid het hy oor die eer van sy vriend gewaak. Hy het die getal dae waarop hy volgens hulle afspraak na die huis moes gaan, probeer verminder, besnoei en inkort, sodat die besoeke van 'n jong man, ryk, van hoë geboorte en met die aantreklikhede waarvan hy hom bewus was, aan die huis van 'n vrou so mooi soos Camila, nie met agterdog bejeën sou word deur die nuuskierige en kwaadwillige oë van die ledige publiek nie. Want al kon sy onkreukbaarheid en sy goeie naam lasterlike tonge in toom hou, was hy tog nie bereid om sy eie goeie naam of dié van sy vriend te waag nie. Om dié rede het hy die meeste van die afgespreekte dae aan een of ander besigheid gewy wat hy voorgegee het onvermydelik te wees, sodat 'n groot deel van die dag opgegaan het aan klagtes aan die een kant en verskonings aan die ander. Dit het egter gebeur dat die twee een keer saam buite die stad gaan wandel het, en toe het Anselmo die volgende woorde tot Lotario gerig.

"Jy kan jou voorstel, Lotario, my vriend, dat ek nie genoeg dank kan betuig vir die gunste wat God my bewys het nie: dat Hy my die seun van sulke ouers as myne gemaak het, en my met 'n ruim hand geskenk het wat die gawes van die natuur en van die fortuin genoem word, en bowenal dat Hy my jou as vriend en Camila as vrou gegee het, twee skatte wat ek, indien nie so hoog as wat ek behoort nie, ten minste so hoog ag as wat ek kan. En tog, met al hierdie goeie dinge, wat gewoonlik alles is wat mense nodig het om gelukkig te lewe, is ek die mees ontevrede en onvergenoegde man in die hele wêreld. Want ek weet nie hoe lank al nie word ek gekwel en gepla deur 'n begeerte wat so vreemd en so ongewoon is dat ek my oor myself verwonder. Wanneer ek alleen is, verwyt en berispe ek myself daaroor, en ek probeer dit smoor en selfs vir my eie gedagtes wegsteek, met nie meer sukses as wanneer ek dit doelbewus aan die hele wêreld wou bekend maak nie. En aangesien dit, kortom, tog moet uitkom, wil ek dit aan jou veilige bewaring toevertrou, in die vaste wete dat ek op dié manier, en deur jou bereidheid as 'n ware vriend om my te help, my gou bevry sal vind van die kwelling wat dit my besorg, en dat jou sorg my net soveel geluk sal gee as wat my eie dwaasheid my ellende besorg het."

Anselmo se woorde het Lotario met verbasing getref, want hy kon nie raai waarop so 'n lang inleiding uitloop nie. En hoewel hy probeer dink het watter begeerte dit kon wees wat sy vriend so kwel, was al sy gissings ver van die waarheid af. Om die spanning te verlig wat hierdie raaisel hom besorg het, het hy vir hom gesê dat hy hulle groot vriendskap 'n skreiende onreg aandoen deur langs omweë te soek om sy diepste gedagtes aan hom toe te vertrou, want hy het tog goed geweet dat hy op sy raad kon reken om hom daarvan af te bring, of op sy hulp om dit uit te voer.

"Dit is die waarheid," het Anselmo geantwoord, "en daarop vertrou ek as ek jou vertel, vriend Lotario, dat die begeerte wat my kwel, dié is om te weet of my vrou Camila so goed en so volmaak is as wat ek dink sy is. En ek kan my nie van die waarheid hieroor vergewis nie, behalwe deur haar op so 'n manier op die proef te stel dat die toets die suiwerheid van haar deug bewys soos die vuur dié van goud bewys. Want ek is oortuig, my vriend, dat 'n vrou net soveel deug het as wat sy wel of nie in versoeking gebring word nie, en dat net sy sterk is wat nie swig voor die beloftes, geskenke, trane en aandrang van vurige minnaars nie. Watter dank verdien 'n vrou omdat sy goed is, as niemand haar aanspoor om sleg te wees nie? En watter wonder is dit dat sy ingetoë en behoedsaam is as sy geen geleentheid kry om te struikel nie, en weet sy het 'n man wat haar die lewe sal neem die eerste keer dat hy haar op 'n onbetaamlikheid betrap? Ek ag dus haar wat uit vrees of gebrek aan geleentheid deugsaam is, nie so hoog as haar wat met 'n oorwinnaarskroon uit versoeking en beproewing te voorskyn kom nie. En daarom, om hierdie redes en baie ander wat ek jou kan gee om die mening wat ek huldig te regverdig en te staaf, begeer ek dat my vrou Camila deur hierdie beproewing gaan, en gelouter en getoets word in die vuur daarvan dat iemand haar die hof maak, en dan iemand wat werd is om sy hart op haar te stel. En as sy, soos ek weet sy sal, as oorwinnaar uit hierdie stryd kom, sal ek my geluk as ongeëwenaard beskou. Ek sal kan sê dat die beker van my begeerte vol is, en dat die deugsame vrou van wie die wyse sê: 'Wie sal haar vind?', my te beurt geval het. En as die uitslag die teenoorgestelde is van wat ek verwag, sal ek, in die genoegdoening dat ek reg was in my mening, sonder klagte die pyn dra wat my so duur gekoopte ondervinding my vanselfsprekend sal besorg. En aangesien niks van alles wat jy teen my wens sal aanvoer, my sal weerhou om dit uit te voer nie, is dit my begeerte, vriend Lotario, dat jy instem om die werktuig te word om hierdie voorneme waarop ek my hart gesit het, te verwesenlik. Ek sal jou die geleenthede daartoe verskaf, en niks sal ontbreek wat ek nodig ag om 'n deugsame, eerbare, ingetoë en hoogsinnige vrou te verlei nie. En onder ander redes beweeg dit my om hierdie swaar taak aan jou toe te vertrou, dat as Camila deur jou oorwin word, die oorwinning nie tot die uiterste gevoer sal word nie, maar net ver genoeg om as volbring te reken wat uit eergevoel ongedaan gelaat sal word. So sal ek in niks meer as die voorneme gekrenk word nie, en my krenking sal begrawe bly in die onkreukbaarheid van jou swye, wat, ek weet goed, wat my betref so blywend soos dié van die dood sal wees. As jy dus wil hê dat ek iets geniet wat lewe genoem kan word, sal jy jou dadelik in hierdie liefdesstryd begeef, nie lou of traag nie, maar met die ywer en vuur wat my begeerte vereis, en met die trou wat ons vriendskap my verseker."

Dit was die woorde wat Anselmo tot Lotario gerig het, en Lotario het so aandagtig daarna geluister dat hy, behalwe om te sê wat reeds vermeld is, nie sy mond oopgemaak het voordat die ander klaar was nie. Toe hy sien dat Anselmo niks meer te sê het nie, het hy hom 'n ruk lank aangekyk, soos 'n mens iets sou aankyk wat jy nog nooit gesien het nie en wat verwondering en verbasing wek, en vir hom gesê: "Ek kan myself nie oortuig nie, Anselmo, my vriend, dat wat jy vir my gesê het, nie 'n grap is nie. As ek gedink het dat jy in erns praat, sou ek jou nie so ver laat gaan het nie, maar jou lang toespraak voorkom het deur eenvoudig nie te luister nie. Ek vermoed waarlik dat óf jy my nie ken nie, óf ek jou nie ken nie. Maar nee, ek weet goed jy is Anselmo, en jy weet ek is Lotario. Die ongeluk is, lyk dit my, dat jy nie meer die Anselmo is wat jy was nie, en jy moet gedink het dat ek nie die Lotario is wat ek behoort te wees nie. Want die dinge wat jy vir my gesê het, is nie dié van daardie Anselmo wat my vriend was nie, en wat jy van my vra, is nie wat 'n mens van die Lotario wat jy ken, behoort te vra nie. Ware vriende sal hulle vriende op die proef stel en van hulle gebruik maak, soos 'n digter gesê het, usque ad aras, en daarmee het hy bedoel dat hulle nie hulle vriendskap sal inspan vir dinge wat teen God se wil is nie. As dit dan 'n heiden se gevoel oor vriendskap was, hoeveel te meer behoort dit dié van 'n Christen te wees, wat weet dat die goddelike nie ter wille van enige menslike vriendskap verbeur mag word nie? En as 'n vriend so ver sou gaan om sy plig teenoor die Hemel opsy te sit om sy plig teenoor sy vriend na te kom, moet dit nie wees in sake wat onbenullig of van min belang is nie, maar in sulke wat die vriend se lewe en eer raak. Sê my nou, Anselmo, in watter een van hierdie twee verkeer jy in gevaar, dat ek myself moet waag om jou te behaag en so 'n verfoeilike ding te doen as wat jy van my vra? In nie een nie, waarlik. Inteendeel, jy vra van my, sover ek verstaan, dat ek my moet inspan en beywer om jou van eer en lewe te beroof, en myself terselfdertyd daarvan te beroof. Want as ek jou eer wegneem, is dit duidelik dat ek jou lewe wegneem, aangesien 'n man sonder eer erger as dood is. En as ek, soos jy dit wil hê, die werktuig van soveel onreg teen jou is, sal ek nie ook sonder eer agterbly nie, en gevolglik sonder lewe? Luister na my, Anselmo, my vriend, en moenie ongeduldig wees om my te antwoord voordat ek gesê het wat by my opkom oor die voorwerp van jou begeerte nie. Daar sal genoeg tyd oorbly vir jou om te antwoord en vir my om te luister."

"Usque ad aras" is Latyn vir "tot by die altare": 'n vriend staan jou by in alles, behalwe waar dit teen die gode ingaan. Die oudheid het die gesegde aan die Atheense staatsman Perikles toegeskryf.

"Laat dit so wees," het Anselmo gesê. "Sê wat jy wil."

Lotario het toe voortgegaan: "Dit lyk my, Anselmo, dat jy op die oomblik dieselfde gemoedsgesteldheid het as die More altyd. Hulle kan nooit tot insig in die dwaling van hulle geloof gebring word deur aanhalings uit die Heilige Skrif nie, of deur redes wat op die ondersoek van die verstand berus of op die geloofsartikels gegrond is nie. Hulle moet voorbeelde hê wat tasbaar, maklik, verstaanbaar en bewysbaar is, wat geen twyfel toelaat nie, met wiskundige bewyse wat nie ontken kan word nie, soos: 'As gelykes van gelykes afgetrek word, is die reste gelyk.' En as hulle dit nie in woorde verstaan nie, en dit doen hulle inderdaad nie, moet dit met die hande vir hulle gewys en voor hulle oë gestel word, en selfs met dit alles slaag niemand daarin om hulle van die waarheid van ons heilige godsdiens te oortuig nie. Dieselfde werkwyse sal ek met jou moet volg, want die begeerte wat in jou opgekom het, is so ongerymd en so ver verwyderd van alles wat na rede lyk, dat ek voel dit sou tydverspilling wees om redenasies te bestee aan jou eenvoudigheid, want vir eers sal ek dit by geen ander naam noem nie. Ek is selfs in die versoeking om jou in jou dwaasheid te laat as straf vir jou verderflike begeerte. Maar die vriendskap wat ek vir jou koester, en wat my nie toelaat om jou in so 'n klaarblyklike gevaar van ondergang in die steek te laat nie, weerhou my daarvan om so hard met jou te handel. En sodat jy dit duidelik kan sien, sê my, Anselmo: het jy my nie gesê dat ek my aan 'n ingetoë vrou moet opdring, 'n deugsame een moet verlok, 'n reine van harte moet nader, en 'n verstandige een die hof moet maak nie? Ja, dit het jy my gesê. As jy dan weet dat jy 'n vrou het wat ingetoë, deugsaam, rein van harte en verstandig is, wat soek jy dan? En as jy glo dat sy as oorwinnaar uit al my aanslae sal kom, soos sy sonder twyfel sou, watter hoër titels as dié wat sy nou besit, dink jy kan jy haar dan gee, of waarin sal sy dan beter wees as wat sy nou is? Óf jy beskou haar nie as wat jy sê nie, óf jy weet nie wat jy vra nie. As jy haar nie beskou as wat jy sê nie, waarom wil jy haar op die proef stel, in plaas daarvan om haar as skuldig te behandel op die manier wat jou die beste lyk? Maar as sy so deugsaam is as wat jy glo, is dit 'n onnodige onderneming om die waarheid self op die proef te stel, want ná die toets sal dit net so hoog geag word as voorheen. So staan dit dan vas dat om dinge te probeer waaruit eerder skade as voordeel vir ons kan voortkom, die werk is van onredelike en roekelose geeste, veral wanneer dit dinge is wat ons nie gedwing of verplig word om te probeer nie, en waarvan 'n mens al van ver af kan sien dat dit pure waansin is om dit aan te pak.

"Moeilike dinge word aangepak óf ter wille van God, óf ter wille van die wêreld, óf ter wille van albei. Dié wat ter wille van God aangepak word, is dié wat die heiliges onderneem wanneer hulle probeer om die lewe van engele in menslike liggame te lei. Dié wat ter wille van die wêreld aangepak word, is dié van die mense wat so 'n uitgestrekte watervlakte, so 'n verskeidenheid van klimate, so baie vreemde lande deurkruis om te verwerf wat die gawes van die fortuin genoem word. En dié wat ter wille van God en die wêreld saam aangepak word, is dié van dapper soldate wat, sodra hulle in die vyand se muur 'n bres sien so wyd as wat 'n kanonkoeël kan maak, alle vrees opsy gooi en, sonder om te huiwer of te ag op die klaarblyklike gevaar wat hulle dreig, gedra deur die begeerte om hulle geloof, hulle land en hulle koning te verdedig, hulle onverskrokke werp in die middel van die duisend dode wat hulle inwag. Dit is die dinge wat mense gewoonlik aanpak, en daar is eer, roem en wins daarin om dit te probeer, hoe vol moeilikheid en gevaar dit ook al mag wees. Maar dit wat jy sê jy wil probeer en uitvoer, sal jou nie die heerlikheid van God of die gawes van die fortuin of roem onder mense besorg nie. Want selfs as die uitslag is soos jy dit wil hê, sal jy nie gelukkiger, ryker of meer geëer wees as wat jy op hierdie oomblik is nie. En as dit anders uitval, sal jy in 'n ellende gedompel word wat groter is as wat 'n mens jou kan voorstel, want dan sal dit jou niks help om te bedink dat niemand weet van die ongeluk wat jou getref het nie. Dit sal genoeg wees om jou te folter en te verpletter dat jy dit self weet. En ter bevestiging van die waarheid van wat ek sê, laat ek vir jou 'n stansa voordra wat die beroemde digter Luigi Tansillo aan die einde van die eerste deel van sy 'Trane van Sint Petrus' geskryf het, en wat so lui:

Die angs en die skaamte het feller gebrand
in Petrus se hart met die koms van die dag;
hy het geweet: daar was geen oog aan enige kant,
en tog was hy homself sy eie aanklag;
of almal dit sien, of dit skuil agter 'n wand,
'n edel hart voel die steek met dieselfde mag;
die sondige siel moet die skaamte bedien,
al kan net die hemel en aarde dit sien.

So sal jy, deur dit geheim te hou, nie aan jou smart ontkom nie, maar eerder sonder ophou trane stort: indien nie trane uit die oë nie, dan trane van bloed uit die hart, soos dié wat daardie eenvoudige geleerde gestort het van wie ons digter vertel, wat die toets van die beker aangedurf het, terwyl die wyse Rinaldo, beter beraai, geweier het om dit te doen. Want al is dit dalk 'n digterlike versinsel, bevat dit 'n sedeles wat werd is om op te let, te bestudeer en na te volg. Verder sal jy deur wat ek nou vir jou gaan sê, insien hoe groot die fout is wat jy wil begaan.

In Ariosto se "Orlando Furioso" bied 'n gasheer aan Rinaldo 'n towerbeker aan: 'n man wie se vrou ontrou is, mors die wyn as hy daaruit drink. Rinaldo weier om te drink, want hy wil liewer nie weet nie. Die gasheer self het sy vrou eens op die proef gestel en haar daardeur verloor, en hy huil nog steeds daaroor.

"Sê my, Anselmo, as die Hemel of die goeie geluk jou heer en wettige eienaar gemaak het van 'n diamant van die fynste gehalte, met wie se uitnemendheid en suiwerheid al die juweliers wat dit gesien het, tevrede was, en hulle het eenstemmig en met algemene instemming gesê dat dit in suiwerheid, gehalte en fynheid alles was wat 'n steen van dié soort moontlik kon wees, en jy self het dit ook geglo, omdat jy niks anders geweet het nie, sou dit redelik van jou wees om daardie diamant te vat en tussen 'n aambeeld en 'n hamer te sit, en met blote kragtige houe en armkrag te probeer of dit so hard en so fyn was as wat hulle gesê het? En as jy dit doen, en die steen weerstaan so 'n onnosele toets, sou dit niks tot sy waarde of sy naam toevoeg nie. En as dit breek, soos dit sou kon, sou nie alles verlore wees nie? Sonder twyfel, en die eienaar sou in almal se oë as 'n dwaas gereken word. Bedink dan, Anselmo, my vriend, dat Camila 'n diamant van die fynste gehalte is, in jou skatting sowel as dié van ander, en dat dit teen alle rede is om haar bloot te stel aan die gevaar dat sy breek. Want as sy ongeskonde bly, kan sy nie tot 'n hoër waarde styg as wat sy nou het nie, en as sy swig en nie kan weerstaan nie, bedink nou hoe jy van haar beroof sal wees, en met hoeveel rede jy jouself sal verwyt dat jy die oorsaak van haar ondergang en jou eie was. Onthou dat daar geen juweel in die wêreld so kosbaar is soos 'n kuise en deugsame vrou nie, en dat die hele eer van vroue in hulle goeie naam lê. En aangesien jou vrou s'n van daardie hoë voortreflikheid is wat jy ken, waarom wil jy daardie waarheid in twyfel trek? Onthou, my vriend, dat die vrou 'n onvolmaakte wese is, en dat 'n mens nie struikelblokke in haar pad moet lê om haar te laat struikel en val nie. Nee, dit moet verwyder word en haar pad moet van alle hindernisse skoongemaak word, sodat sy sonder belemmering vry haar loop kan neem na die begeerde volmaaktheid, wat daarin bestaan om deugsaam te wees. Die natuurkenners vertel ons dat die hermelyn 'n diertjie is met 'n pels van die suiwerste wit, en dat die jagters, wanneer hulle hom wil vang, van hierdie lis gebruik maak. Nadat hulle vasgestel het watter plekke hy besoek en waar hy verbykom, versper hulle die paadjies daarheen met modder, en dan jaag hulle hom op en dryf hom na die plek toe. Sodra die hermelyn by die modder kom, steek hy vas en laat hom eerder vang as om deur die slyk te gaan en sy witheid te bederf en te besoedel, wat hy meer ag as lewe en vryheid. Die deugsame en kuise vrou is 'n hermelyn, en witter en reiner as sneeu is die deug van ingetoënheid. En wie wil hê dat sy dit nie verloor nie, maar dit bewaar en behou, moet 'n ander koers volg as dié wat met die hermelyn gevolg word. Hy moet nie die slyk van die geskenke en attensies van volhardende minnaars voor haar plaas nie, want miskien, en selfs sonder miskien, het sy nie genoeg deug en natuurlike krag in haarself om deur hierdie hindernisse te gaan en dit onder die voet te trap nie. Dit moet verwyder word, en die glans van die deug en die skoonheid van 'n goeie naam moet voor haar gestel word. 'n Deugsame vrou is ook soos 'n spieël van helder, blink kristal, wat dof en mat word van elke asem wat daaraan raak. Sy moet behandel word soos relieke: aanbid, nie aangeraak nie. Sy moet beskerm en op prys gestel word soos 'n mens 'n pragtige tuin vol rose en blomme beskerm en op prys stel, waarvan die eienaar niemand toelaat om daarin te loop of 'n blom te pluk nie. Dit is genoeg vir ander dat hulle van ver af en deur die ysterhek die geur en die skoonheid daarvan kan geniet. Laastens, laat ek vir jou 'n paar verse opsê wat by my opkom. Ek het dit in 'n nuwe komedie gehoor, en dit lyk my dit is van toepassing op die saak wat ons bespreek. 'n Verstandige ou man het 'n ander, die vader van 'n jong meisie, aangeraai om haar toe te sluit, oor haar te waak en haar afgesonderd te hou, en onder ander argumente het hy hierdie gebruik:

Die vrou is van glas, so teer;
hoe broos sy is, of hoe sterk,
laat jy dit liewer ongemerk:
wie weet wat jy anders sal leer?

Om te breek is maklik gedaan,
en dis dwaasheid om bloot te stel
aan houe wat jy nie kan heel;
wat jy nie weer heel kan kry, stukkend te slaan.

Dit mag elkeen glo, want dis waar,
en die rede lê oop en bloot:
waar daar Danaë's is, val groot
buie goud uit die hemel daar.

In die Griekse mite het Danaë se vader haar in 'n toring toegesluit, maar Zeus het in die gedaante van 'n goue reën by haar ingekom. Die goue reën staan hier vir geld en geskenke, waarvoor geen slot bestand is nie.

"Alles wat ek tot dusver vir jou gesê het, Anselmo, het gegaan oor wat jou aangaan. Nou is dit reg dat ek iets sê oor wat my betref. En as ek langdradig is, vergewe my, want die doolhof waarin jy beland het en waaruit jy wil hê ek jou moet help, maak dit nodig.

"Jy reken my as jou vriend, en tog wil jy my van my eer beroof, iets wat heeltemal onversoenbaar is met vriendskap. En nie net beoog jy dit nie, maar jy wil ook hê dat ek jou daarvan moet beroof. Dat jy my daarvan wil beroof, is duidelik, want wanneer Camila sien dat ek haar die hof maak soos jy vereis, sal sy my sekerlik as 'n man sonder eer of behoorlike gevoel beskou, aangesien ek iets probeer en doen wat so lynreg indruis teen wat ek aan my eie stand en aan jou vriendskap verskuldig is. Dat jy wil hê ek moet jou daarvan beroof, staan bo alle twyfel, want Camila, wat sien dat ek my hofmakery op haar opdring, sal dink dat ek iets ligsinnigs in haar bespeur het wat my aangemoedig het om my lae begeerte aan haar bekend te maak. En as sy haarself onteer ag, raak haar oneer jou, omdat sy aan jou behoort. En hieruit ontstaan wat so dikwels gebeur: dat die man van die owerspelige vrou, al weet hy niks daarvan nie, en al het hy geen aanleiding gegee vir sy vrou se versuim van haar plig nie, en al het dit nie in sy mag gelê om sy oneer te verhoed nie (of hy nou sorgeloos of nalatig was), tog met 'n gemene en smadelike naam gebrandmerk word. Op 'n manier word hy deur almal wat van sy vrou se skuld weet, eerder met oë van minagting as van medelye aangekyk, al sien hulle dat hy ongelukkig is, nie deur sy eie skuld nie, maar deur die wellus van 'n sedelose eggenote. Maar ek sal jou vertel waarom die oneer met goeie rede aan die man van die onkuise vrou kleef, al weet hy nie dat sy so is nie, en al het hy geen skuld nie, en niks gedoen of geen aanleiding gegee om haar so te maak nie. En moenie moeg word om na my te luister nie, want dit sal tot jou beswil wees.

"Toe God ons eerste vader in die aardse paradys geskep het, sê die Heilige Skrif dat Hy 'n diep slaap oor Adam laat val het, en terwyl hy geslaap het, 'n rib uit sy linkersy geneem het, waaruit Hy ons moeder Eva gevorm het. En toe Adam wakker word en haar aanskou, het hy gesê: 'Dit is vlees van my vlees en been van my gebeente.' En God het gesê: 'Daarom sal 'n man sy vader en sy moeder verlaat, en hulle sal twee in een vlees wees.' En toe is die goddelike sakrament van die huwelik ingestel, met sulke bande dat net die dood dit kan losmaak. En so groot is die krag en deug van hierdie wonderbaarlike sakrament dat dit twee verskillende persone een en dieselfde vlees maak, en selfs meer as dit wanneer die deugsames trou, want hoewel hulle twee siele het, het hulle net een wil. En hieruit volg dat, aangesien die vlees van die vrou een en dieselfde is as dié van haar man, die vlekke wat daarop mag kom, of die skade wat dit ly, op die man se vlees val, al het hy, soos gesê, geen aanleiding daartoe gegee nie. Want net soos die pyn van die voet of enige lid van die liggaam deur die hele liggaam gevoel word, omdat alles een vlees is, en soos die kop die seer aan die enkel voel sonder dat hy dit veroorsaak het, so deel die man, omdat hy een met haar is, in die oneer van die vrou. En aangesien alle wêreldse eer of oneer uit vlees en bloed voortkom, en dié van die afgedwaalde vrou van daardie soort is, moet die man noodwendig sy deel daarvan dra en as onteer beskou word sonder dat hy dit weet. Sien dan, Anselmo, die gevaar waaraan jy jou blootstel deur die vrede van jou deugsame eggenote te wil versteur. Sien ter wille van watter leë en onverstandige nuuskierigheid jy hartstogte wil wakker maak wat nou rustig in die boesem van jou kuise vrou sluimer. Bedink dat wat jy alles waag om te wen, min is, en wat jy sal verloor, so veel dat ek dit onbeskryf laat, want ek het nie die woorde om dit uit te druk nie. Maar as alles wat ek gesê het nie genoeg is om jou van jou lae voorneme af te bring nie, moet jy 'n ander werktuig vir jou oneer en ongeluk soek, want so een sal ek nie instem om te wees nie, al verloor ek jou vriendskap, die grootste verlies wat ek my kan voorstel."

Toe hy dit gesê het, het die wyse en deugsame Lotario stilgebly, en Anselmo, ontsteld en diep in gedagte, kon 'n ruk lank geen woord ter antwoord uitkry nie. Maar uiteindelik het hy gesê: "Ek het aandagtig geluister, Lotario, my vriend, soos jy gesien het, na wat jy goedgedink het om vir my te sê, en in jou argumente, voorbeelde en vergelykings het ek die hoë verstand gesien wat jy besit, en die volmaaktheid van ware vriendskap wat jy bereik het. Ek sien en erken ook dat as ek my nie deur jou mening laat lei nie, maar my eie volg, ek die goeie ontvlug en die kwade najaag. Maar nou moet jy onthou dat ek ly aan daardie kwaal waaraan vroue soms ly, wanneer die drang hulle beetpak om klei, gips, houtskool en nog erger dinge te eet, dinge wat walglik is om na te kyk, wat nog te sê om te eet. Daarom sal dit nodig wees om een of ander lis te gebruik om my te genees. En dit kan maklik gedoen word as jy net 'n begin maak, al is dit op 'n lou en gemaakte manier, om Camila die hof te maak. Sy sal nie so toegeeflik wees dat haar deug by die eerste aanslag swig nie. Met hierdie blote poging sal ek tevrede wees, en jy sal gedoen het wat ons vriendskap jou verplig om te doen, nie net deur my die lewe te gee nie, maar deur my te oorreed om my eer nie prys te gee nie. En dit is jy verplig om te doen om een rede alleen: aangesien ek vasbeslote is om hierdie toets toe te pas, kan jy nie toelaat dat ek my swakheid aan 'n ander openbaar en so die eer in gevaar stel wat jy probeer keer dat ek verloor nie. En as jou eie eer nie so hoog staan as wat dit behoort in Camila se skatting terwyl jy haar die hof maak nie, is dit van min of geen belang nie, want binnekort, wanneer ons by haar die standvastigheid vind wat ons verwag, kan jy haar die eenvoudige waarheid oor ons lis vertel, en so jou plek in haar agting herwin. En aangesien jy so min waag, en deur die waagstuk my soveel genoegdoening kan gee, moet nie weier om dit te onderneem nie, al kom daar nog verdere moeilikhede by jou op. Want, soos ek gesê het, as jy net 'n begin maak, sal ek die saak as beslis beskou."

Lotario het Anselmo se vaste voorneme gesien, en hy het nie geweet watter verdere voorbeelde om aan te bied of argumente om aan te voer om hom daarvan af te bring nie. Toe hy ook merk dat Anselmo dreig om sy verderflike plan aan iemand anders toe te vertrou, het hy, om 'n groter kwaad te vermy, besluit om hom sy sin te gee en te doen wat hy vra. Hy was van plan om die saak so te hanteer dat Anselmo tevrede sou wees sonder dat Camila se gemoed bederf word. Daarom het hy hom geantwoord dat hy sy voorneme aan niemand anders moes meedeel nie, want hy sou self die taak onderneem, en hy sou begin sodra Anselmo wou. Anselmo het hom hartlik en liefdevol omhels en hom vir sy aanbod bedank asof hy hom 'n groot guns bewys het. Hulle het ooreengekom om die volgende dag daarmee te begin. Anselmo sou vir Lotario geleentheid en tyd gee om alleen met Camila te praat, en hom van geld en juwele voorsien om haar aan te bied en te skenk. Hy het ook voorgestel dat Lotario vir haar musiek moes laat maak en verse tot haar lof skryf, en as hy nie lus was om die moeite te doen om dit te dig nie, het hy aangebied om dit self te doen. Lotario het tot alles ingestem, met 'n bedoeling heel anders as wat Anselmo gemeen het, en met hierdie afspraak het hulle na Anselmo se huis teruggekeer. Daar het hulle Camila angstig en onrustig op haar man vind wag, want hy was daardie dag later as gewoonlik. Lotario is na sy eie huis, en Anselmo het in syne gebly, net so tevrede as wat Lotario ontsteld was, want Lotario kon geen bevredigende uitweg uit hierdie onverstandige saak sien nie. Daardie nag het hy egter 'n plan bedink waardeur hy Anselmo kon bedrieg sonder om Camila enige leed aan te doen. Die volgende dag het hy by sy vriend gaan eet en is verwelkom deur Camila, wat hom met groot hartlikheid ontvang en behandel het, omdat sy geweet het hoe lief haar man vir hom was. Toe die ete verby was en die tafel afgedek, het Anselmo vir Lotario gesê om daar by Camila te bly terwyl hy na 'n dringende saak gaan kyk, want hy sou oor anderhalf uur terug wees. Camila het hom gesmeek om nie te gaan nie, en Lotario het aangebied om hom te vergesel, maar niks kon Anselmo oorreed nie. Inteendeel, hy het daarop aangedring dat Lotario vir hom moes wag, want hy het 'n baie belangrike saak gehad om met hom te bespreek. Terselfdertyd het hy vir Camila gesê sy moenie Lotario alleen laat voordat hy terugkom nie. Kortom, hy het so 'n goeie gesig opgesit oor die rede, of die dwaasheid, van sy afwesigheid, dat niemand sou kon vermoed dat dit 'n voorwendsel was nie.

Anselmo het vertrek, en Camila en Lotario het alleen aan tafel agtergebly, want die res van die huishouding het gaan eet. Lotario het homself in die strydperk gesien, soos sy vriend dit wou hê, teenoor 'n vyand wat met haar skoonheid alleen 'n eskadron gewapende ridders kon verslaan. Oordeel self of hy rede gehad het om bang te wees. Maar wat hy gedoen het, was om sy elmboog op die arm van die stoel te leun en sy wang op sy hand, en Camila om verskoning te vra vir sy swak maniere, want hy wou 'n bietjie slaap totdat Anselmo terugkom. Camila het geantwoord dat hy gemakliker in die ontvangsvertrek as in sy stoel sou kon rus, en hom gesmeek om daarheen te gaan en daar te slaap. Maar Lotario het geweier, en daar het hy bly slaap tot Anselmo terugkom. Toe Anselmo Camila in haar eie kamer vind en Lotario aan die slaap, het hy gedink dat hy so lank weggebly het dat hulle genoeg tyd gehad het om te gesels en selfs om te slaap. Hy kon nie wag dat Lotario wakker word nie, sodat hy saam met hom kon uitgaan en hom oor sy sukses kon uitvra. Alles het uitgeval soos hy wou. Lotario het wakker geword, en die twee het dadelik die huis verlaat. Anselmo het gevra wat hy so graag wou weet, en Lotario het hom geantwoord dat hy dit nie raadsaam geag het om hom die eerste keer heeltemal te verklaar nie. Daarom het hy net Camila se bekoorlikhede geprys en haar vertel dat die hele stad van niks anders as haar skoonheid en verstand praat nie. Dit het vir hom gelyk na 'n uitstekende manier om haar welwillendheid te begin wen en haar geneë te maak om die volgende keer met plesier na hom te luister. So het hy gebruik gemaak van die lis waartoe die duiwel hom wend wanneer hy iemand wil bedrieg wat op sy hoede is: want hy, die engel van die duisternis, verander homself in 'n engel van die lig, en onder die dekmantel van 'n skone skyn openbaar hy homself uiteindelik en bereik sy doel, as sy liste nie aan die begin ontdek word nie. Dit alles het Anselmo groot genoegdoening gegee, en hy het gesê hy sou elke dag dieselfde geleentheid bied, maar sonder om die huis te verlaat, want hy sou tuis dinge vind om te doen sodat Camila nie die komplot agterkom nie.

So het verskeie dae verbygegaan, en Lotario het, sonder om 'n woord met Camila te praat, aan Anselmo berig dat hy met haar gepraat het en nooit die geringste teken van instemming tot enigiets oneerbaars uit haar kon kry nie, nie eens 'n teken of 'n skaduwee van hoop nie. Inteendeel, het hy gesê, sy het gedreig om haar man daarvan te vertel.

"Tot sover gaan dit goed," het Anselmo gesê. "Camila het tot dusver woorde weerstaan; nou moet ons sien hoe sy dade sal weerstaan. Môre sal ek jou tweeduisend goue kroon gee om haar aan te bied of selfs te skenk, en nog net soveel om juwele te koop om haar te lok. Want vroue hou daarvan om mooi uitgedos te wees en pragtig aangetrek te gaan, en des te meer as hulle mooi is, hoe kuis hulle ook al mag wees. En as sy hierdie versoeking weerstaan, sal ek tevrede wees en jou nie verder lastig val nie."

Lotario het geantwoord dat noudat hy begin het, hy die onderneming tot die einde sou deurvoer, al het hy besef dat hy moeg en verslaan daaruit sou kom. Die volgende dag het hy die vierduisend kroon ontvang, en daarmee saam vierduisend verleenthede, want hy het nie geweet wat om as 'n nuwe leuen te sê nie. Maar op die ou end het hy besluit om hom te vertel dat Camila net so vas staan teen geskenke en beloftes as teen woorde, en dat dit geen sin het om verder moeite te doen nie, want al die tyd is verniet bestee.

Maar die toeval, wat die dinge anders bestuur, het dit so beskik dat Anselmo, nadat hy Lotario en Camila soos by ander geleenthede alleen gelaat het, homself in 'n kamer toegesluit en hom by die sleutelgat geposteer het om te kyk en te luister wat tussen hulle gebeur. Hy het gesien dat Lotario vir meer as 'n halfuur geen woord met Camila gepraat het nie, en ook geen woord sou praat nie, al moes hy 'n eeu lank daar bly. Hy het tot die gevolgtrekking gekom dat wat sy vriend hom oor Camila se antwoorde vertel het, alles versinsel en leuens was. Om vas te stel of dit so was, het hy uitgekom, Lotario eenkant toe geroep en hom gevra watter nuus hy het en in watter stemming Camila was. Lotario het geantwoord dat hy nie lus was om met die saak voort te gaan nie, want sy het hom so kwaai en hard geantwoord dat hy nie die hart het om nog iets vir haar te sê nie.

"Ag, Lotario, Lotario," het Anselmo gesê, "hoe sleg kom jy jou verpligtinge teenoor my na, en hoe sleg beantwoord jy die groot vertroue wat ek in jou stel! Ek het nou net deur hierdie sleutelgat gekyk, en ek het gesien dat jy geen woord met Camila gepraat het nie. Daaruit lei ek af dat jy die vorige kere ook nie met haar gepraat het nie. En as dit so is, soos dit ongetwyfeld is, waarom bedrieg jy my, of waarom probeer jy my met lis die middele ontneem wat ek kan vind om my begeerte te bereik?"

Anselmo het niks meer gesê nie, maar hy het genoeg gesê om Lotario met skaamte en verwarring te oordek. En Lotario, wat gevoel het dat sy eer as 't ware geraak is omdat hy op 'n leuen betrap is, het aan Anselmo gesweer dat hy hom van daardie oomblik af daaraan sou wy om hom sonder enige bedrog tevrede te stel, soos hy sou sien as hy nuuskierig genoeg was om te kyk. Hy hoef egter nie die moeite te doen nie, want die moeite wat Lotario sou doen om hom tevrede te stel, sou alle agterdog uit sy gemoed verwyder. Anselmo het hom geglo, en om hom 'n geleentheid te bied wat vryer en minder aan verrassing blootgestel was, het hy besluit om agt dae van sy huis af weg te bly, by 'n vriend van hom wat in 'n dorp nie ver van die stad nie gewoon het. En om sy vertrek beter aan Camila te verklaar, het hy dit so gereël dat die vriend hom 'n baie dringende uitnodiging stuur.

Ongelukkige, kortsigtige Anselmo, wat doen jy, wat beplan jy, wat bedink jy? Bedink tog dat jy teen jouself werk, dat jy jou eie oneer beplan, jou eie ondergang bedink. Jou vrou Camila is deugsaam; jy besit haar in vrede en rus; niemand bedreig jou geluk nie; haar gedagtes dwaal nie verder as die mure van jou huis nie; jy is haar hemel op aarde, die doel van haar wense, die vervulling van haar begeertes, die maatstaf waarmee sy haar wil meet, en sy laat dit in alles ooreenstem met joune en met dié van die Hemel. As die myn van haar eer, skoonheid, deug en ingetoënheid jou dan sonder arbeid al die rykdom gee wat dit bevat en wat jy kan wens, waarom wil jy die aarde omgrawe op soek na nuwe are, na nuwe onbekende skatte, en die ineenstorting van alles waag, aangesien dit net op die swak stutte van haar swak natuur rus? Bedink dat wie die onmoontlike soek, met reg die moontlike geweier mag word, soos 'n digter dit beter gesê het:

Ek soek in die dood die lewe,
gesondheid in siekte soek ek nou;
in die tronk die vryheid se strewe,
by die verraaier soek ek trou.

Die noodlot, wat my altyd weer
geen guns of gawe gun,
ontsê my, omdat ek die onmoontlike begeer,
selfs dit wat ek wel kon.

Die volgende dag het Anselmo na die dorp vertrek, en vir Camila opdrag gelaat dat Lotario gedurende sy afwesigheid sou kom om na sy huis om te sien en saam met haar te eet, en dat sy hom moes behandel soos sy hom, Anselmo, self sou behandel. Camila was ontsteld, soos 'n verstandige en regdenkende vrou sou wees, oor die opdragte wat haar man haar gelaat het, en sy het hom gevra om te onthou dat dit nie betaamlik was dat iemand in sy afwesigheid sy plek aan tafel inneem nie. En as hy so optree omdat hy nie vertrou het dat sy sy huis sou kan bestuur nie, moes hy haar hierdie keer op die proef stel, en hy sou uit ondervinding vind dat sy groter verantwoordelikhede die hoof kon bied. Anselmo het geantwoord dat dit sy wens was om dit so te hê, en dat sy net moes buig en gehoorsaam. Camila het gesê sy sou dit doen, al was dit teen haar sin.

Anselmo het gegaan, en die volgende dag het Lotario na sy huis gekom, waar Camila hom met 'n vriendelike en ingetoë verwelkoming ontvang het. Maar sy het Lotario nooit toegelaat om haar alleen te sien nie, want sy was altyd omring deur haar bediendes, mans en vroue, en veral deur 'n kamermeisie van haar met die naam Leonela, aan wie sy baie geheg was (want hulle het van kleins af saam in haar vader se huis grootgeword), en wat sy ná haar huwelik met Anselmo by haar gehou het. Die eerste drie dae het Lotario nie met haar gepraat nie, al kon hy, wanneer die tafel afgedek is en die bediendes uitgegaan het om haastig te gaan eet, want so was Camila se opdragte. Nog meer: Leonela het opdrag gehad om vroeër as Camila te eet en nooit van haar sy af te wyk nie. Maar Leonela, wie se gedagtes op ander dinge gerig was wat meer na haar smaak was, en wat daardie tyd en geleentheid vir haar eie plesiertjies nodig gehad het, het nie altyd haar meesteres se bevele gehoorsaam nie. Inteendeel, sy het hulle alleen gelaat, asof hulle haar beveel het om dit te doen. Maar die ingetoë houding van Camila, die kalmte van haar gelaat en die bedaardheid van haar voorkoms was genoeg om Lotario se tong in toom te hou. Die invloed wat Camila se vele deugde uitgeoefen het om Lotario se tong stil te maak, was egter vir albei van hulle noodlottig. Want al het sy tong geswyg, was sy gedagtes besig, en hy kon op sy gemak, een vir een, stilstaan by die volmaakthede van Camila se goedheid en skoonheid, bekoorlikhede genoeg om 'n marmerbeeld met liefde te verwarm, wat nog te sê 'n hart van vlees. Lotario het na haar gekyk wanneer hy met haar kon gepraat het, en gedink hoe waardig sy was om liefgehê te word. En so het hierdie oorpeinsing stukkie vir stukkie sy trou aan Anselmo begin aantas, en duisend keer het hy daaraan gedink om uit die stad te vertrek en te gaan waar Anselmo hom nooit sou sien nie, en hy Camila nie. Maar die genot wat hy daarin gevind het om na haar te kyk, het al tussenbeide gekom en hom vasgehou. Hy het homself bedwing en gesukkel om die plesier wat hy daarin gevind het om Camila te aanskou, af te weer en te onderdruk. Wanneer hy alleen was, het hy homself oor sy swakheid verwyt en homself 'n slegte vriend genoem, ja, 'n slegte Christen. Dan het hy die saak beredeneer en homself met Anselmo vergelyk, en hy het altyd tot die gevolgtrekking gekom dat Anselmo se dwaasheid en roekeloosheid erger was as sy eie ontrou, en dat as hy sy bedoelings net so maklik voor God as voor die mens kon verskoon, hy geen rede gehad het om enige straf vir sy oortreding te vrees nie.

Kortom, die skoonheid en goedheid van Camila, saam met die geleentheid wat die blinde eggenoot in sy hande gegee het, het Lotario se trou omvergewerp. Sonder om op iets anders te ag as die doel waarheen sy neigings hom gelei het, het hy, nadat Anselmo drie dae weg was, dae waarin hy 'n voortdurende stryd met sy hartstog gevoer het, Camila begin die hof maak met soveel heftigheid en vurige woorde dat sy oorweldig was van verbasing. Sy kon niks anders doen as om van haar plek op te staan en na haar kamer te gaan sonder om hom 'n woord te antwoord nie. Maar die hoop wat altyd saam met die liefde opspring, is in Lotario nie deur hierdie afwysende houding verswak nie. Inteendeel, sy hartstog vir Camila het toegeneem. En sy, wat in hom ontdek het wat sy nooit verwag het nie, het nie geweet wat om te doen nie. Aangesien sy dit nie veilig of reg geag het om hom weer die kans of geleentheid te gee om met haar te praat nie, het sy besluit om een van haar bediendes met 'n brief na Anselmo te stuur, soos sy daardie selfde nag gedoen het. In die brief het sy die volgende woorde aan hom gerig.