Sankhya Yoga · Die boek van die leringe

Sanjaya
Hom, so vervul van deernis en van smart,
met oë dof van trane, moedeloos, het met streng woorde
die Wamenner, Madhusudana, só toegespreek:

Krishna
Hoe het hierdie swakheid jou oorval? Waarvandaan kom
hierdie roemlose kwelling, skandelik vir die dapper,
wat die pad van deug versper? Nee, Arjuna!
Verbied jouself die swakheid! Dit skend
jou naam as krygsman! Gooi die lafhartigheid af!
Word wakker! Wees jouself! Staan op, Gesel van jou Vyande!

Arjuna
Hoe kan ek in die geveg met pyle skiet
op Bhishma, of op Drona – o U, Hoof! –
albei eerbiedwaardig, albei manne van eer?

Beter om van bedelbrood te leef
saam met dié wat ons liefhet,
as om hul bloed by ryk feesmale te proe
en skuldig oor te bly!
Ag! sou dit erger wees – wie weet? –
om hier oorwinnaar of oorwonne te wees,
wanneer dié ons kwaad in die oë kyk
wie se dood die lewe leeg sou laat?
Verlore in deernis, deur twyfel geslinger,
draai my gedagtes, verward,
na U, die Gids wat ek die meeste eer,
dat ek raad kan leer:
ek weet nie wat die smart sou heel
wat in siel en sinne ingebrand is,
al was ek die onbetwiste heerser van die aarde –
'n god – en hulle heen!

Sanjaya
So het Arjuna tot die Heer van Harte gespreek,
en sugtend: "Ek sal nie veg nie!" het hy toe stilgebly.
Aan hom het Krishna, met 'n tere glimlag (o Bharata!),
terwyl die Prins wanhopig tussen daardie leërs geween het,
geantwoord in die goddelikste verse:

Krishna
Jy treur waar geen smart hoort nie! Jy spreek
woorde sonder wysheid! Want die wyses van hart
treur nie oor dié wat lewe nie, en ook nie oor dié wat sterf nie.
Daar was nooit 'n tyd dat Ek nie was nie, of jy, of enigeen van hulle nie,
en nooit sal daar 'n tyd kom dat ons ophou om te wees nie,
vir ewig en vir ewig hierna.
Alles wat lewe, lewe altyd! Soos daar oor die mens se liggaam
kindertyd en jeug en ouderdom kom,
so kom daar ook die opneem en die neerlê
van een woonplek van die lewe ná die ander,
wat die wyses ken, en nie vrees nie. Dit wat jou kwel –
jou sintuiglewe wat tril teen die elemente,
wat jou hitte en koue bring, smarte en vreugdes –
dit is kort en veranderlik! Verdra dit, Prins,
soos die wyses dit verdra. Die siel wat nie geroer word nie,
die siel wat met 'n sterk en standvastige kalmte
smart en vreugde ewe gelykmoedig aanvaar,
leef in die onsterflike lewe! Dit wat is,
kan nooit ophou om te wees nie; dit wat nie is nie,
sal nie bestaan nie. Om hierdie waarheid van albei te sien,
behoort aan dié wat die wese van die bykomstige skei,
die werklikheid van die skaduwee. Onvernietigbaar –
leer dit! – is die Lewe, wat lewe deur alles versprei;
dit kan nêrens, op geen manier,
op enige wyse verminder, gestuit of verander word nie.
Maar hierdie verganklike liggame wat dit besiel
met gees, onsterflik, eindeloos, oneindig –
hulle vergaan. Laat hulle vergaan, Prins! en veg!
Hy wat sê: "Kyk! ek het 'n man gedood!"
hy wat dink: "Kyk! ek is gedood!" – hulle albei
weet niks nie! Die Lewe kan nie doodmaak nie. Die Lewe word nie gedood nie!
Nooit is die gees gebore nie; nooit sal die gees ophou bestaan nie;
nooit was daar 'n tyd dat dit nie was nie; Einde en Begin is drome!
Ongebore en onsterflik en onveranderlik bly die gees vir ewig;
die dood het dit glad nie aangeraak nie, al lyk sy huis ook dood!

Wie dit ken as onuitputlik, selfbestaande,
onsterflik, onvernietigbaar – sal so een
sê: "Ek het 'n man gedood, of laat doodmaak"?

Nee, maar soos een wat neerlê
sy klere, oud en verslete,
en nuwes neem en sê:
"Dié sal ek vandag dra!" –
so lê die gees met gemak
sy kleed van vlees opsy,
en gaan heen om 'n nuwe
woning te verkry.

Ek sê vir jou: wapens bereik nie die Lewe nie;
vlam verbrand dit nie, waters kan dit nie oorweldig nie,
en droë winde laat dit nie verdor nie. Ondeurdringbaar,
onbetree, onaangeval, ongedeerd, onaangeraak,
onsterflik, alomteenwoordig, bestendig, seker,
onsigbaar, onuitspreeklik, deur woord
en gedagte onomvatbaar, altyd heeltemal sigself –
so word die Siel beskryf! Hoe sal jy dan –
as jy dit so ken – treur waar jy nie behoort te treur nie?
Hoe, as jy hoor dat die man wat pas gesterf het,
soos die man wat pas gebore is, steeds 'n lewende mens is –
een en dieselfde, bestaande Gees – sal jy ween?
Die einde van geboorte is die dood; die einde van die dood
is geboorte: dit is so beskik! En treur jy,
held met die sterk arm, oor wat gebeur
wat nie anders kon gebeur nie? Die geboorte
van lewende dinge kom ongemerk; die dood
kom ongemerk; net tussen die twee kan 'n mens hulle sien:
wat is daar hierin om oor te treur, liewe Prins?

Wonderlik, weemoedig om te aanskou!
Moeilik, twyfelagtig om oor te spreek!
Vreemd en groot vir die tong om te vertel,
geheimsinnig om te hoor vir elkeen!
En die mens begryp nie hoe wonderbaar dit is nie,
al is sien en sê en hoor alles verby!

Hierdie Lewe in alle lewende dinge, My Prins,
skuil buite bereik van leed; weier dan om te ly
oor dit wat nie kan ly nie. Doen jou deel!
Onthou jou naam, en moenie bewe nie!
Niks beters kan 'n krygersiel te beurt val
as 'n regmatige oorlog nie; gelukkig die kryger
vir wie die vreugde van die stryd kom – kom, soos nou,
glorieryk en skoon, ongesoek – en vir hom
'n poort na die Hemel oopmaak. Maar as jy
hierdie eervolle veld ontvlug – jy, 'n Kshatriya –
as jy, wetende wat jou plig en jou taak is,
plig en taak laat verbygaan, dan sal dit sonde wees!
En dié wat na jou kom, sal van jou skande spreek
van eeu tot eeu; en skande is vir manne van edele bloed
swaarder om te dra as die dood!
Die hoofmanne op hul strydwaens
sal dink dit was vrees wat jou uit die geveg gedryf het.
Die minagting van dié wat jou groot van siel geag het,
sal jy moet verduur, terwyl al jou vyande
bitter woorde oor jou sal versprei, om die moed
te bespot wat jy gehad het; watter lot kan
swaarder val as dit? Óf – as jy sneuwel –
sal jy die veiligheid van Swarga wen, óf – lewend
en as oorwinnaar – sal jy as aardse koning heers.
Staan dus op, seun van Kunti! Staal
jou arm vir die stryd, sterk jou hart om
plesier of pyn, wins of ondergang,
oorwinning of nederlaag as eenders tegemoet te gaan:
gord jou só gesind vir die geveg, want so
sal jy nie sondig nie!

Tot sover spreek Ek tot jou
soos uit die "Sankhya" – nie op die geestelike wyse nie.
Hoor nou die dieper lering van die joga,
waardeur jy, as jy dit vashou en verstaan,
jou karmabandha sal breek, die boeie van gewrogte dade.
Hier sal geen doel verydel word nie, geen hoop geskend nie,
geen verlies gevrees word nie: geloof – ja, 'n bietjie geloof –
sal jou red van die angs van jou vrees.
Hier, Glorie van die Kurus, skyn een reël –
een vaste reël – terwyl wankelende siele wette het,
baie en hard. Skynbaar reg, maar verkeerd, is die woorde
van dié wat sleg onderrig is en wat
die letter van hul Vedas ophemel en sê: "Dit
is al wat ons het, of nodig het"; swak van hart
deur begeertes, soekers na die Hemel – wat kom, sê hulle,
as "vrug van goeie dade wat gedoen is"; wat mense
baie wins in nuwe geboortes belowe vir werke van geloof;
ryk aan allerlei rites; wie dit volg,
sal groot verdienste opbou tot rykdom en mag.
Maar dié wat die meeste na rykdom en mag verlang,
het die minste vastheid van siel, die minste houvas
op hemelse oordenking. Baie leer hulle
uit die Vedas oor die "drie eienskappe";
maar jy, wees vry van die "drie eienskappe",
vry van die "pare teenoorgesteldes", en vry
van daardie droewige regverdigheid wat bereken;
selfbeheers, Arjuna! eenvoudig, tevrede!
Kyk! soos 'n dam water uitgiet
vir elke behoefte, so put hierdie Brahmane
teks vir elke begeerte uit die dam van die Heilige Skrif.
Maar jy – begeer nie! vra nie! Vind volle loon
vir regdoen in die regdoen self! Laat regte dade
jou beweegrede wees, nie die vrug wat daaruit kom nie.
En leef in handeling! Werk! Maak jou dade
jou vroomheid, en sit alle self opsy,
met minagting vir wins en verdienste; gelykmoedig
in goed of kwaad: gelykmoedigheid
is joga, is vroomheid!

Tog is die regte daad
minder, veel minder, as die gemoed wat reg dink.
Soek skuiling in jou siel; hê daar jou hemel!
Minag dié wat die deug volg vir haar gawes!
Die gemoed van suiwer oorgawe – selfs hier al –
skuif goeie dade en slegte ewe opsy
en styg bo hulle uit. Wy jou toe
aan suiwer oorgawe: met volmaakte oordenking
kom volmaakte daad, en die opregtes van hart styg –
des te sekerder omdat hulle geen wins soek nie –
uit die bande van die liggaam, tree vir tree,
na die hoogste plekke van saligheid. Wanneer jou vaste siel
daardie verwarde orakels afgeskud het
wat in onkunde lei, dan sal dit opstyg
tot 'n verhewe onverskilligheid oor wat ontken of gesê word,
so of so, in leerstellige geskrifte.
Nie langer gekwel deur die priesterlike leer nie,
sal dit veilig en seker leef, standvastig gerig
op oordenking. Dit is joga – en Vrede!

Arjuna
Wat is die kenmerk van hom wat daardie standvastige hart het,
bevestig in heilige oordenking? Hoe
herken ons sy spraak, Keshava? Sit hy, beweeg hy
soos ander mense?

Krishna
Wanneer iemand, o seun van Pritha,
die begeertes wat die gemoed skud, laat vaar
en in sy siel volle troos vir sy siel vind,
dan het hy die joga bereik – so is daardie mens!
In smarte nie neerslagtig nie, en in vreugdes
nie uitbundig nie; wat buite die druk woon
van hartstog, vrees en woede; vasgestel in die kalmte
van verhewe beskouing – so een
is 'n Muni, is die Wyse, die ware Kluisenaar!
Hy wat aan niemand en nêrens vasgebind is
deur bande van die vlees nie, en goeie en slegte dinge aanvaar
sonder om moed te verloor of te jubel – so een
dra die duidelikste kenmerk van wysheid! Hy wat,
soos die wyse skilpad sy vier pote veilig
onder sy dop intrek, sy vyf brose sintuie terugtrek
onder die skild van die gees, weg van die wêreld
wat hulle anders aanval – so een, My Prins,
het die kenmerk van wysheid! Dinge wat die sintuie lok,
bly weg van die selfbeheerste; ja, dit gebeur dat
die luste van hom wat daarbo leef,
weggaan – en nie weer gewek word nie. Tog kan dit gebeur,
o seun van Kunti, dat 'n beheerste gemoed
een of ander tyd die storms van die sintuie voel aanstorm
en sterk selfbeheersing met wortel en al uitruk. Laat hy
sy koninkryk herwin! Laat hy dit oorwin, en sit
op My gerig. Net daardie mens is wys
wat die meesterskap oor homself behou! As iemand
peins oor die voorwerpe van die sintuie, ontstaan
aantrekking; uit aantrekking groei begeerte,
begeerte vlam op tot fel hartstog, hartstog teel
roekeloosheid; dan laat die geheue – heeltemal verraai –
die edele voorneme gaan, en ondermyn die gemoed,
totdat voorneme, gemoed en mens almal ondergaan.
Maar as iemand met die voorwerpe van die sintuie omgaan
sonder om lief te hê of te haat, en hulle laat
diens doen aan sy vrye siel, wat kalm as heer rus,
kyk! so 'n mens kom tot rus;
en uit daardie rus sal opkom
die einde en genesing van sy aardse pyne,
want die beheerste wil bring die siel tot vrede.
Die siel van die onbeheerste is nie syne nie,
en hy het geen kennis van homself nie; en sonder dit,
hoe groei kalmte? En sonder kalmte,
waarvandaan kan hy op geluk hoop?

Die gemoed
wat hom oorgee om die skyn van die sintuie te volg,
sien hoe sy roer van wysheid weggeskeur word,
en soos 'n skip in die golwe van 'n warrelwind dryf dit
na skipbreuk en dood. Net by hom, groot Prins,
wie se sintuie nie deur dinge van die sintuie geswaai word nie –
net by hom wat sy meesterskap behou –
is wysheid volmaak. Wat middernagdonker is
vir onverligte siele, skyn as wakker dag
vir sy helder blik; wat soos wakker dag lyk,
word as nag herken, dik nag van onkunde,
deur sy ware, siende oë. So is die Heilige!

En soos die oseaan, wat dag na dag
die vloede van alle lande ontvang en nooit oorloop nie,
wat nie oor sy grens spring nie en nie terugwyk nie,
gevoed deur riviere, maar nie deur hulle geswel nie –

so is die volmaakte! In die oseaan van sy siel
stort die wêreld van die sintuie strome van betowering;
hulle laat hom soos hulle hom vind, sonder beroering:
hy neem hul skatting, maar bly see.

Ja! wie die juk van die vlees afskud
en as heer, nie as dienaar, van sy luste leef; vry
van trots, van hartstog, van die sonde van die "Self",
kom tot rus! O seun van Pritha!
Dit is die staat van Brahman! Daar bly geen vrees
wanneer daardie laaste tree bereik is nie! Laat hy woon waar hy wil,
laat hy sterf wanneer hy mag: so een gaan, van alle klagte vry,
na salige Nirvana, waar hy by die Gode sy rus verkry.

'n Kshatriya is 'n lid van die kaste van krygers en heersers, Arjuna se kaste. Swarga is die hemel van die gode. Pritha is 'n ander naam vir Kunti, Arjuna se moeder.

Die "drie eienskappe" (gunas) is Goedheid, Hartstog en Onkunde, waaruit alles in die Natuur saamgestel is. Die "pare teenoorgesteldes" is dinge soos vreugde en smart, sukses en mislukking, hitte en koue. Karmabandha beteken letterlik "die band van dade".

Hier eindig die tweede hoofstuk van die Bhagavad Gita, genaamd "Sankhya Yoga", of "Die boek van die leringe".