Wat vertel van wat verder in die herberg gebeur het, en van verskeie ander dinge wat die moeite werd is om te weet

Met dié woorde het die gevangene stilgebly, en Don Fernando het vir hom gesê: "Waarlik, kaptein, die manier waarop u hierdie merkwaardige avontuur vertel het, het gepas by die nuutheid en vreemdheid van die saak. Die hele verhaal is eienaardig en buitengewoon, en vol voorvalle wat die hoorders met verwondering en verbasing vul. Ons het so 'n groot genot daaruit geput om daarna te luister, dat ons bly sou wees as dit weer van voor af kon begin, al sou die môre ons nog steeds met dieselfde storie besig vind." En terwyl hy dit gesê het, het Cardenio en die ander aangebied om hom op enige manier te help wat in hul vermoë was, in woorde wat so vriendelik en opreg was dat die kaptein baie ingenome was met hul goedgesindheid. Veral Don Fernando het aangebied dat, as hy saam met hom wou teruggaan, hy sy broer die markies sou kry om peetvader te staan by Zoraida se doop, en dat hy self vir hom die middele sou voorsien om in sy eie land te verskyn met die aansien en gemak waarop hy geregtig was. Vir dit alles het die gevangene baie hoflik dankie gesê, al wou hy nie een van hul gulle aanbiedinge aanvaar nie.

Teen hierdie tyd het die nag ingetree, en net toe het daar 'n koets by die herberg aangekom, vergesel van 'n paar ruiters, wat om slaapplek gevra het. Die herbergiersvrou het geantwoord dat daar nie 'n handbreedte in die hele herberg oor was nie.

"Nogtans," het een van die ruiters gesê, "moet daar plek gevind word vir sy edele die Regter hier."

Toe die herbergiersvrou dié titel hoor, het sy effens geskrik en gesê: "Señor, die ding is, ek het geen beddens nie. Maar as sy edele die Regter een saambring, soos hy ongetwyfeld doen, laat hy maar inkom, en welkom, want ek en my man sal ons kamer afstaan sodat sy edele kan tuisgaan."

"Baie goed, laat dit so wees," het die skildknaap gesê. Maar intussen het 'n man uit die koets geklim wie se klere met die eerste oogopslag gewys het watter amp en betrekking hy beklee, want die lang toga met die geplooide moue wat hy gedra het, het gewys dat hy, soos sy dienaar gesê het, 'n appèlregter was. Hy het 'n jong meisie in reisklere aan die hand gelei. Sy was skynbaar so sestien jaar oud, en sy het so 'n deftige houding gehad, en was so mooi en so bevallig, dat almal vol bewondering was toe sy verskyn. Was dit nie dat hulle vir Dorotea, Luscinda en Zoraida gesien het, wat daar in die herberg was nie, sou hulle gedink het dat 'n skoonheid soos dié van hierdie meisie moeilik te vinde sou wees. Don Quijote was teenwoordig toe die Regter met die jong dame ingekom het, en sodra hy hom gesien het, het hy gesê: "U Genade kan met vertroue binnekom en u gemak neem in hierdie kasteel, want al is die huisvesting skraal en armoedig, is daar geen kwartier so beknop of ongerieflik dat dit nie plek kan maak vir die wapen en die pen nie. Veral nie as die wapen en die pen die skoonheid as gids en leidster het nie, soos die pen, wat deur u Genade verteenwoordig word, dit het in hierdie skone jonkvrou. Vir haar behoort nie net kastele hulself oop te gooi en oor te gee nie, maar rotse behoort hulself oop te skeur en berge moet uitmekaar gaan en voor haar buig om haar te ontvang. Kom binne, u Genade, sê ek, in hierdie paradys, want hier sal u sterre en sonne vind om die hemel te vergesel wat u Genade saambring; hier sal u die wapen in sy hoogste voortreflikheid vind, en die skoonheid in sy hoogste volmaaktheid."

Die Regter was dronkgeslaan oor Don Quijote se taal, en hy het hom baie noukeurig bekyk, nie minder verbaas oor sy voorkoms as oor sy praatjies nie. En voordat hy woorde kon vind om hom te antwoord, het hy 'n nuwe verrassing gekry toe hy Luscinda, Dorotea en Zoraida voor hom sien staan. Hulle het van die nuwe gaste en van die jong dame se skoonheid gehoor en het gekom om haar te sien en te verwelkom. Don Fernando, Cardenio en die pastoor het hom egter op 'n meer verstaanbare en beskaafde manier gegroet. Kortom, die Regter het heeltemal verbouereerd binnegekom, net so deur wat hy gesien het as deur wat hy gehoor het, en die skone dames van die herberg het die skone jonkvrou hartlik verwelkom. Oor die algemeen kon hy sien dat almal wat daar was mense van stand was, maar met Don Quijote se figuur, gesig en houding was hy ten einde raad. Nadat al die beleefdhede gewissel en die herberg se huisvesting ondersoek is, is daar besluit, soos tevore besluit is, dat al die vroue na die solderkamer sou gaan wat al genoem is, en dat die mans buite sou bly asof om hulle te bewaak. Die Regter was dus baie tevrede om sy dogter, want dit was wat die jonkvrou was, saam met die dames te laat gaan, wat sy baie gewillig gedoen het. En met 'n deel van die herbergier se smal bed en die helfte van wat die Regter saamgebring het, het hulle 'n geriefliker reëling vir die nag getref as wat hulle verwag het.

Die gevangene se hart het in hom opgespring die oomblik toe hy die Regter sien, want iets het hom gesê dat dit sy broer was. Hy het een van die dienaars wat hom vergesel het, gevra wat sy naam was, en of hy geweet het uit watter deel van die land hy kom. Die dienaar het geantwoord dat hy die Lisensiaat Juan Pérez de Viedma genoem word, en dat hy gehoor het hy kom van 'n dorp in die berge van León. Uit hierdie inligting en wat hy self gesien het, was hy oortuig dat dit sy broer was wat op sy vader se raad die pen gekies het. Opgewonde en verheug het hy Don Fernando, Cardenio en die pastoor eenkant toe geroep en hulle vertel hoe die saak staan, en hulle verseker dat die Regter sy broer was. Die dienaar het hom verder meegedeel dat hy nou na Indië op pad was, met 'n aanstelling as regter van die Hooggeregshof van Mexiko. Hy het ook uitgevind dat die jong dame sy dogter was, wie se moeder by haar geboorte gesterf het, en dat hy baie ryk was vanweë die bruidskat wat saam met die dogter aan hom nagelaat is. Hy het hulle om raad gevra oor hoe hy hom bekend moes maak, of hoe hy vooraf kon uitvind of sy broer, wanneer hy hom bekend gemaak het en sien hoe arm hy is, skaam vir hom sou wees, of hom met 'n warm hart sou ontvang.

"Laat dit aan my oor om dit uit te vind," het die pastoor gesê, "al is daar geen rede om te dink, señor kaptein, dat u nie vriendelik ontvang sal word nie. Want die waardigheid en wysheid wat u broer se houding verraai, maak dit onwaarskynlik dat hy hoogmoedig of gevoelloos sal wees, of dat hy nie die wisselvallighede van die fortuin na waarde sal kan skat nie."

"Nogtans," het die kaptein gesê, "wil ek my nie skielik bekend maak nie, maar op een of ander omweg."

"Ek het u al gesê," het die pastoor gesê, "dat ek dit so sal aanpak dat ons almal tevrede sal wees."

Teen hierdie tyd was die aandete gereed, en hulle het almal aan tafel gaan sit, behalwe die gevangene en die dames, wat alleen in hul eie kamer geëet het. Halfpad deur die ete het die pastoor gesê:

"Ek het 'n kameraad met dieselfde van as u Genade gehad, Señor Regter, in Konstantinopel, waar ek 'n paar jaar lank gevangene was. En dieselfde kameraad was een van die dapperste soldate en kapteins in die hele Spaanse voetvolk, maar hy het net soveel teëspoed gehad as wat hy moed en dapperheid gehad het."

"En wat was die kaptein se naam, señor?" het die Regter gevra.

"Hy het Ruy Pérez de Viedma geheet," het die pastoor geantwoord, "en hy is gebore in 'n dorp in die berge van León. En hy het iets vertel oor sy vader en sy broers wat ek, as dit nie deur so 'n waarheidliewende man soos hy vertel is nie, sou afgemaak het as een van daardie fabels wat die ou vrouens in die winter by die vuur vertel. Want hy het gesê dat sy vader sy besittings onder sy drie seuns verdeel het en hulle raad gegee het wat wyser was as enigiets van Cato. Maar soveel kan ek sê: die keuse wat hy gemaak het om oorlog toe te gaan, was so suksesvol dat hy deur sy dapper gedrag en moed, en sonder enige hulp behalwe sy eie verdienste, binne 'n paar jaar tot kaptein van die voetvolk opgeklim het, en homself al op die grootpad gesien het, in 'n posisie om binnekort die bevel oor 'n regiment te kry. Maar die Fortuin was teen hom, want waar hy haar guns kon verwag, het hy dit verloor, en daarmee saam sy vryheid, op daardie roemryke dag toe soveel ander hulle s'n herwin het, in die slag van Lepanto. Ek het myne by La Goleta verloor, en ná allerhande wedervaringe was ons kamerade in Konstantinopel. Daarvandaan is hy na Algiers, waar hy een van die buitengewoonste avonture beleef het wat nog ooit iemand in die wêreld oorgekom het."

Hier het die pastoor kortliks sy broer se avontuur met Zoraida vertel, en die Regter het so aandagtig geluister dat hy nog nooit tevore so 'n goeie luisteraar was nie. Die pastoor het egter net so ver gegaan as om te vertel hoe die Franse diegene in die boot beroof het, en van die armoede en ellende waarin sy kameraad en die skone Moorse vrou gelaat is. Hy het gesê hy kon nie uitvind wat van hulle geword het nie, of hulle Spanje bereik het, en of die Franse hulle na Frankryk weggevoer het.

Die kaptein het 'n bietjie eenkant gestaan en na alles geluister wat die pastoor sê, en elke beweging van sy broer dopgehou. Sodra die Regter gemerk het dat die pastoor sy verhaal klaar vertel het, het hy diep gesug en met trane in sy oë gesê: "Ag, señor, as u maar net geweet het watter nuus u my gegee het en hoe na aan my hart dit lê, sodat ek moet wys hoe ek voel met hierdie trane wat uit my oë spring, ten spyte van al my wêreldwysheid en selfbeheersing! Daardie dapper kaptein van wie u praat, is my oudste broer. Omdat hy 'n dapperder en hoër gees as my ander broer of ek gehad het, het hy die eerbare en waardige beroep van die wapen gekies, wat een van die drie loopbane was wat ons vader aan ons voorgestel het, soos u kameraad gesê het in daardie fabel wat u gedink het hy vir u vertel. Ek het die pen gevolg, waarin God en my eie inspanning my verhef het tot die posisie waarin u my sien. My tweede broer is in Peru, so ryk dat hy met wat hy aan my vader en aan my gestuur het, die erfdeel wat hy saamgeneem het ten volle terugbetaal het. Hy het selfs my vader se hande gevul met die middele om sy aangebore gulhartigheid uit te leef, terwyl ek ook in staat gestel is om my studies op 'n meer gepaste en eervolle manier voort te sit, en so my huidige stand te bereik. My vader leef nog, al sterf hy van angs om iets van sy oudste seun te hoor, en hy bid onophoudelik tot God dat die dood nie sy oë sal toemaak voordat hy in die oë van sy seun gekyk het nie. Maar wat my verbaas, is dat iemand met soveel gesonde verstand as hy versuim het om enige berig oor homself te stuur, hetsy in sy moeilikhede en lyding, hetsy in sy voorspoed. Want as sy vader of enigeen van ons van sy toestand geweet het, sou hy nie op daardie wonder van die riet hoef te gewag het om sy losprys te kry nie. Maar wat my nou ontstel, is die onsekerheid of daardie Franse hom sy vryheid teruggegee het, of hom vermoor het om die roof te verberg. Dit alles sal maak dat ek my reis voortsit, nie met die tevredenheid waarmee ek dit begin het nie, maar in die diepste swaarmoedigheid en droefheid. O liewe broer! As ek maar net geweet het waar jy nou is, sou ek my haas om jou te gaan soek en jou uit jou lyding te verlos, al sou dit my self lyding kos! O, as ek maar vir ons ou vader die nuus kon bring dat jy lewe, al was jy in die diepste kerker van Barbarye, want sy rykdom en my broer s'n en myne sou jou daaruit loskoop! O skone en edelmoedige Zoraida, as ek jou goedheid aan 'n broer maar kon vergeld! As ek maar teenwoordig kon wees by die nuwe geboorte van jou siel, en by jou bruilof wat ons almal so gelukkig sou maak!"

Dit alles en meer het die Regter gesê, met so 'n diep ontroering oor die nuus wat hy van sy broer gekry het, dat almal wat hom gehoor het daarin gedeel en hul medelye met sy smart getoon het. Toe die pastoor sien hoe goed hy daarin geslaag het om sy plan en die kaptein se wense uit te voer, wou hy hulle nie langer ongelukkig hou nie. Hy het dus van die tafel opgestaan, na die kamer gegaan waar Zoraida was en haar aan die hand geneem, en Luscinda, Dorotea en die Regter se dogter het haar gevolg. Die kaptein het gewag om te sien wat die pastoor sou doen, toe laasgenoemde hom met die ander hand gevat het, met albei na die Regter en die ander here gegaan het en gesê het: "Laat u trane ophou vloei, Señor Regter, en laat die wens van u hart so volkome vervul word as wat u kan begeer, want u het voor u u waardige broer en u goeie skoonsuster. Hy wat u hier sien, is Kaptein Viedma, en dit is die skone Moorse vrou wat so goed vir hom was. Die Franse van wie ek u vertel het, het hulle tot die armoede gebring wat u sien, sodat u die edelmoedigheid van u goeie hart kan toon."

Die kaptein het aangehardloop om sy broer te omhels. Dié het albei hande op sy bors gesit, om hom 'n bietjie van hom af te hou en hom goed te bekyk. Maar sodra hy hom ten volle herken het, het hy hom so styf in sy arms vasgedruk, en sulke trane van hartgrondige vreugde gestort, dat die meeste van die aanwesiges nie anders kon as om saam te huil nie. Die woorde wat die broers gewissel het en die ontroering wat hulle getoon het, kan 'n mens jou skaars voorstel, dink ek, wat nog te sê om dit neer te skryf. Hulle het mekaar in 'n paar woorde die gebeure van hul lewens vertel; hulle het die ware liefde van broers in al sy krag getoon. Toe het die Regter Zoraida omhels en alles wat hy besit tot haar beskikking gestel; toe het hy sy dogter haar laat omhels, en die skone Christenmeisie en die lieflike Moorse vrou het weer trane uit elke oog laat vloei. En daar was Don Quijote, wat al hierdie vreemde gebeure aandagtig dopgehou het sonder om 'n woord te sê, en die hele ding aan die hersenskimme van die dolende ridderskap toegeskryf het. Toe het hulle ooreengekom dat die kaptein en Zoraida saam met sy broer na Sevilla sou teruggaan, en sy vader laat weet dat hy verlos en gevind is, sodat hy kon kom en by die huwelik en die doop van Zoraida teenwoordig kon wees. Want dit was onmoontlik vir die Regter om sy reis uit te stel, omdat hy berig gekry het dat die vloot oor 'n maand van Sevilla na Nieu-Spanje sou uitvaar, en dit sou vir hom 'n groot ongerief gewees het om die oortog mis te loop. Kortom, almal was baie tevrede en bly oor die gevangene se geluk. En omdat byna twee derdes van die nag al verby was, het hulle besluit om vir die res daarvan te gaan rus. Don Quijote het aangebied om oor die kasteel wag te staan, sodat hulle nie deur een of ander reus of ander kwaadwillige skurk aangeval word wat begerig was na die groot skat van skoonheid wat die kasteel bevat nie. Diegene wat hom verstaan het, het hom vir hierdie diens bedank, en hulle het die Regter vertel van sy buitengewone gemoedsgesteldheid, waaroor hy hom nie min vermaak het nie. Sancho Panza alleen was briesend oor hoe laat hulle gaan slaap. En tog was hy die een wat dit vir homself die gemaklikste gemaak het, want hy het hom op die tuig van sy donkie uitgestrek, wat hom, soos later vertel sal word, so duur te staan gekom het.

Toe die dames dan na hul kamer gegaan het, en die ander hulle so gemaklik as moontlik tuisgemaak het, het Don Quijote uit die herberg gegaan om, soos hy belowe het, as skildwag van die kasteel op te tree. Dit het egter gebeur dat kort voor dagbreek 'n stem so musikaal en soet die ore van die dames bereik het, dat dit hulle almal gedwing het om aandagtig te luister. Veral Dorotea, want sy het wakker gelê, terwyl Doña Clara de Viedma (want so het die Regter se dogter geheet) langs haar geslaap het. Niemand kon raai wie dit was wat so soet sing nie, en die stem is deur geen instrument begelei nie. Die een oomblik het dit vir hulle gelyk asof die sanger op die binneplaas was, die volgende in die stal. En terwyl hulle so een en al aandag was en wonder, het Cardenio by die deur gekom en gesê: "Luister, wie ook al nie slaap nie, dan sal julle 'n muildrywer se stem hoor wat so sing dat dit jou besweer."

In die Spaans is daar 'n woordspeling: die muildrywer "canta, que encanta", dit wil sê hy sing (cantar) so dat hy betower (encantar).

"Ons luister al daarna, señor," het Dorotea gesê. Daarop het Cardenio weggegaan, en Dorotea het al haar aandag daaraan gegee en die woorde van die lied soos volg uitgemaak: