Waarin die vermaaklike verhaal van die muildrywertjie vertel word, saam met ander vreemde dinge wat in die herberg gebeur het

Ag, ek's 'n seeman van die Liefde,
op Liefde se diep see verdwaal;
ek weet nie waar die hawe lê nie,
en durf nie hoop dat ek dit haal.

Een enkel ster, ver en alleen,
is al wat my op koers kan hou:
meer helder as die ou gestirntes
waarop eens Palinurus moes vertrou.

En dobberend word ek voortgedra,
ek weet nie waarheen dit my lei;
my oë vestig ek net daarop,
en alles anders gaan verby.

Maar preutsheid, alte versigtig,
en koue, wrede skugterheid,
ontneem my soos 'n wolk die lig
juis in die uur van nood en stryd.

Helder ster, doel van my verlange,
so lank jy bo my straal en skyn;
wanneer jy van my oë wegkruip,
weet ek die dood sal my laat kwyn.

Palinurus was in Vergilius se Aeneïs die stuurman van Aeneas, wat sy skip volgens die sterre gestuur het.

Die sanger het so ver gekom toe dit Dorotea opval dat dit nie regverdig was om Clara so 'n soet stem te laat mis nie. Sy het haar dus heen en weer geskud en wakker gemaak en gesê:

"Vergewe my, kind, dat ek jou wakker maak, maar ek doen dit sodat jy die plesier kan hê om die beste stem te hoor wat jy miskien in jou hele lewe nog gehoor het."

Clara het baie slaperig wakker geword, en omdat sy op daardie oomblik nie verstaan het wat Dorotea sê nie, het sy gevra wat dit was. Dorotea het herhaal wat sy gesê het, en Clara het dadelik aandagtig geword. Maar sy het skaars twee reëls gehoor wat die sanger verder gesing het, toe 'n vreemde bewing haar beetkry, asof sy aan 'n hewige aanval van vierdedaagse koors ly. Sy het haar arms om Dorotea gegooi en gesê:

"Ag, liewe dame van my siel en my lewe! Waarom het u my wakker gemaak? Die grootste guns wat die fortuin my nou kon bewys, sou wees om my oë en ore toe te maak, sodat ek daardie ongelukkige musikant nie sien of hoor nie."

"Waarvan praat jy, kind?" het Dorotea gesê. "Maar hulle sê dan dié sanger is 'n muildrywer!"

"Nee, hy is die heer van baie plekke," het Clara geantwoord, "en die een plek in my hart wat hy so stewig beset, sal nooit van hom weggeneem word nie, tensy hy self bereid is om dit prys te gee."

Dorotea was verstom oor die vurige taal van die meisie, want dit het gelyk asof dit ver bo die lewenservaring was wat haar jong jare kon belowe. Sy het dus vir haar gesê:

"U praat so dat ek u nie verstaan nie, Señora Clara. Verduidelik u duideliker, en sê vir my wat is dit wat u sê van harte en plekke en hierdie musikant wie se stem u so ontroer het? Maar moet my nou niks vertel nie. Ek wil nie die plesier verloor wat ek kry om na die sanger te luister deur my aandag aan u verrukkings te gee nie, want ek merk hy begin 'n nuwe lied met 'n nuwe wysie sing."

"Laat hom maar, in Hemelsnaam," het Clara geantwoord, en om hom nie te hoor nie, het sy albei ore met haar hande toegedruk, waaroor Dorotea weer verbaas was. Maar toe sy haar aandag by die lied bepaal, het sy gevind dat dit so gegaan het:

Soet Hoop, my steun,
wat voortstap na die doel wat jy begeer,
sonder om te kreun
oor wat jou wil verhinder of wil keer:
vrees nie die nood,
al wag by elke tree vir jou die dood.

Geen sege nie,
geen vreugde van triomf ken die bang gemoed;
ongeseënd is hy
wat nie die Noodlot dapper tegemoet
wil gaan, maar siel en sin
gevange aan die traagheid oorgee, en berus daarin.

As Liefde sy ware
duur verkoop, is dit reg dat ons daarom stry;
watter goud is gelyk
aan wat sy stempel dra?
En almal weet:
wat min kos, word maar min geag.

Die Liefde wat volhard,
ken nie die woord "onmoontlik" nie;
en al sien ek my saak
deur eindelose struikelblokke omring,
sal nooit wanhoop my bind
aan die aarde, solank ek die hemel daar vind.

Hier het die stem stilgeword, en Clara se snikke het weer van voor af begin. Dit alles het Dorotea se nuuskierigheid geprikkel om te weet wat die oorsaak kon wees van so 'n soet gesing en so 'n bitter gehuil, en sy het haar dus weer gevra wat dit was wat sy vroeër wou sê. Daarop het Clara, uit vrees dat Luscinda haar kon hoor, haar arms styf om Dorotea gedraai en haar mond so naby aan haar oor gesit dat sy kon praat sonder vrees dat iemand anders haar hoor, en gesê:

"Hierdie sanger, liewe señora, is die seun van 'n edelman van Aragón, heer van twee dorpe, wat oorkant my vader se huis in Madrid woon. En al het my vader in die winter gordyne voor die vensters van sy huis gehad, en in die somer latwerk, het hierdie jong edelman, wat besig was met sy studies, my op een of ander manier, ek weet nie hoe nie, gesien, of dit in die kerk was of elders, kan ek nie sê nie. En kortom, hy het op my verlief geraak en my dit van die vensters van sy huis af laat weet, met soveel tekens en trane dat ek gedwing was om hom te glo, en selfs om hom lief te hê, sonder om te weet wat hy van my wou hê. Een van die tekens wat hy vir my gemaak het, was om sy een hand in die ander te haak, om my te wys dat hy met my wou trou. En al sou ek bly gewees het as dit kon gebeur, het ek, alleen en sonder 'n moeder, nie geweet vir wie ek my hart kon oopmaak nie, en daarom het ek dit gelaat soos dit was. Ek het hom geen guns bewys nie, behalwe dat ek, wanneer my vader en syne nie tuis was nie, die gordyn of die latwerk 'n bietjie gelig het en hom my duidelik laat sien het, waaroor hy so verruk was dat dit gelyk het of hy van sy verstand af gaan raak. Intussen het die tyd vir my vader se vertrek aangebreek. Hy het daarvan uitgevind, maar nie van my nie, want ek kon dit nooit vir hom vertel nie. Hy het siek geword, van hartseer, glo ek, en daarom kon ek hom nie sien op die dag toe ons vertrek om van hom afskeid te neem nie, al was dit net met die oë. Maar nadat ons twee dae op pad was, toe ons die herberg van 'n dorp 'n dagreis hiervandaan binnegaan, het ek hom by die herbergdeur gesien, in die klere van 'n muildrywer, en so goed vermom dat dit vir my onmoontlik sou gewees het om hom te herken as ek nie sy beeld in my hart gegraveer gedra het nie. Maar ek het hom herken, en ek was verras, en bly. Hy hou my dop sonder dat my vader iets vermoed, want hy steek hom altyd vir hom weg wanneer ons paaie op die reis kruis, of in die herberge waar ons stilhou. En omdat ek weet wie hy is, en bedink dat hy uit liefde vir my hierdie reis te voet in al hierdie swaarkry doen, is ek gereed om van hartseer te sterf; en waar hy sy voet sit, daar sit ek my oë. Ek weet nie met watter doel hy gekom het nie, of hoe hy van sy vader kon wegkom nie, wat hom bo alle maat liefhet, omdat hy geen ander erfgenaam het nie, en omdat hy dit verdien, soos u sal sien wanneer u hom sien. En verder kan ek u vertel dat alles wat hy sing, uit sy eie kop kom, want ek het hulle hoor sê hy is 'n groot geleerde en digter. En wat meer is, elke keer as ek hom sien of hoor sing, bewe ek oor my hele lyf, en is ek doodbang dat my vader hom sal herken en van ons liefde te wete sal kom. Ek het nog nooit in my lewe 'n woord met hom gepraat nie, en tog is ek so lief vir hom dat ek nie sonder hom sou kan lewe nie. Dit, liewe señora, is al wat ek u kan vertel van die musikant wie se stem u so verruk het. En net hieruit kan u maklik sien dat hy geen muildrywer is nie, maar 'n heer van harte en dorpe, soos ek u al gesê het."

"Moenie verder praat nie, Doña Clara," het Dorotea hierop gesê en haar terselfdertyd duisend keer gesoen, "moenie verder praat nie, sê ek, maar wag tot dit dag word. Dan vertrou ek op God om hierdie saak van jou so te reël dat dit die gelukkige einde kry wat so 'n onskuldige begin verdien."

"Ag, señora," het Doña Clara gesê, "watter einde kan 'n mens hoop as sy vader van so 'n hoë stand en so ryk is dat hy sal dink ek is nie eens goed genoeg om sy seun se diensmeisie te wees nie, wat nog te sê sy vrou? En om sonder my vader se wete te trou, sal ek vir niks in die wêreld doen nie. Ek sou niks meer vra as dat hierdie jong man moet teruggaan en my los nie. Miskien, deur hom nie te sien nie, en met die lang afstand wat ons moet reis, sal die pyn wat ek nou ly, makliker word, al durf ek sê die raat wat ek voorstel, sal my baie min help. Ek weet nie hoe de duiwel dit gebeur het nie, of hoe hierdie liefde wat ek vir hom het, ingekom het nie, ek wat so 'n jong meisie is, en hy so 'n blote seun. Want ek glo regtig ons is ewe oud, en ek is nog nie sestien nie; want ek word sestien op Michaelsdag wat kom, sê my vader."

Michaelsdag, die fees van die aartsengel Michael, val op die nege-en-twintigste September.

Dorotea kon nie anders as om te lag toe sy hoor hoe kinderlik Doña Clara praat nie. "Kom ons gaan nou slaap, señora," het sy gesê, "vir die bietjie nag wat ek vermoed ons nog oor het. God sal nou-nou die daglig stuur, en dan sal ons alles regmaak, of dit sal swaar gaan met my."

Daarmee het hulle aan die slaap geraak, en 'n diep stilte het oor die hele herberg geheers. Die enigstes wat nie geslaap het nie, was die herbergiersvrou se dogter en haar diensmeisie Maritornes. Hulle het die swak plek in Don Quijote se gemoedsgesteldheid geken, en geweet dat hy buite die herberg in wapenrusting en te perd wag staan, en die twee het besluit om 'n poets op hom te bak, of ten minste hulle 'n rukkie te vermaak deur na sy onsin te luister. Dit het so gebeur dat daar in die hele herberg nie een venster was wat na buite uitkyk nie, behalwe 'n gat in die muur van 'n strooisolder waardeur hulle die strooi uitgegooi het. By hierdie gat het die twee halwe jonkvroue hulle opgestel, en hulle het Don Quijote op sy perd gesien, waar hy op sy lans leun en van tyd tot tyd sulke diep en droewige sugte slaak dat dit gelyk het of hy met elkeen sy siel met wortel en tak uittrek. En hulle kon hom ook in 'n sagte, teer, liefdevolle toon hoor sê: "O my Dame Dulcinea del Toboso, toppunt van alle skoonheid, kruin en kroon van verstand, skatkamer van bevalligheid, bewaarplek van deug, en, ten slotte, ideaal van alles wat goed, eerbaar en verruklik is in hierdie wêreld! Wat doen u Genade nou? Dink u dalk aan u verslaafde ridder, wat homself uit vrye wil aan so 'n groot gevaar blootgestel het, en alles om u te dien? Gee my tog berig van haar, o lig met die drie gesigte! Miskien kyk jy op hierdie oomblik, jaloers op haar gesig, na haar, terwyl sy heen en weer loop in een of ander galery van haar weelderige paleise, of oor een of ander balkon leun en peins hoe sy, terwyl sy haar reinheid en grootheid bewaar, die marteling kan versag wat hierdie ellendige hart van my om haar ontwil verduur; watter roem my lyding moet vergoed, watter rus my swoeg, en laastens watter dood my lewe, en watter beloning my dienste? En jy, o son, wat nou ongetwyfeld haastig jou perde inspan om vroeg op te staan en uit te kom om my dame te sien: wanneer jy haar sien, smeek ek jou om haar namens my te groet. Maar pas op, wanneer jy haar sien en groet, dat jy nie haar gesig soen nie, want ek sal meer jaloers op jou wees as wat jy was op daardie vlugvoetige ondankbare wat jou so laat sweet en hardloop het op die vlaktes van Thessalië, of op die oewers van die Peneios (want ek onthou nie presies waar dit was wat jy by daardie geleentheid gehardloop het nie), in jou jaloesie en liefde."

Die "lig met die drie gesigte" is die maan, wat as godin drie gestaltes gehad het: Luna in die hemel, Diana op aarde en Hekate in die onderwêreld. Die son is Apollo, wat die nimf Dafne agternagesit het; sy is langs die rivier Peneios in Thessalië in 'n lourierboom verander.

Don Quijote het so ver gekom met sy aandoenlike toespraak toe die herbergiersvrou se dogter vir hom begin wink en gesê het: "Señor, kom asseblief hierheen."

By hierdie tekens en die stem het Don Quijote sy kop gedraai en by die lig van die maan, wat toe in sy volle prag was, gesien dat iemand hom van die gat in die muur af roep. Vir hom het dit na 'n venster gelyk, en wat meer is, een met 'n vergulde tralie, soos ryk kastele moet hê, en dit is wat hy geglo het die herberg was. En dadelik het dit in sy verbeelding opgekom dat, soos die vorige keer, die skone jonkvrou, die dogter van die vrou van die kasteel, oorweldig deur liefde vir hom, weer eens probeer om sy hart te wen. Met hierdie gedagte, en om homself nie onhoflik of ondankbaar te betoon nie, het hy Rocinante se kop gedraai en nader aan die gat gekom, en toe hy die twee meisies gewaar, het hy gesê:

"Ek kry u jammer, skone dame, dat u u liefdesgedagtes gerig het op 'n plek waarvandaan dit onmoontlik is dat u die wederliefde kan ontvang wat u groot verdienste en edele afkoms toekom. Daarvoor moet u nie hierdie ongelukkige dolende ridder blameer nie, wat deur die liefde onbekwaam gemaak is om hom aan enigiemand anders te onderwerp as aan haar wat hy, die eerste oomblik toe sy oë haar aanskou, tot volstrekte meesteres van sy siel gemaak het. Vergewe my, edele dame, en keer terug na u vertrek, en moenie my deur nog verdere verklarings van u hartstog dwing om my nog ondankbaarder te betoon nie. En as u, uit die liefde wat u my toedra, sou vind dat daar iets anders in my vermoë is waarmee ek u kan behaag, solank dit nie die liefde self is nie, vra dit van my. Want ek sweer u by daardie soet afwesige vyandin van my dat ek dit onmiddellik sal toestaan, al sou u van my 'n lok van Medusa se hare verlang, wat almal slange was, of selfs die strale van die son self, toegesluit in 'n botteltjie."

"My meesteres wil niks van daardie soort hê nie, Heer Ridder," het Maritornes hierop gesê.

"Wat is dit dan, verstandige dame, wat u meesteres wil hê?" het Don Quijote geantwoord.

"Net een van u mooi hande," het Maritornes gesê, "sodat sy die groot hartstog daaroor kan uitstort, die hartstog wat haar na hierdie skietgat gebring het, tot so 'n groot gevaar vir haar eer. Want as die heer haar vader haar gehoor het, sou die kleinste skyfie wat hy van haar afsny, haar oor wees."

"Dit sou ek graag wil sien," het Don Quijote gesê. "Maar hy moet liewer daarvoor oppas, as hy nie die rampspoedigste einde wil kry wat nog ooit 'n vader in die wêreld getref het omdat hy sy hande op die teer ledemate van 'n verliefde dogter gelê het nie."

Maritornes was seker dat Don Quijote die hand sou aanbied waarom sy gevra het. Sy het besluit wat om te doen, van die gat afgeklim en na die stal gegaan, waar sy die halter van Sancho Panza se donkie gevat het, en sy het in alle haas na die gat teruggekeer, net toe Don Quijote regop op Rocinante se saal gaan staan het om by die getraliede venster te kom waar hy gemeen het die verliefde jonkvrou was. En terwyl hy haar sy hand gee, het hy gesê: "Dame, neem hierdie hand, of liewer hierdie gesel van die kwaaddoeners van die aarde. Neem, sê ek, hierdie hand wat nog nooit deur enige ander vrouehand aangeraak is nie, selfs nie deur dié van haar wat volkome besit van my hele liggaam het nie. Ek bied dit aan u aan, nie sodat u dit kan soen nie, maar sodat u die weefsel van die senings kan aanskou, die digte netwerk van die spiere, die breedte en omvang van die are, waaruit u kan aflei hoe sterk die arm moet wees wat so 'n hand het."

"Dit sal ons nou-nou sien," het Maritornes gesê. Sy het 'n strik in die halter gemaak, dit oor sy pols gegooi, en toe sy van die gat afklim, die ander punt baie stewig aan die grendel van die strooisolder se deur vasgemaak.

Toe Don Quijote die rofheid van die tou om sy pols voel, het hy uitgeroep: "Dit lyk my u Genade skuur my hand eerder as om dit te streel. Moet dit nie so hardhandig behandel nie, want dit is nie te blameer vir die belediging wat my voorneme u aangedoen het nie, en dit is ook nie regverdig om al u wraak op so 'n klein deeltjie uit te haal nie. Onthou dat iemand wat so innig liefhet, haar nie so wreed behoort te wreek nie."

Maar daar was nou niemand meer om na hierdie woorde van Don Quijote te luister nie, want sodra Maritornes hom vasgebind het, het sy en die ander een weggehardloop, op die punt om dood te lag, en hom so vasgemaak gelaat dat dit vir hom onmoontlik was om homself los te kry.

Hy het, soos gesê, op Rocinante gestaan, met sy arm deur die gat gesteek en sy pols aan die deur se grendel vasgebind, in groot vrees en angs dat hy aan sy arm sou bly hang as Rocinante na die een of die ander kant sou beweeg. Daarom het hy nie die minste beweging gewaag nie, al het hy, gegewe die geduld en onversteurbare geaardheid van Rocinante, goeie rede gehad om te verwag dat die perd 'n hele eeu lank sou staan sonder om 'n voet te versit. Toe hy dan sien dat hy vas is, en dat die dames weg is, het hy begin dink dat dit alles deur towery gedoen is, soos die vorige keer toe daardie betowerde Moor van 'n voerman hom in dieselfde kasteel uitgelooi het. En hy het in sy hart sy eie gebrek aan verstand en oordeel vervloek omdat hy dit gewaag het om weer die kasteel binne te gaan, nadat hy die eerste keer so sleg daarvan afgekom het. Want dit is 'n vaste reël by dolende ridders dat wanneer hulle 'n avontuur aangepak het en nie daarin geslaag het nie, dit 'n teken is dat dit nie vir hulle bestem is nie, maar vir ander, en dat hulle dit dus nie weer hoef te probeer nie. Nogtans het hy aan sy arm getrek om te sien of hy homself kon losmaak, maar dit was so stewig vasgemaak dat al sy pogings tevergeefs was. Dit is waar dat hy saggies getrek het, sodat Rocinante nie sou roer nie. Maar hoe hy ook al probeer het om in die saal te gaan sit, het hy geen keuse gehad nie as om regop te bly staan of sy hand af te ruk. Toe het hy na die swaard van Amadis verlang, waarteen geen towery hoegenaamd mag gehad het nie; toe het hy sy slegte geluk vervloek; toe het hy die verlies wat die wêreld sou ly deur sy afwesigheid terwyl hy daar betower bly, groot gemaak, want dat hy betower was, het hy sonder enige twyfel geglo; toe het hy weer aan sy geliefde Dulcinea del Toboso begin dink; toe het hy na sy waardige skildknaap Sancho Panza geroep, wat, begrawe in die slaap en uitgestrek op die pakslae van sy donkie, op daardie oomblik nie eens geweet het van die ma wat hom gebaar het nie; toe het hy die wyse towenaars Lirgandeo en Alquife aangeroep om hom te kom help; toe het hy sy goeie vriendin Urganda gesmeek om hom by te staan. En toe, uiteindelik, het die oggend hom in so 'n toestand van wanhoop en verwarring gevind dat hy soos 'n bul gebrul het. Want hy het geen hoop gehad dat die dag enige verligting vir sy lyding sou bring nie, wat volgens hom vir ewig sou duur, aangesien hy betower was. En daarvan was hy oortuig toe hy sien dat Rocinante hoegenaamd nie roer nie, en hy was seker dat hy en sy perd in hierdie toestand sou moes bly, sonder om te eet of te drink of te slaap, totdat die kwaadwillige invloed van die sterre verby was, of totdat een of ander wyser towenaar hom sou ontower.

Lirgandeo, Alquife en die towervrou Urganda die Onbekende is wyse towenaars uit die ridderboeke.

Maar hy het hom heeltemal misgis met hierdie gevolgtrekking, want die daglig het skaars begin verskyn toe daar vier ruiters by die herberg aankom, goed toegerus en uitgedos, met vuurroere oor hul saalboë. Hulle het geroep en hard aan die hek van die herberg geklop, wat nog toe was. Toe Don Quijote dit sien, het hy selfs daar waar hy was nie vergeet om as skildwag op te tree nie, en hy het met 'n harde en gebiedende stem gesê: "Ridders, of skildknape, of wat julle ook al is, julle het geen reg om aan die hekke van hierdie kasteel te klop nie. Want dit is duidelik genoeg dat diegene wat binne is óf slaap, óf nie die gewoonte het om die vesting oop te gooi voordat die son se strale oor die hele oppervlak van die aarde versprei is nie. Trek terug na 'n afstand, en wag tot dit helder dag is, dan sal ons sien of dit gepas is om vir julle oop te maak of nie."

"Wat de duiwel vir 'n vesting of kasteel is dit," het een gesê, "dat ons met soveel plegtighede moet staan? As jy die herbergier is, sê vir hulle hulle moet oopmaak. Ons is reisigers wat net ons perde wil voer en verder ry, want ons is haastig."

"Dink julle, here, dat ek soos 'n herbergier lyk?" het Don Quijote gesê.

"Ek weet nie waarna jy lyk nie," het die ander geantwoord, "maar ek weet dat jy twak praat as jy hierdie herberg 'n kasteel noem."

"'n Kasteel is dit," het Don Quijote geantwoord, "ja, meer nog, een van die beste in hierdie hele provinsie, en daar is mense daarbinne wat die septer in die hand en die kroon op die kop gehad het."

"Dit sou beter gewees het as dit andersom was," het die reisiger gesê, "die septer op die kop en die kroon in die hand. Maar as dit so is, is daar dalk 'n geselskap toneelspelers daarbinne, by wie dit 'n gewone ding is om die krone en septers te hê waarvan jy praat. Want in so 'n klein herberg soos hierdie, en waar so 'n stilte heers, glo ek nie dat enige mense wat op krone en septers geregtig is, hul intrek kon geneem het nie."

"Julle weet maar min van die wêreld af," het Don Quijote geantwoord, "aangesien julle onkundig is oor wat gewoonlik in die dolende ridderskap gebeur."

Maar die woordvoerder se makkers het moeg geword vir die gesprek met Don Quijote en het weer met groot geweld begin klop, so erg dat die herbergier, en nie net hy nie maar almal in die herberg, wakker geword het, en hy het opgestaan om te vra wie klop. Dit het juis op daardie oomblik gebeur dat een van die perde van die vier wat ingelaat wou word, aan Rocinante gaan ruik het. Dié het swaarmoedig, neerslagtig en met hangende ore doodstil gestaan en sy hewig uitgerekte meester ondersteun. En omdat hy tog maar vlees was, al het hy gelyk of hy van hout gemaak is, kon hy nie anders as om toe te gee en op sy beurt te ruik aan die een wat hom kom aandag gee het nie. Maar hy het skaars geroer, toe Don Quijote sy vastrapplek verloor. Hy het van die saal afgegly en sou op die grond beland het as hy nie aan sy arm gehang het nie, wat hom so 'n pyn besorg het dat hy geglo het óf sy pols sou deurgesny word óf sy arm sou afgeruk word. En hy het so naby aan die grond gehang dat hy dit net-net met sy voete kon raak, wat vir hom des te erger was. Want toe hy agterkom hoe min daar kortkom om sy voete stewig neer te sit, het hy gespartel en homself so ver uitgerek as wat hy kon om vastrapplek te kry, net soos diegene wat die marteling van die katrol ondergaan wanneer hulle op "raak en nie raak nie" gehang word, en wat hul eie lyding vererger deur hul geweldige pogings om hulself uit te rek, mislei deur die hoop wat hulle laat dink dat hulle met net 'n klein bietjie meer die grond sal bereik.