Waarin die twyfelagtige vraag oor die helm van Mambrino en die paksaal uiteindelik besleg word, met ander avonture wat in alle waarheid en erns gebeur het

"Wat dink u nou, menere," het die barbier gesê, "van wat hierdie here sê, as hulle wil volhou dat dit 'n helm is?"

"En wie ook al die teendeel beweer," het Don Quijote gesê, "hom sal ek laat weet dat hy lieg as hy 'n ridder is, en as hy 'n skildknaap is, dat hy nog duisend keer meer lieg."

Ons eie barbier, wat by dit alles teenwoordig was en Don Quijote se gril so deeglik verstaan het, het besluit om sy waan te ondersteun en die grap vir almal se vermaak verder te voer. Hy het hom tot die ander barbier gewend en gesê:

"Señor barbier, of wat u ook al is, u moet weet dat ek ook van u beroep is, en al meer as twintig jaar lank 'n lisensie het om dit te beoefen, en ek ken die gereedskap van die barbiersambag, elke liewe stuk daarvan, uitstekend. Ek was ook in my jong dae 'n tyd lank 'n soldaat, en ek weet ook wat 'n helm is, en 'n stormhoed, en 'n helm met 'n visier, en ander dinge wat met soldatery te doen het, ek wou sê met soldate se wapens. En ek sê, behoudens beter menings en altyd onderworpe aan gesonder oordeel, dat hierdie stuk wat ons nou voor ons het, en wat hierdie agbare heer in sy hande hou, nie net geen barbier se skeerbak is nie, maar so ver daarvan af is om een te wees as wit van swart en waarheid van leuen. Ek sê verder dat dit, al is dit 'n helm, nie 'n volledige helm is nie."

"Beslis nie," het Don Quijote gesê, "want die helfte daarvan kort, naamlik die kenstuk."

"Dit is heeltemal waar," het die pastoor gesê, wat gesien het waarop sy vriend die barbier afstuur. Cardenio, Don Fernando en sy metgeselle het met hom saamgestem, en selfs die Regter sou gehelp het om die grap verder te voer as sy gedagtes nie so vol was van Don Luis se saak nie. Maar hy was so in beslag geneem deur die ernstige dinge waaroor hy gepeins het, dat hy min of geen aandag aan hierdie grappige bedrywighede gegee het nie.

"God bewaar my!" het die barbier wat hulle vir die gek gehou het, hierop uitgeroep. "Is dit moontlik dat so 'n eerbare geselskap kan sê dat dit nie 'n skeerbak is nie, maar 'n helm? Dit is mos iets wat 'n hele universiteit, hoe wys ook al, sou verbaas! Nou goed, as hierdie skeerbak 'n helm is, dan moet die paksaal seker 'n perdetuig wees, soos hierdie heer gesê het."

"Vir my lyk dit soos 'n paksaal," het Don Quijote gesê, "maar ek het reeds gesê dat ek my nie met dié vraag bemoei nie."

"Of dit 'n paksaal of 'n perdetuig is," het die pastoor gesê, "is net vir Señor Don Quijote om te sê, want in hierdie ridderlike sake buig al hierdie here en ek voor sy gesag."

"By God, menere," het Don Quijote gesê, "daar het soveel vreemde dinge met my in hierdie kasteel gebeur op die twee geleenthede wat ek my hier opgehou het, dat ek dit nie sal waag om iets met sekerheid te beweer in antwoord op enige vraag oor enigiets wat dit bevat nie. Want ek glo dat alles wat hierbinne gebeur, deur towery gaan. Die eerste keer het 'n betowerde Moor wat hier is, my swaar laat ly, en dit het ook nie vir Sancho goed gegaan met sekere van sy trawante nie. En gisternag is ek amper twee uur lank aan hierdie arm opgehang gehou, sonder dat ek weet hoe of waarom ek so 'n ongeluk oorgekom het. Daarom, as ek nou na vore sou tree om my mening in so 'n raaiselagtige saak te gee, sou ek 'n oorhaastige uitspraak waag. Wat die bewering betref dat dit 'n skeerbak is en nie 'n helm nie, het ek reeds geantwoord. Maar oor die vraag of dit 'n paksaal of 'n perdetuig is, sal ek dit nie waag om 'n besliste mening te gee nie, maar laat ek dit aan u Genades se beter oordeel oor. Miskien, omdat u nie soos ek tot ridder geslaan is nie, het die towerye van hierdie plek niks met u te doen nie, en is u vermoëns ongeboeid, en kan u die dinge in hierdie kasteel sien soos hulle werklik en waarlik is, en nie soos hulle vir my lyk nie."

"Daar kan geen twyfel wees nie," het Don Fernando hierop gesê, "dat Señor Don Quijote baie wys gepraat het, en dat die beslissing in hierdie saak by ons berus. En sodat ons sekerder grond onder die voete het, sal ek die stemme van die here in die geheim insamel en die uitslag duidelik en volledig bekend maak."

Vir dié wat in die geheim van Don Quijote se gril ingewy was, was dit alles groot vermaak, maar vir dié wat niks daarvan geweet het nie, het dit gelyk na die grootste onsin in die wêreld. Dit was veral so vir die vier bediendes van Don Luis, en vir Don Luis self, en vir drie ander reisigers wat toevallig by die herberg aangekom het en gelyk het na beamptes van die Heilige Broederskap, wat hulle inderdaad ook was. Maar die een wat bo almal ten einde raad was, was die barbier wie se skeerbak, daar reg voor sy oë, in die helm van Mambrino verander is, en wie se paksaal, het hy nie die minste twyfel gehad nie, op die punt was om 'n ryk perdetuig te word. Almal het gelag toe hulle Don Fernando van die een na die ander sien gaan om die stemme in te samel, en hulle in die oor fluister om hom in die geheim te sê of die skat waaroor daar soveel baklei is, 'n paksaal of 'n perdetuig was. Maar nadat hy die stemme ingesamel het van dié wat Don Quijote geken het, het hy hardop gesê: "Die ding is, my goeie man, dat ek moeg is om soveel menings in te samel, want ek vind dat daar nie een is aan wie ek vra wat ek wil weet, wat my nie sê dat dit absurd is om te beweer dat dit die paksaal van 'n donkie is en nie die tuig van 'n perd nie, ja, van 'n volbloedperd. Jy sal jou dus moet onderwerp, want ten spyte van jou en jou donkie is dit 'n perdetuig en geen paksaal nie, en jy het jou saak baie swak gestel en bewys."

"Mag ek nooit 'n plek in die hemel kry nie," het die arme barbier gesê, "as u Genades nie almal verkeerd is nie. En mag my siel so seker voor God verskyn as wat dit vir my soos 'n paksaal lyk en nie soos 'n perdetuig nie. Maar 'die wet gaan waar...' Ek sê niks meer nie. En ek is regtig nie dronk nie, want ek het nog niks in die maag nie, behalwe sonde."

Die barbier begin die Spaanse spreekwoord "Die wet gaan waar die konings wil", dit wil sê die magtiges kry altyd hulle sin, maar hy is te versigtig om dit klaar te maak.

Die eenvoudige praatjies van die barbier het nie minder vermaak verskaf as die onsin van Don Quijote nie, wat nou opgemerk het:

"Daar is nou niks meer te doen nie as dat elkeen vat wat aan hom behoort, en wie God iets gegee het, mag Sint Petrus dit seën."

Maar een van die vier bediendes het gesê: "Tensy dit 'n doelbewuste grap is, kan ek my nie daartoe bring om te glo dat mans so intelligent as wat die aanwesiges is, of lyk, dit kan waag om te verklaar en te beweer dat dit nie 'n skeerbak is nie en dat dít nie 'n paksaal is nie. Maar aangesien ek sien dat hulle dit wel beweer en verklaar, kan ek net tot die gevolgtrekking kom dat daar een of ander raaisel steek in hierdie volharding in iets wat so lynreg teen die getuienis van die ondervinding en die waarheid self ingaan. Want ek sweer by..." en hier het hy 'n kwaai vloek uitgegooi, "...al die mense in die wêreld sal my nie laat glo dat dit nie 'n barbier se skeerbak is nie en dat dít nie 'n donkie se paksaal is nie."

"Dit kan maklik 'n donkiemerrie s'n wees," het die pastoor opgemerk.

"Dit is om die ewe," het die bediende gesê. "Dit is nie die punt nie. Die punt is of dit 'n paksaal is of nie, soos u Genades sê."

Toe een van die nuut aangekome beamptes van die Broederskap, wat na die twis en stryery geluister het, dit hoor, kon hy sy woede en ongeduld nie langer bedwing nie en het hy uitgeroep: "Dit is 'n paksaal so seker as wat my vader my vader is, en wie ook al iets anders gesê het of sal sê, moet dronk wees."

"Jy lieg soos 'n gemene lummel," het Don Quijote teruggekap. Hy het sy spies, wat hy nooit uit sy hand gelaat het nie, gelig en so 'n hou na sy kop gemik dat dit hom plat op die grond sou gestrek het as die beampte nie padgegee het nie. Die spies het teen die grond in stukke gespat, en die ander beamptes, toe hulle sien hoe hulle maat aangerand word, het 'n geskreeu opgesit en om hulp geroep vir die Heilige Broederskap. Die herbergier, wat self lid van die broederskap was, het dadelik gehardloop om sy amptenaarstaf en sy swaard te gaan haal, en hom aan die kant van sy kamerade geskaar. Die bediendes van Don Luis het om hom saamgedrom, sodat hy nie in die deurmekaarspul van hulle sou ontsnap nie. Die barbier het gesien die huis staan op sy kop en weer sy paksaal gegryp, en Sancho het dieselfde gedoen. Don Quijote het sy swaard getrek en op die beamptes afgestorm. Don Luis het na sy bediendes geskreeu om hom te los en Don Quijote te gaan help, en Cardenio en Don Fernando, wat hom bygestaan het. Die pastoor het uit volle bors geskreeu, die herbergier se vrou het gegil, haar dogter het gekerm, Maritornes het gehuil, Dorotea was ontsteld, Luscinda verskrik en Doña Clara flou. Die barbier het Sancho geslaan, en Sancho het die barbier gestamp. Don Luis het een van sy bediendes, wat dit gewaag het om hom aan die arm te gryp sodat hy nie sou ontsnap nie, so 'n klap gegee dat sy tande in die bloed gebad het, en die Regter het hom bygestaan. Don Fernando het een van die beamptes onder gekry en hom van harte opgeneuk. Die herbergier het weer sy stem verhef en om hulp geroep vir die Heilige Broederskap. Die hele herberg was dus niks anders nie as gehuil, geskreeu, gegil, verwarring, angs, ontsteltenis, ongelukke, swaardhoue, vuisslae, knuppelhoue, skoppe en bloedvergieting. En te midde van al hierdie chaos, deurmekaarspul en algemene warboel het Don Quijote hom verbeel dat hy reg in die middel van die tweedrag in Agramante se kamp beland het, en met 'n stem wat die herberg soos donderweer laat dreun het, het hy uitgeroep:

"Staan almal! Laat almal hulle swaarde in die skede steek, laat almal bedaar en na my luister, as hulle lewe hulle lief is!"

In Ariosto se Orlando Furioso breek daar in die kamp van die Moorse koning Agramante 'n verwarde twis tussen sy ridders uit, onder meer oor 'n swaard, 'n perd, 'n skild met 'n arend daarop en 'n vrou, wat Agramante en koning Sobrino moet probeer besleg.

Almal het by die aanhoor van sy magtige stem stilgestaan, en hy het voortgegaan: "Het ek julle nie gesê nie, menere, dat hierdie kasteel betower is, en dat 'n legioen of wat duiwels hierin woon? As bewys daarvan roep ek julle op om met julle eie oë te aanskou hoe die tweedrag van Agramante se kamp hierheen gekom het en tot in ons midde oorgebring is. Kyk hoe hulle baklei, daar oor die swaard, hier oor die perd, aan daardie kant oor die arend, aan hierdie kant oor die helm. Ons baklei almal, en almal stry ons by mekaar verby. Kom dan, u, Señor Regter, en u, Señor Pastoor, laat die een koning Agramante voorstel en die ander koning Sobrino, en maak vrede tussen ons. Want by God die Almagtige, dit is 'n treurige spul dat soveel mense van stand soos ons mekaar om so 'n nietige rede doodmaak." Die beamptes, wat nie Don Quijote se manier van praat verstaan het nie, en wat gevind het dat Don Fernando, Cardenio en hulle metgeselle hulle hardhandig toetakel, wou nie bedaar nie. Die barbier wou egter wel, want sowel sy baard as sy paksaal het in die stryd skade gely. Sancho het soos 'n goeie dienaar op die geringste woord van sy meester gehoor gegee, en die vier bediendes van Don Luis het stilgebly toe hulle sien hoe min hulle daarby wen om nie stil te bly nie. Net die herbergier het volgehou dat hulle die onbeskoftheid van hierdie malle moes straf, wat by elke draai 'n bohaai in die herberg opskop. Maar uiteindelik het die lawaai vir eers bedaar. Die paksaal het tot die oordeelsdag toe 'n perdetuig gebly, en die skeerbak 'n helm en die herberg 'n kasteel in Don Quijote se verbeelding.

Nadat almal nou deur die oorreding van die Regter en die pastoor gekalmeer en weer vriende gemaak is, het die bediendes van Don Luis weer by hom begin aandring om dadelik saam met hulle terug te gaan. En terwyl hy die saak met hulle bespreek het, het die Regter met Don Fernando, Cardenio en die pastoor beraadslaag oor wat hy in die geval moes doen, en hulle vertel hoe sake staan en wat Don Luis vir hom gesê het. Uiteindelik is daar ooreengekom dat Don Fernando aan die bediendes van Don Luis sou sê wie hy is, en dat dit sy begeerte was dat Don Luis hom na Andalusië moes vergesel, waar hy by die markies, sy broer, die onthaal sou kry waarop sy stand hom geregtig maak. Want andersins was dit maklik om uit Don Luis se vasberadenheid te sien dat hy nie nou na sy vader sou teruggaan nie, al skeur hulle hom aan stukke. Toe die vier van Don Fernando se rang en Don Luis se besluit hoor, het hulle onder mekaar besluit dat drie van hulle sou teruggaan om sy vader te vertel hoe sake staan, en dat die ander een sou agterbly om Don Luis te bedien en hom nie te verlaat voordat hulle hom kom haal nie, of totdat sy vader se bevele bekend is. So is al hierdie warboel van twiste deur die gesag van Agramante en die wysheid van koning Sobrino uit die weg geruim. Maar die vyand van eendrag en hater van vrede, wat gevoel het dat hy gering geag en vir die gek gehou is, en gesien het hoe min hy gewen het nadat hy hulle almal in so 'n uitgebreide warboel verstrik het, het besluit om weer sy hand te probeer deur nuwe rusies en onrus aan te blaas.

Dit het só gebeur. Die beamptes het bedaar toe hulle hoor van watter stand die mense was met wie hulle te doen gehad het, en het hulle aan die stryd onttrek, want hulle het gemeen dat, hoe dit ook al afloop, hulle waarskynlik aan die kortste ent van die geveg sou trek. Maar een van hulle, die een wat deur Don Fernando afgeransel en geskop is, het onthou dat hy onder 'n paar lasbriewe wat hy vir die inhegtenisneming van sekere misdadigers by hom gehad het, ook een teen Don Quijote gehad het, wat die Heilige Broederskap beveel het om in hegtenis te neem omdat hy die galeislawe vrygelaat het, soos Sancho met baie goeie rede gevrees het. Omdat hy vermoed het hoe dit sit, wou hy homself dus vergewis of Don Quijote se gelaatstrekke ooreenstem. Hy het 'n perkament uit sy boesem gehaal en afgekom op wat hy gesoek het, en dit begin lees, stadig, want hy was nie 'n vinnige leser nie. Met elke woord wat hy uitmaak, het hy sy oë op Don Quijote gevestig en die beskrywing in die lasbrief met sy gesig vergelyk, en hy het ontdek dat hy sonder enige twyfel die persoon was wat daarin beskryf word. Sodra hy seker was, het hy die perkament opgevou, die lasbrief in sy linkerhand gehou en Don Quijote met sy regterhand so styf aan die kraag gegryp dat hy hom nie kans gegee het om asem te haal nie, en hardop geskreeu: "Help vir die Heilige Broederskap! En sodat julle kan sien dat ek dit in erns vra, lees hierdie lasbrief, wat sê dat hierdie struikrower in hegtenis geneem moet word."

Die pastoor het die lasbrief gevat en gesien dat wat die beampte sê, waar was, en dat dit met Don Quijote se voorkoms ooreenstem. Don Quijote, op sy beurt, toe hy merk dat hierdie gemene lummel hom so hardhandig behandel, het tot die hoogste toppunt van woede opgevlam, en met al sy litte wat van woede kraak, het hy die beampte met albei hande en met al sy mag aan die keel gegryp, sodat hy, as sy kamerade hom nie gehelp het nie, sy lewe sou laat het voordat Don Quijote sy greep laat skiet. Die herbergier, wat noodgedwonge sy medebeamptes moes bystaan, het dadelik gehardloop om hulle te help. Toe die herbergier se vrou sien dat haar man in 'n nuwe rusie betrokke is, het sy weer haar stem verhef, en die toon daarvan is dadelik deur Maritornes en haar dogter oorgeneem, wat die hemel en almal wat daar was, om hulp aangeroep het. En toe Sancho sien wat aan die gang is, het hy uitgeroep: "By die Here, dit is heeltemal waar wat my meester sê van die towerye in hierdie kasteel, want 'n mens kan nie een uur in vrede hierin lewe nie!"

Don Fernando het die beampte en Don Quijote uitmekaar gemaak, en hulle tot albei se tevredenheid die greep laat losmaak waarmee hulle vasgehou het, die een die baadjiekraag en die ander die keel van sy teenstander. Ten spyte van dit alles het die beamptes nie opgehou om hulle gevangene te eis nie, en om hulle te roep om te help en hom vasgebind in hulle mag oor te gee, soos dit vir die diens van die Koning en van die Heilige Broederskap vereis word, namens wie hulle weer hulp en bystand geëis het om hierdie rower en struikrower van die grootpaaie te vang.

Don Quijote het geglimlag toe hy hierdie woorde hoor, en baie kalm gesê: "Kom nou, julle lae, laaggebore gespuis! Noem julle dit struikrowery om vryheid te gee aan dié wat in boeie is, om die gevangenes los te laat, om die ellendiges by te staan, om die gevallenes op te rig, om die behoeftiges te help? Skandelike wesens, wat deur julle laag kruipende verstand verdien dat die hemel julle nie die deug wat in die dolende ridderskap lê, bekend maak nie, en julle nie die sonde en onkunde wys waarin julle lê wanneer julle weier om die skaduwee, om nie eens te praat van die teenwoordigheid, van enige dolende ridder te eerbiedig nie! Kom nou, julle bende, nie van beamptes nie, maar van diewe, struikrowers met die lisensie van die Heilige Broederskap, sê vir my wie die domkop was wat 'n lasbrief vir die inhegtenisneming van so 'n ridder soos ek onderteken het? Wie was hy wat nie geweet het dat dolende ridders van alle regsgebiede onafhanklik is nie, dat hulle wet hulle swaard is, hulle handves hulle dapperheid en hulle verordeninge hulle wil? Wie, sê ek weer, was die dwaas wat nie weet dat daar geen adelbrief bestaan wat sulke voorregte of vrystellings verleen as wat 'n dolende ridder verwerf op die dag dat hy tot ridder geslaan word en hom aan die swaar roeping van die ridderskap wy nie? Watter dolende ridder het al ooit hoofbelasting, invoerreg, die koningin se skoengeld, die koning se tiendes, tolgeld of veergeld betaal? Watter kleremaker het al ooit van hom betaling geneem vir die maak van sy klere? Watter slotvoog wat hom in sy kasteel ontvang het, het hom al ooit vir sy verblyf laat betaal? Watter koning het hom nie aan sy tafel laat sit nie? Watter jonkvrou was nie op hom verlief nie en het haar nie heeltemal aan sy wil en welbehae oorgegee nie? En laastens, watter dolende ridder was daar, is daar, of sal daar ooit in die wêreld wees, wat nie dapper genoeg is om, eiehandig, vierhonderd pakslae aan vierhonderd beamptes van die Heilige Broederskap uit te deel as hulle in sy pad kom nie?"