Oor die einde van die merkwaardige avontuur met die beamptes van die Heilige Broederskap, en oor die groot woestheid van ons goeie ridder Don Quijote

Terwyl Don Quijote so aan die praat was, het die pastoor die beamptes probeer oortuig dat die man van sy verstand af was, soos hulle self uit sy dade en sy woorde kon sien, en dat hulle die saak nie verder hoef te stoot nie. Want selfs al sou hulle hom in hegtenis neem en wegvoer, sou hulle hom netnou maar moes vrylaat omdat hy mal is. Die man met die lasbrief het daarop geantwoord dat dit nie sy werk was om ondersoek in te stel na Don Quijote se malheid nie, net om die bevele van sy meerderes uit te voer. As hulle hom eers gevang het, kon hulle hom vir sy part driehonderd keer laat gaan.

"Nogtans," het die pastoor gesê, "moet julle hom hierdie keer nie wegneem nie, en na my mening sal hy hom ook nie laat wegneem nie."

Kortom, die pastoor het sulke argumente gebruik, en Don Quijote het sulke mal dinge aangevang, dat die beamptes self malder as hy sou gewees het as hulle nie sy gebrek aan verstand raakgesien het nie. Hulle het dus besluit dit was die beste om hulle te laat paai, en selfs om as vredemakers op te tree tussen die barbier en Sancho Panza, wat nog altyd met groot bitterheid aan die stry was. Uiteindelik het hulle, as gesagsdraers, die geskil deur arbitrasie so beslis dat albei kante, al was hulle nie heeltemal tevrede nie, ten minste tot 'n mate voldaan was. Hulle het naamlik die paksaals omgeruil, maar nie die buikgorde of die halters nie. Wat die helm van Mambrino betref, het die pastoor onderlangs en sonder dat Don Quijote daarvan weet agt reale vir die skeerbak betaal, en die barbier het 'n volledige kwitansie uitgeskryf en onderneem om nooit weer iets daarvoor te eis nie, nou nie en van nou af tot in alle ewigheid, amen. Toe hierdie twee geskille, wat die belangrikste en ernstigste was, eers bygelê was, het dit net oorgebly dat die bediendes van Don Luis moes instem dat drie van hulle sou teruggaan, terwyl een agterbly om hom te vergesel waarheen Don Fernando hom ook al wou neem. En die goeie geluk en die beter fortuin, wat reeds begin het om knope los te maak en struikelblokke uit die weg te ruim ten gunste van die minnaars en die helde van die herberg, het goedgedink om vol te hou en alles tot 'n gelukkige einde te bring. Die bediendes het naamlik ingestem om te doen wat Don Luis wou hê. Dit het Doña Clara so gelukkig gemaak dat niemand haar op daardie oomblik in die gesig kon kyk sonder om die vreugde van haar hart raak te sien nie. Zoraida, al het sy nie alles wat sy sien heeltemal begryp nie, was ernstig of vrolik sonder om te weet hoekom, terwyl sy al die verskillende gesigte dopgehou en bestudeer het, maar veral dié van haar Spanjaard, wat sy met haar oë gevolg en met haar siel aangekleef het. Die geskenk en vergoeding wat die pastoor aan die barbier gegee het, het egter nie by die herbergier verbygegaan nie. Hy het Don Quijote se rekening geëis, saam met die skade aan sy wynsakke en die verlies van sy wyn, en gesweer dat nóg Rocinante nóg Sancho se donkie die herberg sou verlaat voordat hy tot die laaste duit betaal is. Die pastoor het alles in der minne geskik, en Don Fernando het betaal, al het die Regter ook heel gewillig aangebied om die rekening te vereffen. En alles het so vreedsaam en stil geword dat die herberg 'n mens nie meer aan die tweedrag in die kamp van Agramante laat dink het nie, soos Don Quijote gesê het, maar aan die vrede en rus van die dae van Octavianus. Almal was dit eens dat hulle dank hiervoor verskuldig was aan die groot ywer en welsprekendheid van die pastoor, en aan die ongeëwenaarde gulhartigheid van Don Fernando.

Toe Don Quijote homself nou vry en los van alle rusies sien, sy skildknaap s'n sowel as sy eie, het hy gemeen dit sou raadsaam wees om die reis voort te sit wat hy begin het, en daardie groot avontuur af te handel waarvoor hy geroep en uitverkies is. Met hierdie hoë voorneme het hy gegaan en voor Dorotea gekniel, maar sy wou hom nie 'n woord laat sê voordat hy opgestaan het nie. Om haar te gehoorsaam, het hy dus opgestaan en gesê: "Dit is 'n bekende spreekwoord, skone dame, dat 'vlyt die moeder van voorspoed is', en die ondervinding het in gewigtige sake al dikwels getoon dat die erns van die onderhandelaar 'n twyfelagtige saak tot 'n suksesvolle einde bring. Maar nêrens kom hierdie waarheid duideliker na vore as in die oorlog nie, waar spoed en bedrywigheid die planne van die vyand voorspring en die oorwinning behaal voordat die teëstander tyd het om hom te verdedig. Dit alles sê ek, verhewe en hooggeagte dame, omdat dit my voorkom dat dit nou nutteloos is dat ons nog langer in hierdie kasteel vertoef, en dat dit ons kan benadeel op 'n manier wat ons eendag sal uitvind. Want wie weet of u vyand, die reus, nie deur geheime en ywerige spioene te hore gekom het dat ek op pad is om hom te vernietig nie? En as hy die kans kry, kan hy dit aangryp om hom te verskans in een of ander onneembare kasteel of vesting, waarteen al my pogings en die krag van my onvermoeide arm min sal uitrig. Daarom, dame, laat ons, soos ek sê, sy planne met ons bedrywigheid voorspring, en laat ons dadelik vertrek op soek na die goeie fortuin. Want u Hoogheid word net deur my versuim om u teëstander aan te durf, verhinder om dit so ten volle te geniet as wat u sou wens."

Don Quijote het stilgebly en niks meer gesê nie, en kalm gewag op die antwoord van die beeldskone prinses. Sy het hom met gebiedende waardigheid, en in 'n styl wat by Don Quijote s'n pas, met hierdie woorde geantwoord: "Ek bedank u, Heer Ridder, vir die gretigheid waarmee u, soos 'n goeie ridder wie se natuurlike plig dit is om die wees en die behoeftige by te staan, my in my groot nood wil help. Mag die hemel gee dat u wense en myne verwesenlik word, sodat u kan sien dat daar vroue in hierdie wêreld is wat dankbaarheid ken. Wat my vertrek betref, laat dit dadelik wees, want ek het geen wil buiten die uwe nie. Beskik oor my heeltemal na u goeddunke. Want sy wat eenmaal die verdediging van haar persoon aan u toevertrou het en die herwinning van haar koninkryk in u hande gelê het, mag nie daaraan dink om haar te verset teen wat u wysheid ook al mag bepaal nie."

"Vort dan, in God se naam," het Don Quijote gesê, "want wanneer 'n dame haar voor my verneder, sal ek nie die geleentheid laat verbygaan om haar op te hef en op die troon van haar voorvaders te plaas nie. Laat ons dadelik vertrek, want die gesegde dat daar gevaar in uitstel skuil, gee spore aan my gretigheid om die pad te vat. En aangesien die hemel nog niemand geskep en die hel nog niemand gesien het wat my kan afskrik of intimideer nie: saal Rocinante op, Sancho, en maak jou donkie en die koningin se ryperd gereed, en laat ons van die slotvoog en hierdie here afskeid neem en op die daad hiervandaan vertrek."

Sancho, wat die hele tyd daar gestaan het, het sy kop geskud en gesê: "Ag, my heer, my heer, daar's meer kwaad in die dorp as wat die mense van weet, met verlof van alle ordentlike mense gesê."

"Watter kwaad kan daar in enige dorp, of in al die stede van die wêreld wees, jou uilskuiken, wat my goeie naam kan skaad?" het Don Quijote gesê.

"As u Genade kwaad word," het Sancho geantwoord, "sal ek my bek hou en ongesê laat wat ek as 'n goeie skildknaap verplig is om te sê, en wat 'n goeie kneg vir sy baas behoort te vertel."

"Sê wat jy wil," het Don Quijote teruggekap, "solank jou woorde nie bedoel is om my bang te maak nie. Want as jy bang is, gedra jy jou soos jyself, maar ek gedra my soos ekself, deur nie bang te wees nie."

"Dis niks van die soort nie, so waar as ek 'n sondaar voor God is," het Sancho gesê, "maar ek hou dit vir seker en gewis dat hierdie dame, wat haarself die koningin van die groot koninkryk Micomicón noem, net so min 'n koningin is as my ma. Want as sy was wat sy sê, sou sy nie elke oomblik en agter elke deur met 'n sekere iemand hier snoesies vryf nie."

Dorotea het rooi geword van Sancho se woorde, want die waarheid was dat haar man, Don Fernando, so af en toe, wanneer die ander nie kyk nie, van haar lippe 'n deel van die beloning gepluk het wat sy liefde verdien het. Sancho het dit gesien en gemeen dat so 'n vryheid meer by 'n vrou van los sedes pas as by die koningin van 'n groot koninkryk. Sy kon of wou hom egter nie antwoord nie, en het hom laat voortgaan. Hy het verder gepraat: "Ek sê dit, señor, want as ons paaie en grootpaaie gery het en slegte nagte en nog slegter dae deurgemaak het, net sodat iemand wat hom nou hier in die herberg lekker hou, die vrugte van ons arbeid kan pluk, dan is daar geen rede dat ek my moet haas om Rocinante op te saal, die saalkussing op die donkie te sit of die ryperd gereed te maak nie. Dan is dit beter dat ons stil bly sit, en elke meisie bly by haar spinwiel, en ons gaan eet."

Goeie genugtig, hoe groot was Don Quijote se verontwaardiging toe hy die vermetele woorde van sy skildknaap hoor! Dit was so groot dat hy met 'n stem wat van woede onverstaanbaar was, 'n stotterende tong en oë wat lewendige vuur geskiet het, uitgeroep het: "Skurkagtige lummel, onbeskofte, astrante, onkundige, platbek, vuilbek, skaamtelose kwaadprater en lasteraar! Het jy dit gewaag om sulke woorde in my teenwoordigheid uit te spreek, en in dié van hierdie deurlugtige dames? Het jy dit gewaag om sulke growwe en skaamtelose gedagtes in jou benewelde verbeelding te koester? Weg uit my oë, jou gebore monster, pakhuis van leuens, skatkis van onwaarhede, graanskuur van skelmstreke, uitvinder van skandale, verkondiger van onsin, vyand van die eerbied wat koninklike persone toekom! Weg, en laat jou nie weer voor my sien nie, op straf van my toorn!" En terwyl hy dit sê, het hy sy wenkbroue gefrons, sy wange opgeblaas, rondgekyk en met sy regtervoet hard op die grond gestamp, en op elke manier die woede gewys wat in sy hart opgekrop was. Sancho het by hierdie woorde en woedende gebare so geskrik en so bang geword dat hy bly sou gewees het as die aarde op daardie oomblik oopgegaan en hom ingesluk het. Sy enigste gedagte was om om te draai en uit die kwaai teenwoordigheid van sy meester te ontsnap.

Maar die vlugge Dorotea, wat Don Quijote se geaardheid teen hierdie tyd goed begryp het, het gesê om sy toorn te sus: "Moet u nie vererg oor die onsin wat u goeie skildknaap kwytgeraak het nie, Heer Ridder van die Droewige Figuur, want miskien het hy dit nie sonder rede gesê nie. Met sy gesonde verstand en Christelike gewete is dit nie waarskynlik dat hy valse getuienis teen iemand sou aflê nie. Ons kan dus sonder enige huiwering glo dat, aangesien, soos u self sê, Heer Ridder, alles in hierdie kasteel deur towery gaan en gebeur, Sancho, sê ek, moontlik deur hierdie duiwelse middel gesien het wat hy sê hy gesien het, tot so 'n groot nadeel van my eerbaarheid."

"Ek sweer by die almagtige God," het Don Quijote hierop uitgeroep, "u Hoogheid het die spyker op die kop geslaan! Een of ander gemene begoëling moes voor hierdie sondaar van 'n Sancho verskyn het, wat hom laat sien het wat onmoontlik op enige ander manier as deur towery gesien kon word. Want ek weet goed genoeg, uit die arme kêrel se goedheid en onskuld, dat hy nie in staat is om valse getuienis teen enigiemand af te lê nie."

"Ongetwyfeld waar," het Don Fernando gesê, "en daarom, Señor Don Quijote, behoort u hom te vergewe en hom weer in die boesem van u guns op te neem, sicut erat in principio, voordat begoëlings van hierdie soort sy verstand weggeneem het."

"Sicut erat in principio" is Latyn uit die kerkliturgie: "soos dit was in die begin".

Don Quijote het gesê hy was bereid om hom te vergewe, en die pastoor het Sancho gaan haal. Hy het baie nederig ingekom, op sy knieë geval en gesmeek om sy meester se hand. Toe Don Quijote dit aan hom gegee en hom toegelaat het om dit te soen, het hy hom sy seën gegee en gesê: "Nou, Sancho, my seun, sal jy oortuig wees van die waarheid van wat ek jou al menige keer gesê het, dat alles in hierdie kasteel deur towery gedoen word."

"Ek glo dis so," het Sancho gesê, "behalwe die storie met die kombers, wat regtig op die gewone manier gebeur het."

"Moenie dit glo nie," het Don Quijote gesê, "want as dit so was, sou ek jou op daardie oomblik gewreek het, of selfs nou nog. Maar nóg toe nóg nou kon ek, en ook het ek niemand gesien op wie ek die onreg wat jou aangedoen is, kon wreek nie."

Almal was gretig om te weet wat die storie met die kombers was, en die herbergier het hulle 'n noukeurige verslag gegee van Sancho se vlugte deur die lug, waaroor hulle nie min gelag het nie. Sancho sou net so verleë daaroor gewees het as sy meester hom nie weer verseker het dat dit alles towery was nie. Tog het sy eenvoud nooit so 'n hoogte bereik dat hy homself kon oortuig dat dit nie die blote, eenvoudige waarheid was, sonder die minste bedrog daaraan nie, dat hy deur wesens van vlees en bloed in die kombers gegooi is, en nie deur skimme en hersenskimme nie, soos sy meester geglo en volgehou het.

Die deurlugtige geselskap was nou al twee dae in die herberg, en omdat dit vir hulle gelyk het dat dit tyd was om te vertrek, het hulle 'n plan bedink. Daarvolgens sou Dorotea en Don Fernando nie die moeite hoef te doen om saam met Don Quijote na sy dorp terug te gaan onder die voorwendsel dat hulle koningin Micomicona in haar regte herstel nie. Die pastoor en die barbier sou hom self wegvoer, soos hulle van plan was, en die pastoor sou sy malheid tuis kon behandel. Om hierdie plan uit te voer, het hulle ooreengekom met die eienaar van 'n osswa wat toevallig daar verbygekom het, om hom op die volgende manier te vervoer. Hulle het 'n soort hok met houttralies gebou, groot genoeg om Don Quijote gemaklik te hou. Toe het Don Fernando en sy metgeselle, die bediendes van Don Luis en die beamptes van die Broederskap, saam met die herbergier, op aanwysing en raad van die pastoor, hulle gesigte bedek en hulle vermom, party op die een manier en party op 'n ander, sodat hulle vir Don Quijote heeltemal anders sou lyk as die mense wat hy in die kasteel gesien het. Toe dit gedoen is, het hulle in doodse stilte die kamer binnegegaan waar hy lê en slaap het, uitrustend ná die onlangse gevegte. Hulle het nader gesluip tot waar hy rustig geslaap het, sonder om te droom dat so iets kon gebeur, en hom stewig vasgegryp en hand en voet vasgebind. Toe hy verskrik wakker word, kon hy hom nie roer nie, en kon hy net verstom staar na die vreemde figure wat hy voor hom sien. Hy het hom dadelik oorgegee aan die gedagte wat sy deurmekaar verbeelding hom altyd voortoor, en hom in die kop gekry dat al hierdie gestaltes spoke van die betowerde kasteel was, en dat hy self sonder twyfel betower was, aangesien hy hom nie kon roer of help nie. Dit was presies wat die pastoor, die brein agter die plan, verwag het. Van almal wat daar was, was Sancho die enigste wat tegelyk by sy volle verstand en in sy eie gedaante was. En al was hy maar 'n haarbreedte daarvan af om sy meester se kwaal te deel, het hy tog dadelik besef wie al hierdie vermomde figure was. Maar hy het nie gewaag om sy mond oop te maak voordat hy gesien het wat van hierdie aanval op en gevangeneming van sy meester sou kom nie. Ook die meester het nie 'n woord gesê nie, maar gewag op die afloop van sy ongeluk. En die afloop was dat hulle die hok inbring, hom daarin toesluit en die tralies so styf vasspyker dat dit nie maklik oopgebreek kon word nie.

Toe het hulle hom op hulle skouers geneem, en terwyl hulle uit die kamer gaan, het 'n vreesaanjaende stem (so vreesaanjaend as wat die barbier, nie die een van die paksaal nie maar die ander een, dit kon maak) gesê: "O Ridder van die Droewige Figuur, laat hierdie gevangenskap waarin jy geplaas is, jou nie bedroef nie, want dit moet so wees, vir die spoediger voltooiing van die avontuur waarin jou groot hart jou betrek het. Dit sal voltooi word wanneer die woedende Manchegaanse leeu en die wit Tobosaanse duif saam ingespan word, nadat hulle eers hulle trotse nekke gebuig het onder die sagte juk van die huwelik. En uit hierdie wonderbare verbintenis sal dapper welpe die lig van die wêreld aanskou, wat met die verskeurende kloue van hulle dapper vader sal meeding. En dit sal gebeur voordat die agtervolger van die vlugtende nimf in sy vinnige natuurlike loop die sterretekens twee keer besoek het. En jy, o edelste en gehoorsaamste skildknaap wat ooit 'n swaard op die heup, 'n baard op die gesig of 'n neus om mee te ruik gedra het, moenie ontsteld of bedroef wees as jy die blom van die dolende ridderskap so voor jou oë sien wegvoer nie. Want binnekort, as dit die Skepper van die heelal behaag, sal jy jouself tot so 'n hoogte verhef sien dat jy jouself nie sal ken nie, en die beloftes wat jou goeie meester jou gemaak het, sal nie vals blyk nie. En ek verseker jou, op gesag van die wyse Mentironiana, dat jou loon aan jou betaal sal word, soos jy op die regte tyd sal sien. Volg dan die voetstappe van die dapper betowerde ridder, want dit is nodig dat jy gaan na die bestemming wat vir julle albei aangewys is. En aangesien dit my nie vergun is om meer te sê nie, God sy met jou, want ek keer terug na daardie plek wat ek weet." En toe hy die profesie afsluit, het hy sy stem tot 'n hoë toon verhef en dit dan weer tot so 'n sagte toon laat sak, dat selfs dié wat geweet het dat dit alles 'n grap was, amper geneig was om wat hulle hoor ernstig op te neem.

"Die agtervolger van die vlugtende nimf" is Apollo, die songod, wat die nimf Dafne agtervolg het. Die profesie beteken dus: binne twee jaar. "Mentironiana" kom van die Spaanse "mentira", 'n leuen: die wyse Leuenaria.

Don Quijote is getroos deur die profesie wat hy gehoor het, want hy het die betekenis daarvan dadelik volkome begryp en ingesien dat dit aan hom beloof is dat hy hom in heilige en wettige huwelik verenig sou sien met sy geliefde Dulcinea del Toboso, uit wie se geseënde skoot die welpe, sy seuns, tot die ewige roem van La Mancha sou voortkom. Omdat hy hiervan deeglik en vas oortuig was, het hy sy stem verhef en met 'n diep sug uitgeroep: "O jy, wie jy ook al is, wat my soveel goeds voorspel het, ek smeek jou dat jy namens my daardie wyse towenaar wat na my belange omsien, sal vra om my nie in hierdie gevangenskap, waarin hulle my nou wegvoer, te laat omkom voordat ek beloftes so heuglik en onvergelyklik as dié wat my nou gemaak is, vervul sien nie. Want laat dit net gebeur, en ek sal roem in die smarte van my tronk, troos vind in hierdie kettings waarmee hulle my bind, en hierdie bed waarop hulle my uitstrek, nie as 'n harde slagveld beskou nie, maar as 'n sagte en gelukkige huweliksbed. En wat die troos van Sancho Panza, my skildknaap, betref, vertrou ek op sy goedheid en eerlikheid dat hy my nie in goeie of slegte tye sal verlaat nie. Want as dit, deur sy ongeluk of myne, nie in my mag sou wees om hom die eiland te gee wat ek beloof het, of iets wat daarmee gelykstaan nie, sal sy loon ten minste nie verlore gaan nie. In my testament, wat reeds opgestel is, het ek die bedrag bepaal wat aan hom betaal moet word, nie afgemeet aan sy vele getroue dienste nie, maar aan die middele tot my beskikking."

Sancho het sy kop baie eerbiedig gebuig en albei sy hande gesoen, want omdat hulle saamgebind was, kon hy nie net een soen nie. Toe het die spookverskynings die hok op hulle skouers gelig en dit op die osswa vasgemaak.