Oor die vreemde manier waarop Don Quijote van La Mancha betower weggevoer is, saam met ander merkwaardige gebeurtenisse

Toe Don Quijote sien dat hy so in 'n hok gesit en op 'n wa gehys is, het hy gesê: "Baie ernstige geskiedenisse van dolende ridders het ek al gelees, maar nog nooit het ek gelees, gesien of gehoor dat hulle betowerde dolende ridders op hierdie manier wegvoer nie, of teen die stadige pas wat hierdie lui, trae diere belowe nie. Want hulle voer hulle altyd met wonderbaarlike snelheid deur die lug weg, gehul in 'n donker, digte wolk, of op 'n vuurwa, of dalk op 'n hippogrief of een of ander dier van daardie soort. Maar om my so op 'n osswa weg te voer! By God, dit dronkslaan my! Maar miskien volg die ridderskap en die towerye van ons tyd 'n ander koers as dié van die ou dae. En dit kan ook wees dat, aangesien ek 'n nuwe ridder in die wêreld is, en die eerste wat die reeds vergete roeping van die avontuurridders laat herleef, hulle nuwe soorte towery en nuwe maniere uitgedink het om betowerdes weg te voer. Wat dink jy van die saak, Sancho, my seun?"

"Ek weet nie wat om te dink nie," het Sancho geantwoord, "want ek is nie so belese soos u Genade in dolende geskrifte nie. Maar tog waag ek dit om te sê en te sweer dat hierdie spookverskynings wat om ons rondloop, nie heeltemal Katoliek is nie."

"Nie heeltemal Katoliek nie" was in Spaans 'n gesegde vir "nie heeltemal pluis nie". Don Quijote vat dit letterlik op.

"Katoliek!" het Don Quijote gesê. "Vader van my! Hoe kan hulle Katoliek wees as hulle almal duiwels is wat fantastiese gedaantes aangeneem het om dit te kom doen en my in hierdie toestand te bring? En as jy dit wil bewys, raak aan hulle en voel aan hulle, en jy sal vind dat hulle net liggame van lug het, en geen vastigheid behalwe in die skyn nie."

"By God, my heer," het Sancho geantwoord, "ek het al aan hulle gevat, en daardie duiwel wat so bedrywig daar rondloop, het ferm vleis, en nog 'n eienskap wat baie verskil van wat ek gehoor het duiwels het. Want volgens alle berigte stink hulle almal na swael en ander slegte reuke, maar hierdie een ruik 'n halwe myl ver na amber." Sancho het hier van Don Fernando gepraat, wat, soos 'n edelman van sy stand, heel waarskynlik geparfumeer was, soos Sancho gesê het.

"Moenie jou daaroor verwonder nie, Sancho, my vriend," het Don Quijote gesê, "want laat ek jou vertel, duiwels is slu. En selfs al dra hulle reuke met hulle saam, het hulle self geen reuk nie, want hulle is geeste. Of as hulle wel 'n reuk het, kan hulle nie na iets soets ruik nie, maar na iets vuils en stinkends. En die rede is dat hulle die hel saam met hulle dra waar hulle ook al gaan, en geen verligting hoegenaamd van hulle pyniging kan kry nie. En aangesien 'n soet reuk iets is wat plesier en genot verskaf, is dit onmoontlik dat hulle soet kan ruik. As hierdie duiwel van wie jy praat dan vir jou na amber ruik, bedrieg jy óf jouself, óf hy wil jou bedrieg deur jou te laat dink hy is nie 'n duiwel nie."

So het die gesprek tussen meester en kneg verloop. En Don Fernando en Cardenio, bevrees dat Sancho hulle plan heeltemal sou ontrafel, en hy was al 'n hele ent op pad daarheen, het besluit om hulle vertrek te verhaas. Hulle het die herbergier eenkant geroep en hom beveel om Rocinante op te saal en die paksaal op Sancho se donkie te sit, wat hy met groot ywer gedoen het. Intussen het die pastoor met die beamptes ooreengekom dat hulle die geselskap tot by sy dorp sou vergesel, teen soveel per dag wat hy hulle sou betaal. Cardenio het die skild aan die een kant van Rocinante se saalboog gehang en die skeerbak aan die ander kant, en met gebare vir Sancho beveel om op sy donkie te klim en Rocinante se toom te vat. Aan elke kant van die wa het hy twee beamptes met hulle muskette geplaas. Maar voordat die wa in beweging gesit is, het die herbergiersvrou, haar dogter en Maritornes uitgekom om Don Quijote te groet, en hulle het gemaak asof hulle huil van hartseer oor sy ongeluk. Vir hulle het Don Quijote gesê:

"Moenie huil nie, goeie dames, want al hierdie teëspoed is die lot van dié wat die beroep volg wat ek beoefen. En as hierdie terugslae my nie getref het nie, sou ek myself nie as 'n beroemde dolende ridder beskou het nie. Want sulke dinge gebeur nooit met ridders van min naam en faam nie, omdat niemand in die wêreld aan hulle dink nie. Met dapper ridders gebeur dit wel, want hulle word vir hulle deug en dapperheid beny deur baie prinse en ander ridders wat die ondergang van die waardiges met lae middele probeer bewerkstellig. Nogtans is die deug op haarself so magtig dat sy, ten spyte van al die towerkuns wat Zoroaster, die eerste uitvinder daarvan, geken het, uit elke beproewing as oorwinnaar sal tevoorskyn kom en haar lig oor die aarde sal laat skyn soos die son aan die hemel. Vergewe my, skone dames, as ek julle uit onoplettendheid op enige manier aanstoot gegee het, want opsetlik en wetend het ek dit nog nooit aan iemand gedoen nie. En bid tot God dat Hy my verlos uit hierdie gevangenskap waarin een of ander kwaadwillige towenaar my gewerp het. En as ek myself daaruit bevry vind, sal die gunste wat julle my in hierdie kasteel bewys het, deur my in gedagte gehou word, sodat ek dit kan erken, waardeer en vergeld soos dit verdien."

Terwyl dit tussen die dames van die kasteel en Don Quijote afgespeel het, het die pastoor en die barbier afskeid geneem van Don Fernando en sy metgeselle, van die kaptein en sy broer, en van die dames, wat nou almal gelukkig was, en veral van Dorotea en Luscinda. Hulle het mekaar almal omhels en belowe om mekaar te laat weet hoe dit met hulle gaan. Don Fernando het die pastoor gesê waarheen hy hom moes skryf om hom te vertel wat van Don Quijote geword het, en hom verseker dat niks hom meer plesier sou verskaf as om daarvan te hoor nie. Hy self sou op sy beurt vir hom berig stuur oor alles wat hy gedink het die pastoor graag sou wou weet: oor sy huwelik, Zoraida se doop, Don Luis se saak en Luscinda se terugkeer na haar huis. Die pastoor het belowe om sorgvuldig aan sy versoek te voldoen, en hulle het mekaar nog 'n keer omhels en hulle beloftes hernu.

Die herbergier het na die pastoor gekom en hom 'n paar papiere gegee. Hy het gesê hy het dit in die voering van die valies gekry waarin die novelle "Die Onbesonne Nuuskierigheid" gevind is, en dat die pastoor dit almal kon saamneem, aangesien die eienaar nooit weer teruggekom het nie. Omdat hy nie kon lees nie, wou hy dit self nie hê nie. Die pastoor het hom bedank, en toe hy dit oopmaak, het hy aan die begin van die manuskrip die woorde "Novelle van Rinconete en Cortadillo" gesien. Daaruit het hy afgelei dat dit 'n novelle was, en omdat "Die Onbesonne Nuuskierigheid" goed was, het hy gereken dat hierdie een ook so sou wees, aangesien albei waarskynlik deur dieselfde skrywer was. Hy het dit dus gehou met die plan om dit te lees wanneer hy kans kry.

"Rinconete en Cortadillo" is 'n novelle van Cervantes self, wat in 1613 in sy Voorbeeldige Novelles verskyn het.

Toe het hy opgeklim, en sy vriend die barbier ook, albei gemasker sodat Don Quijote hulle nie sou herken nie, en hulle het agter die wa aan vertrek. Die marsorde was so: voor het die wa gery, met die eienaar wat dit lei; aan weerskante daarvan het die beamptes van die Broederskap gestap, soos reeds gesê, met hulle muskette; daarna het Sancho Panza op sy donkie gevolg en Rocinante aan die toom gelei; en agter almal het die pastoor en die barbier op hulle kragtige muile gekom, met bedekte gesigte, soos gesê, en 'n ernstige, plegtige houding, terwyl hulle hul pas aangepas het by die stadige treë van die osse. Don Quijote het in die hok gesit, met sy hande vasgebind en sy voete uitgestrek, en teen die tralies geleun, so stil en geduldig asof hy 'n klipbeeld was en nie 'n mens van vlees nie. So stadig en stil het hulle omtrent twee myl afgelê, totdat hulle by 'n vallei gekom het wat die voerman as 'n geskikte plek beskou het om te rus en sy osse te laat wei. Hy het dit vir die pastoor gesê, maar die barbier was van mening dat hulle nog 'n entjie verder moes gaan, want hy het geweet dat daar aan die ander kant van 'n heuwel wat naby gelyk het, 'n vallei was met meer en baie beter gras as die een waar hulle wou stilhou. Sy raad is gevolg, en hulle het hulle reis voortgesit.

Net op daardie oomblik het die pastoor omgekyk en ses of sewe ruiters agter hulle sien aankom, goed toegerus en uitgedos, wat hulle gou ingehaal het. Want hulle het nie teen die trae, bedaarde pas van osse gereis nie, maar soos mense wat op kanunnike se muile ry en haastig is om hulle middagrus so gou moontlik te kry by die herberg wat minder as 'n myl ver in sig was. Die vinnige reisigers het die stadiges ingehaal, en hoflike groete is gewissel. Een van die nuwe aankomelinge, wat inderdaad 'n kanunnik van Toledo was en die heer van die ander wat hom vergesel het, het die ordelike optog opgemerk: die wa, die beamptes, Sancho, Rocinante, die pastoor en die barbier, en bowenal Don Quijote, in 'n hok opgesluit. Hy kon nie anders as om te vra wat die betekenis daarvan was om die man op so 'n manier te vervoer nie, al het hy uit die kentekens van die beamptes reeds afgelei dat dit een of ander desperate struikrower of ander misdadiger moes wees wie se straf onder die regsgebied van die Heilige Broederskap val. Een van die beamptes vir wie hy die vraag gevra het, het geantwoord: "Laat die heer self u vertel wat die betekenis is dat hy so reis, señor, want ons weet nie."

Don Quijote het die gesprek gehoor en gesê: "Is die here dalk bedrewe en geleerd in die sake van die dolende ridderskap? Want as u dit is, sal ek u my ongelukke vertel. Indien nie, het dit geen nut dat ek my die moeite getroos om dit te vertel nie." Maar hier het die pastoor en die barbier, toe hulle sien dat die reisigers met Don Quijote in gesprek was, nader gekom om so te antwoord dat hulle lis nie ontdek word nie.

Die kanunnik het Don Quijote geantwoord: "Om die waarheid te sê, broeder, ek weet meer van ridderboeke as van Villalpando se beginsels van die logika. As dit dus al is, kan u my gerus vertel wat u wil."

Gaspar Cardillo de Villalpando het in die sestiende eeu 'n bekende handboek oor logika geskryf wat aan die Spaanse universiteite gebruik is.

"In God se naam dan, señor," het Don Quijote geantwoord. "As dit so is, wil ek hê u moet weet dat ek in hierdie hok betower gehou word deur die afguns en bedrog van bose towenaars, want die deug word meer deur die slegtes vervolg as wat dit deur die goeies bemin word. Ek is 'n dolende ridder, en nie een van dié wie se name Faam nooit daaraan gedink het om in haar register te verewig nie, maar van dié wat, in weerwil en ten spyte van die afguns self, en van al die towenaars wat Persië, of Brahmane wat Indië, of gimnosofiste wat Ethiopië ooit voortgebring het, hulle name in die tempel van die onsterflikheid sal plaas, om as voorbeelde en rigsnoere vir komende eeue te dien. Daarin sal dolende ridders die voetspore sien waarin hulle moet trap as hulle die toppunt en kroon van eer in die wapens wil bereik."

"Wat Señor Don Quijote van La Mancha sê," het die pastoor opgemerk, "is die waarheid, want hy reis betower op hierdie wa, nie weens enige skuld of sonde van sy kant nie, maar weens die kwaadwilligheid van dié vir wie die deug verfoeilik en die dapperheid haatlik is. Dit, señor, is die Ridder van die Droewige Figuur, as u al ooit van hom gehoor het, wie se dapper prestasies en magtige dade op duursame brons en onverganklike marmer geskryf sal word, ten spyte van al die pogings van die afguns om dit te verduister en van die kwaadwilligheid om dit weg te steek."

Toe die kanunnik hoor dat sowel die gevangene as die man wat vry was so praat, wou hy in sy verbasing amper 'n kruis slaan, en hy kon nie uitmaak wat met hom gebeur het nie. Al sy bediendes was net so verstom.

Op hierdie punt het Sancho Panza, wat nader gekom het om die gesprek te hoor, gesê, om alles duidelik te maak: "Wel, menere, julle kan van my woorde hou of nie, maar die ding is, my meester, Don Quijote, is net so betower soos my ma. Hy is by sy volle verstand, hy eet en hy drink, en hy moet ook maar gaan soos ander mense, en soos hy gister gegaan het voordat hulle hom in die hok gesit het. En as dit die geval is, hoe wil hulle hê ek moet glo hy is betower? Want ek het al baie mense hoor sê dat betowerde mense nie eet of slaap of praat nie, en my meester, as julle hom nie stuit nie, sal meer praat as dertig advokate." Toe het hy na die pastoor gedraai en uitgeroep: "Ag, Señor Pastoor, Señor Pastoor! Dink u ek ken u nie? Dink u ek raai en sien nie waarop hierdie nuwe towerye afstuur nie? Wel, dan kan ek u sê ek ken u, al is u gesig bedek, en ek kan u sê ek het u deur, hoe u ook al u streke wegsteek. Waar afguns heers, kan die deug tog nie lewe nie, en waar suinigheid is, kan daar geen milddadigheid wees nie. Die duiwel haal dit! As dit nie vir u Eerwaarde was nie, sou my meester op hierdie oomblik met die Prinses Micomicona getroud gewees het, en ek sou ten minste 'n graaf gewees het. Want minder kon 'n mens nie verwag nie, sowel uit die goedheid van my meester, die een van die Droewige Figuur, as uit die grootheid van my dienste. Maar nou sien ek hoe waar dit is wat hulle in hierdie geweste sê: dat die wiel van die fortuin vinniger draai as 'n meulwiel, en dat dié wat gister bo was, vandag onder is. Ek is jammer vir my vrou en kinders, want waar hulle met reg en rede kon verwag om hulle pa as 'n goewerneur of onderkoning van een of ander eiland of koninkryk te sien terugkom, sal hulle hom as 'n staljong sien terugkom. Ek het dit alles gesê, Señor Pastoor, net om u Eerwaarde aan te spoor om u slegte behandeling van my meester op u gewete te neem. En pas op dat God u nie in die ander lewe tot verantwoording roep omdat u hom so gevange geneem het nie, en u nie aanspreeklik hou vir al die hulp en goeie dade wat my heer Don Quijote ongedaan laat terwyl hy opgesluit is nie."

"Nou toe nou, hoor wie praat!" het die barbier hierop uitgeroep. "So jy is ook van dieselfde broederskap as jou meester, Sancho? By God, ek begin sien dat jy hom in die hok sal moet geselskap hou en net soos hy betower sal moet word, omdat jy iets van sy kwaal en sy ridderskap opgedoen het. Dit was 'n bose uur toe jy jou deur sy beloftes swanger laat maak het, en daardie eiland waarna jy so smag, in jou kop gekruip het."

"Ek is van niemand swanger nie," het Sancho geantwoord, "en ek is ook nie 'n man wat hom swanger laat maak nie, al was dit deur die Koning self. Al is ek arm, is ek 'n ou Christen, en ek skuld niemand niks nie. En as ek na 'n eiland smag, smag ander mense na erger dinge. Elkeen is die kind van sy eie werke, en omdat ek 'n man is, kan ek pous word, wat nog te sê goewerneur van 'n eiland, veral omdat my meester soveel kan wen dat hy nie sal weet aan wie om hulle te gee nie. Pas op hoe u praat, meester barbier, want skeer is nie alles nie, en daar's Piet en daar's Piet. Ek sê dit omdat ons mekaar almal ken, en dit gaan nie werk om met gelaaide dobbelstene teen my te speel nie. En wat die betowering van my meester betref, God weet die waarheid. Laat dit staan soos dit is. Hoe meer 'n mens daarin roer, hoe erger stink dit."

Die barbier wou Sancho nie antwoord nie, uit vrees dat hy met sy reguit praatjies sou uitlap wat die pastoor en hy so hard probeer wegsteek het. Uit dieselfde vrees het die pastoor die kanunnik gevra om 'n entjie vooruit te ry, sodat hy hom die geheim van die man in die hok kon vertel, en ander dinge wat hom sou vermaak. Die kanunnik het ingestem, en terwyl hy met sy bediendes vooruit ry, het hy aandagtig geluister na die verslag oor die karakter, die lewe, die malheid en die maniere van Don Quijote wat die pastoor hom gegee het. Hy het hom kortliks die begin en oorsprong van sy malheid beskryf en hom die hele storie van sy avonture vertel, tot by sy opsluiting in die hok, saam met hulle plan om hom huis toe te neem om te probeer of hulle op enige manier 'n kuur vir sy malheid kon vind. Die kanunnik en sy bediendes was weer eens verbaas toe hulle Don Quijote se vreemde storie hoor, en toe dit klaar was, het hy gesê: "Om die waarheid te sê, Señor Pastoor, ek vir my part beskou wat hulle ridderboeke noem as skadelik vir die staat. En al het ek, deur 'n ydele en valse smaak gelei, die begin van byna almal gelees wat gedruk is, kon ek nog nooit daarin slaag om een van begin tot einde te lees nie. Want dit lyk vir my hulle is almal min of meer dieselfde ding, en die een het niks meer in as die ander nie, hierdie een niks meer as daardie een nie. En na my mening is hierdie soort skryfwerk en samestelling van dieselfde soort as die fabels wat hulle die Milesiese noem: onsinnige verhale wat net daarop gemik is om te vermaak en nie om te leer nie, presies die teenoorgestelde van die sedefabels, wat terselfdertyd vermaak en leer. En al mag dit die hoofdoel van sulke boeke wees om te vermaak, weet ek nie hoe hulle daarin kan slaag as hulle so vol sulke monsteragtige onsin is nie. Want die genot wat die gees ervaar, moet kom uit die skoonheid en harmonie wat dit waarneem of beskou in die dinge wat die oog of die verbeelding voor hom bring. En niks wat enige lelikheid of wanverhouding aan hom het, kan enige plesier verskaf nie. Watter skoonheid dan, of watter verhouding van die dele tot die geheel, of van die geheel tot die dele, kan daar wees in 'n boek of fabel waarin 'n seun van sestien 'n reus so groot soos 'n toring afkap en hom in twee helftes deel asof hy 'n amandelkoek was? En wanneer hulle vir ons 'n prentjie van 'n veldslag wil gee, nadat hulle ons vertel het dat daar 'n miljoen vegters aan die kant van die vyand is, laat hulle die held van die boek teen hulle optree, en ons moet noodgedwonge glo, of ons wil of nie, dat die genoemde ridder die oorwinning behaal deur die blote krag van sy sterk arm. En wat moet ons dan sê van die gemak waarmee 'n gebore koningin of keiserin haar in die arms van een of ander onbekende dolende ridder oorgee? Watter verstand wat nie heeltemal barbaars en onbeskaaf is nie, kan plesier vind daarin om te lees hoe 'n groot toring vol ridders soos 'n skip met 'n gunstige wind oor die see wegseil, en vanaand in Lombardye is en môreoggend in die land van Priester Johannes van Indië, of een of ander land wat Ptolemaios nooit beskryf en Marco Polo nooit gesien het nie? En as daar in antwoord hierop vir my gesê word dat die skrywers van sulke boeke dit as versinsel skryf en dus nie gebonde is om op die fynhede van die waarheid te let nie, sou ek antwoord dat versinsel des te beter is hoe meer dit na die waarheid lyk, en des te meer plesier verskaf hoe meer waarskynlikheid en moontlikheid daar in is. Die intriges van verdigsels moet met die verstand van die leser getroud wees, en so gebou wees dat hulle, deur onmoontlikhede te versoen, moeilikhede glad te stryk en die gees wakker te hou, kan verras, boei, afwissel en vermaak, sodat verwondering en genot hand aan hand gaan. Dit alles sal hy nie regkry nie wat die waarskynlikheid en die natuurgetrouheid ontwyk, waarin die volmaaktheid van die skryfkuns lê. Ek het nog nooit 'n ridderboek gesien wat 'n samehangende intrige saamstel wat in al sy dele volledig is, sodat die middel met die begin ooreenstem, en die einde met die begin en die middel nie. Inteendeel, hulle bou dit met so 'n menigte ledemate dat dit lyk asof hulle eerder 'n chimera of monster as 'n welgevormde figuur wou voortbring. En boonop is hulle hard in hulle styl, ongelooflik in hulle prestasies, wellustig in hulle liefdes, lomp in hulle hoflike toesprake, langdradig in hulle veldslae, simpel in hulle redenasies, belaglik in hulle reise, en, kortom, sonder enigiets wat na verstandige kuns lyk. Daarom verdien hulle om as 'n nuttelose gespuis uit die Christelike gemenebes verban te word."

Die pastoor het aandagtig na hom geluister en gevoel dat hy 'n man met 'n gesonde verstand was, en dat daar goeie rede was in wat hy sê. Hy het hom dus vertel dat hy self van dieselfde mening was en 'n wrok teen ridderboeke koester, en dat hy al Don Quijote s'n verbrand het, wat baie was. Hy het hom ook vertel van die ondersoek wat hy daarvan gemaak het, en watter hy tot die vlamme veroordeel en watter hy gespaar het, waaroor die kanunnik hom nie min vermaak het nie. Die kanunnik het bygevoeg dat, al het hy soveel gesê om hierdie boeke te veroordeel, hy tog een goeie ding in hulle gevind het, en dit was die geleentheid wat hulle 'n begaafde verstand bied om homself te toon. Want hulle bied 'n wye, ruim veld waaroor die pen vrylik kan dwaal: dit kan skipbreuke beskryf, storms, gevegte en veldslae; dit kan 'n dapper kaptein uitbeeld met al die eienskappe wat nodig is om een te wees, en hom wys as skerpsinnig om die liste van die vyand te voorsien, welsprekend in sy woorde om sy soldate aan te moedig of in toom te hou, ryp in raad, vinnig in besluit, net so dapper in die afwag van sy kans as in die aanval. Nou kan dit 'n droewige, tragiese voorval skilder, dan weer 'n vrolike en onverwagte gebeurtenis; hier 'n beeldskone dame, deugsaam, wys en beskeie; daar 'n Christenridder, dapper en sagmoedig; hier 'n wetlose, barbaarse grootprater; daar 'n hoflike prins, galant en minsaam; dit kan die toewyding en trou van onderdane beskryf, en die grootheid en mildheid van edeles. "Of anders," het hy gesê, "kan die skrywer homself as 'n sterrekundige wys, of 'n bedrewe kosmograaf, of 'n musikant, of iemand wat in staatsake onderleg is, en soms sal hy 'n kans kry om as 'n towenaar na vore te tree as hy wil. Hy kan die slimheid van Odysseus uitbeeld, die vroomheid van Eneas, die dapperheid van Achilles, die rampspoed van Hektor, die verraad van Sinon, die vriendskap van Euryalus, die mildheid van Alexander, die vermetelheid van Caesar, die genade en waarheid van Trajanus, die trou van Zopyrus, die wysheid van Cato, en kortom al die eienskappe wat 'n deurlugtige man volmaak maak, nou deur hulle in een enkele persoon te verenig, dan weer deur hulle onder baie te versprei. En as dit met 'n bekoorlike styl en vernuftige vindingrykheid gedoen word, en so na as moontlik aan die waarheid, sal hy sekerlik 'n weefsel van helder en bonte drade weef wat, wanneer dit klaar is, sulke volmaaktheid en skoonheid sal vertoon dat dit die waardigste doel sal bereik wat enige geskrif kan nastreef, en dit is, soos ek reeds gesê het, om lering en genot saam te bied. Want die onbeperkte ruimte van hierdie boeke stel die skrywer in staat om sy vermoëns te toon, epies, liries, tragies of komies, en al die stemminge waartoe die soet en innemende kunste van die digkuns en die redenaarskuns in staat is. Want die epos kan net so goed in prosa as in verse geskryf word."