Katha Upanishad · Derde deel

¹ Daar is twee wat die vrugte van hul goeie dade in die wêreld geniet,
nadat hulle die grot van die hart binnegegaan het, (daar) gesete
op die hoogste kruin. Die kenners van Brahman noem hulle skaduwee
en lig. So (noem) ook die huisvaders hulle wat vyf vuuroffers
of drie Nachiketas-vuuroffers bring.

Die twee is hier die Hoër Self en die laer self, wat in die binneste grot van die hart woon. Die Sieners van die Waarheid, sowel as huisvaders wat die pad van rituele en uiterlike vorme volg in die hoop om die vrugte van hul goeie dade te geniet, verkondig albei dat die Hoër Self soos 'n lig is en die laer self soos 'n skaduwee. Wanneer die Waarheid helder in die hart van die kenner skyn, oorkom hy die skynbare tweeheid van sy wese en word hy oortuig dat daar net Een is, en dat alle uiterlike verskynings niks anders is nie as weerkaatsings of projeksies van daardie Een.

² Mag ons daardie Nachiketas-vuuroffer leer ken,
wat 'n brug is vir dié wat offers bring.
Mag ons ook die Een ken, wat die hoogste onverganklike Brahman is
vir dié wat wil oorsteek na die ander oewer, wat anderkant vrees lê.

Die betekenis van hierdie teks is: Mag ons kennis verkry van Brahman, die Allerhoogste, in sowel geopenbaarde as ongeopenbaarde vorm. Hy is geopenbaar as die Heer van die offer vir dié wat die pad van ritueel volg. Hy is die ongeopenbaarde, ewige, universele Allerhoogste Wese vir dié wat die pad van wysheid volg. Daar word gesê dat die "ander oewer", wat die ryk van onsterflikheid is, anderkant vrees lê, want siekte, dood en alles waarvoor sterflinge bang is, hou daar op om te bestaan. Baie glo dat hierdie twee openingsverse later ingevoeg is.

³ Ken die Atman (Self) as die heer van die wa,
en die liggaam as die wa.
Ken ook die intellek as die wamenner,
en die verstand as die leisels.

⁴ Die sintuie word die perde genoem;
die dinge wat die sintuie waarneem, is die paaie;
wanneer die Atman met liggaam, sintuie en verstand verenig is,
noem die wyses Hom die genieter.

In die derde hoofstuk omskryf Yama watter deel van ons wese sterf en watter deel doodloos is, wat sterflik is en wat onsterflik is. Maar die Atman, die Hoër Self, lê so volkome buite menslike begrip dat dit onmoontlik is om 'n direkte omskrywing van Dit te gee. Net deur vergelykings kan 'n mens 'n idee van Dit oordra. Dit is die rede waarom al die groot Leermeesters van die wêreld so dikwels in die vorm van gelykenisse geleer het. So stel die Heerser van die Dood hier die Self voor as die heer van hierdie wa van die liggaam. Die intellek of onderskeidingsvermoë is die wamenner, wat hierdie wilde perde van die sintuie in toom hou deur die leisels van die verstand stewig vas te hou. Die paaie waaroor hierdie perde loop, bestaan uit al die uiterlike dinge wat die sintuie aantrek of afstoot: die reuksin volg die pad van soet geure, die gesigsin die pad van mooi tonele. So probeer elke sintuig, tensy die onderskeidingsvermoë dit in bedwang hou, uitgaan na sy eie besondere dinge. Wanneer die Self met liggaam, verstand en sintuie verbind is, word Dit die intelligente genieter genoem, want Dit is die een wat alles wil, voel, waarneem en doen.

⁵ Hy wat sonder onderskeiding is
en wie se verstand altyd onbeheers is,
sy sintuie is onhanteerbaar,
soos die wilde perde van 'n wamenner.

⁶ Maar hy wat vol onderskeiding is
en wie se verstand altyd beheers is,
sy sintuie is hanteerbaar,
soos die goeie perde van 'n wamenner.

Die mens wie se intellek nie onderskei nie en wat nie reg van verkeerd, die werklike van die onwerklike, kan onderskei nie, word deur sy sinlike hartstogte en begeertes meegesleur, net soos 'n wamenner meegesleur word deur wilde perde waaroor hy beheer verloor het. Maar as iemand duidelik onderskei tussen wat goed is en wat bloot aangenaam is, en al sy uitgaande kragte keer om agter skynbare, kortstondige genietinge aan te hardloop, dan gehoorsaam en dien sy sintuie hom soos goeie perde hul wamenner gehoorsaam.

⁷ Hy wat nie onderskeiding besit nie,
wie se verstand onbeheers en altyd onrein is,
bereik nie daardie doel nie,
maar val weer terug in Samsara (die ryk van geboorte en dood).

⁸ Maar hy wat ware onderskeiding besit,
wie se verstand onder beheer en altyd rein is,
bereik daardie doel
waarvandaan hy nie weer gebore word nie.

⁹ Die mens wat 'n onderskeidende intellek as wamenner het,
en 'n beheerste verstand as leisels,
bereik die einde van die reis,
die hoogste plek van Vishnu (die Alomteenwoordige en Onveranderlike Een).

'n Wamenner moet eerstens die pad deeglik ken; daarna moet hy verstaan hoe om die leisels te hanteer en sy perde te beheer. Dan sal hy veilig by sy bestemming aankom. Net so moet ons verstand en sintuie op hierdie lewensreis heeltemal onder die beheer van ons hoër onderskeidingsvermoë wees; want net wanneer al ons kragte eendragtig saamwerk, kan ons hoop om die doel te bereik: die woonplek van die Absolute Waarheid.

¹⁰ Anderkant die sintuie is die dinge (wat hulle waarneem),
anderkant die dinge is die verstand,
anderkant die verstand is die intellek,
anderkant die intellek is die groot Atman.

¹¹ Anderkant die groot Atman is die Ongeopenbaarde;
anderkant die Ongeopenbaarde is die Purusha (die Kosmiese Siel);
anderkant die Purusha is daar niks.
Dit is die einde, dit is die finale doel.

In hierdie twee verse wys die Leermeester die proses van onderskeiding waardeur 'n mens kennis van die fyn Self verkry. Hy begin by die sintuie en lei op na dit wat al hoe minder grof is, totdat hy uitkom by dit wat die fynste van alles is, die ware Self van die mens. Die sintuie is afhanklik van die dinge wat hulle waarneem, want sonder dié sou die sintuie geen nut hê nie. Hoër as hierdie dinge is die verstand, want tensy hierdie dinge op die verstand inwerk, kan hulle nie die sintuie beïnvloed nie. Oor die verstand oefen die besluitnemende vermoë mag uit; hierdie besluitnemende vermoë word deur die individuele Self beheer; anderkant hierdie Self is die onverdeelde skeppende energie wat as Avyaktam bekend staan; en daarbo is die Purusha of Allerhoogste Self. Hoër as Dit is daar niks. Dit is die doel, die Hoogste Woonplek van Vrede en Saligheid.

¹² Hierdie Atman (Self), verborge in alle wesens,
skyn nie na buite nie;
maar Dit word gesien deur fyn sieners
deur skerp en fyn begrip.

As Dit in alle lewende wesens woon, waarom sien ons Dit nie? Omdat die gewone mens se blik te dof en te verstrooid is. Dit is net sigbaar vir dié wie se intellek gesuiwer is deur gedurige nadenke oor die Allerhoogste, en wie se blik daardeur verfyn en verskerp is. Hierdie skerpte van blik kom eers wanneer al ons kragte op een punt gerig is deur volgehoue oefening in konsentrasie en meditasie.

¹³ 'n Wyse mens moet spraak deur die verstand beheer,
die verstand deur die intellek,
die intellek deur die groot Atman,
en dit deur die Vreedsame Een (die Paramatman of Allerhoogste Self).

Hier gee Yama die praktiese metode wat 'n mens moet volg as hy die Allerhoogste wil besef. Die woord "spraak" staan vir al die sintuie. Eerstens moet 'n mens dus sy uitgaande sintuie deur die verstand beheer. Dan moet die verstand onder die beheer van die onderskeidingsvermoë gebring word; dit wil sê, dit moet van alle sintuiglike dinge teruggetrek word en ophou om sy kragte op onbelangrike dinge te verspil. Die onderskeidingsvermoë moet op sy beurt deur die hoër individuele intellek beheer word, en dié moet heeltemal deur die Allerhoogste Intellek gelei word.

¹⁴ Staan op! Word wakker!
Gaan na die Grotes (verligte Leermeesters) en verkry begrip.
Die pad is so skerp soos 'n skeermes,
onbegaanbaar en moeilik om te loop, so verklaar die wyses.

Dit is die ewige roepstem van die wyses: Word wakker uit die slaap van onkunde! Staan op en soek dié wat die Waarheid ken, want net dié wat die Waarheid direk aanskou, is in staat om Dit te leer. Vra hul seën met 'n nederige gees en probeer om by hulle onderrig te kry. Die pad is baie moeilik om te loop. Geen onnadenkende of lui mens kan dit veilig aflê nie. 'n Mens moet sterk, wakker en volhardend wees.

¹⁵ Wie Daardie ken wat sonder klank, sonder aanraking, sonder vorm en onverganklik is;
ook sonder smaak, sonder reuk, en ewig;
sonder begin, sonder einde en onveranderlik;
anderkant die Ongeopenbaarde:
(wie Daardie ken), ontkom uit die mond van die dood.

Die Heerser van die Dood omskryf hier die binneste wese van ons bestaan. Omdat dit so uiters fyn is, kan dit nie soos enige gewone ding gehoor of gevoel of geruik of geproe word nie. Dit sterf nooit. Dit het geen begin of einde nie. Dit is onveranderlik. Wie hierdie Allerhoogste Werklikheid besef, ontkom aan die dood en verkry die ewige lewe. So het die Leermeester Nachiketas geleidelik gelei tot op 'n punt waar hy die geheim van die dood aan hom kan openbaar. Die seun het gedink daar is 'n plek waar hy kon bly en onsterflik word. Maar Yama wys hom dat onsterflikheid 'n bewussynstoestand is, en dat dit nie bereik word solank die mens aan naam en vorm, of aan verganklike dinge, vasklou nie. Wat sterf? Vorm. Daarom sterf die mens van vorm; maar nie dit wat binne-in woon nie. Al is hierdie innerlike Self of die God binne-in onbegryplik fyn, het die Wyses nog altyd deur vergelykings en beelde probeer om 'n idee daarvan te gee. Hulle het Dit beskryf as anderkant verstand en spraak; te fyn vir gewone waarneming, maar nie buite die bereik van 'n gesuiwerde blik nie.

¹⁶ Die verstandige mens wat die ou verhaal van Nachiketas,
soos die Heerser van die Dood dit vertel het,
gehoor en oorvertel het,
word in die wêreld van Brahman verheerlik.

¹⁷ Hy wat met toewyding hierdie hoogste geheim van onsterflikheid
voordra voor 'n byeenkoms van Brahmane (vrome mense)
of tydens Shraddha (begrafnisrites),
verkry ewige beloning, hy verkry ewige beloning.