Katha Upanishad · Vierde deel

¹ Die Selfbestaande het die sintuie na buite gerig geskep;
daarom sien die mens die uiterlike, maar nie die innerlike Atman (Self) nie.
Tog sien 'n enkele wyse mens wat na onsterflikheid verlang,
met oë wat (van die uiterlike) weggedraai is, die Atman binne.

In die vorige hoofstuk het die Heerser van die Dood Nachiketas onderrig oor die aard en heerlikheid van die Self. Nou wys hy waarom die meeste mense die Self nie sien nie. Dit is omdat die mens se verstand gedurig deur die kanale van sy sintuie na buite getrek word, en dit verhinder hom om die innerlike Self (Pratyagatman) te sien; maar af en toe keer 'n soeker, wyser as ander, na binne en bereik die aanskouing van die onsterflike Self.

² Kinders (die onkundiges) jaag uiterlike genietinge na;
(so) val hulle in die wyd uitgespreide strik van die dood.
Maar die wyses, wat die aard van onsterflikheid ken,
soek nie die blywende tussen die vlugtige dinge nie.

Dié wat sonder onderskeiding is en nie tussen werklik en onwerklik, die vlugtige en die blywende, onderskei nie, sit hul harte op die veranderlike dinge van hierdie wêreld; daarom verstrik hulle hulself in die net van onversadigbare begeerte, wat onvermydelik tot teleurstelling en lyding lei. Vir sulke mense moet die dood soos 'n werklikheid lyk, omdat hulle hulself vereenselwig met dit wat gebore word en sterf. Maar die wyses, wat dieper in die aard van dinge insien, word nie meer deur die bekoring van die sigbare wêreld mislei nie, en soek nie blywende geluk tussen sy verbygaande genietinge nie.

³ Dit waardeur 'n mens vorm, smaak, reuk, klank, aanraking
en sinlike genietinge ken,
daardeur ken 'n mens ook alles wat oorbly (om geken te word).
Waarlik, hierdie is Daardie (waarna jy gevra het).

⁴ Dit waardeur 'n sterfling waarneem, in droom sowel as wanneer hy wakker is,
deur daardie groot, alomteenwoordige Atman te ken,
treur die wyse mens nie meer nie.

In hierdie verse probeer die leermeester duidelik maak dat alle kennis, sowel as alle sintuiglike waarneming, in elke bewussynstoestand (slaap, droom of wakker wees) net moontlik is omdat die Self bestaan. Daar kan geen kennis of waarneming los van die Self wees nie. Wyse mense, wat dit besef, vereenselwig hulself met hul Hoër Self en styg so bo die ryk van smart uit.

⁵ Hy wat hierdie Atman ken, die heuning-eter
(die een wat dinge waarneem en geniet), altyd naby,
as die heer van die verlede en die toekoms,
vrees nie meer nie. Waarlik, hierdie is Daardie.

⁶ Hy wat Hom sien, gesete in die vyf elemente,
gebore uit Tapas (die vuur van Brahman), gebore voor die water;
wat, nadat Hy die grot van die hart binnegegaan het, daarin bly:
waarlik, hierdie is Daardie.

Hierdie vers dui aan dat Hy, die Groot Self, die oorsaak van alle geskape dinge is. Volgens die Vedas was Sy eerste openbaring Brahma, die Persoonlike God of Skepper, gebore uit die vuur van wysheid. Hy het bestaan voor die ontstaan van die vyf elemente (aarde, water, vuur, lug en eter); daarom was Hy "gebore voor die water". Hy is die Self wat in die harte van alle skepsele woon.

⁷ Hy wat Aditi ken, wat met Prana (die Lewensbeginsel) opstaan,
wat in al die Devas bestaan;
wat, nadat sy die hart binnegegaan het, daar bly;
en wat uit die elemente gebore is: waarlik, hierdie is Daardie.

Hierdie vers is ietwat duister en lyk na 'n ingevoegde uitbreiding van die vorige vers.

⁸ Die alsiende vuur wat verborge lê in die twee stokke,
soos die vrug in die moederskoot goed beskerm word,
(daardie vuur) moet dag na dag aanbid word
deur wakker soekers (na wysheid), sowel as deur offeraars.
Waarlik, hierdie is Daardie.

Die vuur word alsiende genoem omdat sy lig alles sigbaar maak. By Vediese offers is die altaarvuur altyd aangesteek deur twee stokke van 'n besondere soort hout, Arani genoem, teen mekaar te vryf. Omdat vuur as een van die volmaakste simbole van Goddelike wysheid beskou is, moes alle soekers na die Waarheid dit aanbid, of hulle nou die pad van meditasie of die pad van rituele gevolg het.

⁹ Waarvandaan die son opkom, en waarheen dit gaan wanneer dit ondergaan,
op Daardie steun al die Devas.
Niemand gaan verby Daardie nie.
Waarlik, hierdie is Daardie.

¹⁰ Wat hier is (in die sigbare wêreld), dit is daar (in die onsigbare);
hy wat verskil sien (tussen sigbaar en onsigbaar),
gaan van dood tot dood.

¹¹ Deur die verstand alleen moet dit besef word.
Daar is hoegenaamd geen verskil nie (tussen sigbaar en onsigbaar).
Hy wat hier verskil sien (tussen hulle),
gaan van dood tot dood.

In die oë van ware wysheid is daar geen verskil tussen die skepper en die geskapene nie. Selfs die natuurwetenskap het al besef dat oorsaak en gevolg maar twee kante is van een verskyning van energie. Hy wat dit nie insien nie, omdat hy net in die sigbare opgaan, gaan van dood tot dood, want hy klou vas aan uiterlike vorme wat verganklik is. Net die wese wat binne-in woon, is onveranderlik en onverganklik. Hierdie kennis van die eenheid van sigbaar en onsigbaar kan egter nie deur sintuiglike waarneming verkry word nie. Dit kan net deur die gesuiwerde verstand bereik word.

¹² Die Purusha (Self), so groot soos 'n duim,
woon in die middel van die liggaam
as die heer van die verlede en die toekoms;
(wie Hom ken) vrees nie meer nie. Waarlik, hierdie is Daardie.

Daar word gesê dat die setel van die Purusha die hart is; daarom "woon" Dit "in die middel van die liggaam". Al is Dit onbegrens en alomteenwoordig, word Dit tog, met betrekking tot Sy woonplek, voorgestel as beperk in omvang, "so groot soos 'n duim". Dit verwys eintlik na die hart, wat in vorm met 'n duim vergelyk kan word. Sy lig is oral, tog sien ons dit in 'n lamp saamgetrek en glo ons dit is net daar; net so, al vloei die lewenstroom oral in die liggaam, word die hart as sy besondere setel beskou.

¹³ Daardie Purusha, so groot soos 'n duim,
is soos 'n lig sonder rook,
heer van die verlede en die toekoms.
Hy is dieselfde vandag en môre. Waarlik, hierdie is Daardie.

In hierdie vers omskryf die leermeester die stralende aard van die Siel, wie se lig rein is soos 'n vlam sonder rook. Hy beantwoord ook Nachiketas se vraag oor wat ná die dood gebeur, deur te verklaar dat geen werklike verandering plaasvind nie, want die Siel bly altyd dieselfde.

¹⁴ Soos reënwater wat op die bergtop (val)
aan alle kante oor die rotse afloop,
so hardloop hy wat verskil sien (tussen sigbare vorme)
in verskillende rigtings agter hulle aan.

¹⁵ O Gautama (Nachiketas), soos suiwer water wat in suiwer water gegooi word, een word,
so is dit ook met die Self van 'n verligte Kenner
(hy word een met die Allerhoogste).