Hoofstuk 5
Wanneer jy soggens moet opstaan
Soggens, wanneer jy teësinnig opstaan, laat hierdie gedagte by jou wees: ek staan op om die werk van 'n mens te doen. Waarom is ek dan ontevrede as ek die dinge gaan doen waarvoor ek bestaan en waarvoor ek in die wêreld gebring is? Of is ek gemaak om onder die komberse te lê en myself warm te hou? "Maar dit is lekkerder." Bestaan jy dan om plesier te hê, en glad nie om te werk en jou in te span nie? Sien jy nie die plantjies, die voëltjies, die miere, die spinnekoppe en die bye wat saamwerk om elkeen hulle eie deel van die heelal in orde te hou nie? En jy wil nie die werk van 'n mens doen nie, en jy maak nie haas om te doen wat by jou natuur pas nie? "Maar 'n mens moet ook rus." Ja, dit moet jy. Maar die natuur het ook hiervoor grense gestel, net soos sy vir eet en drink grense gestel het. En tog gaan jy oor daardie grense, verby wat genoeg is; maar met jou werk is dit nie so nie: daar hou jy op voordat jy gedoen het wat jy kan. Jy is dus nie lief vir jouself nie, want as jy was, sou jy lief gewees het vir jou natuur en haar wil. Mense wat lief is vir hulle vak, put hulleself uit daarmee, ongewas en sonder kos. Maar jy ag jou eie natuur minder as wat die draaier sy draaiwerk ag, of die danser sy dans, of die geldgierige sy geld, of die eersugtige sy bietjie roem. En sulke mense, as hulle iets hartstogtelik liefhet, verkies om nie te eet of te slaap nie, net om die dinge waarvoor hulle omgee, te vervolmaak. Maar lyk die dinge wat die gemeenskap dien, vir jou minder werd en minder die moeite werd?
Hoe maklik is dit nie om elke indruk wat lastig of onvanpas is, weg te stoot en uit te vee, en dadelik heeltemal rustig te wees nie.
Beskou elke woord en daad wat volgens die natuur is, as gepas vir jou. Moenie jou laat aftrek deur die kritiek of die praatjies van mense wat daarop volg nie. As iets goed is om te doen of te sê, moenie dink dit is jou onwaardig nie. Daardie mense het hulle eie leidende deel en volg hulle eie drange. Moenie daarop let nie, maar gaan reguit voort, volgens jou eie natuur en die gemeenskaplike natuur; en die pad van albei is een.
Ek gaan deur die dinge wat volgens die natuur gebeur, totdat ek val en rus. Dan blaas ek my asem uit in die lug waaruit ek dit elke dag inasem, en val op die aarde waaruit my vader die saad, my moeder die bloed en my soogvrou die melk gekry het; die aarde wat my soveel jare lank van kos en drank voorsien het, en wat my dra wanneer ek op haar loop en haar vir soveel doeleindes misbruik.
Jy sê: "Mense kan nie my skerp verstand bewonder nie." Goed so. Maar daar is baie ander dinge waarvan jy nie kan sê: "Ek is nie van nature daarvoor gemaak nie." Toon dan die eienskappe wat heeltemal in jou mag is: opregtheid, ernstigheid, uithouvermoë in werk, afkeer van plesier, tevredenheid met jou deel en met min dinge, goedhartigheid, openhartigheid, geen liefde vir oorvloed nie, vry van beuselagtigheid, grootmoedigheid. Sien jy nie hoeveel eienskappe jy dadelik kan toon waar jy nie die verskoning het dat jy van nature nie daartoe in staat is nie? En tog bly jy uit eie keuse onder die peil. Of word jy gedwing, omdat die natuur jou swak toegerus het, om te kerm, gierig te wees, te vlei, jou arme liggaam te blameer, mense te probeer behaag, groot vertoon te maak en so onrustig in jou gemoed te wees? Nee, by die gode! Jy kon lankal van hierdie dinge verlos gewees het. As jy werklik daarvan beskuldig kan word dat jy 'n bietjie stadig en traag van begrip is, moet jy jou ook daaroor inspan, en dit nie verwaarloos nie, en ook nie behae skep in jou traagheid nie.
Een man, wanneer hy iemand 'n diens bewys het, is gou om dit as 'n guns op die ander se rekening te skryf. 'n Ander is nie so gou om dit te doen nie, maar in sy eie gedagtes beskou hy die ander tog as sy skuldenaar, en hy weet wat hy gedoen het. 'n Derde weet op 'n manier nie eens wat hy gedoen het nie. Hy is soos 'n wingerdstok wat druiwe gedra het, en niks meer soek nadat dit sy eie vrug gedra het nie. Soos 'n perd wanneer hy gehardloop het, 'n hond wanneer hy die spoor gevolg het, 'n by wanneer hy die heuning gemaak het, so roep 'n mens wat iets goeds gedoen het, nie ander om te kom kyk nie. Hy gaan aan na die volgende daad, soos 'n wingerdstok aangaan om in die regte seisoen weer druiwe te dra. "Moet 'n mens dan een van hierdie mense wees, wat op 'n manier so optree sonder om daarvan bewus te wees?" Ja. "Maar dit is juis nodig om te weet wat 'n mens doen. Want, kan 'n mens sê, dit is kenmerkend van 'n gemeenskaplike wese om te besef dat hy op 'n gemeenskaplike manier werk, en om te wil hê dat sy medemens dit ook moet besef." Wat jy sê, is waar, maar jy verstaan nie reg wat nou gesê word nie. En daarom sal jy een word van dié van wie ek vroeër gepraat het, want ook hulle word mislei deur iets wat soos 'n goeie rede lyk. Maar as jy die betekenis van wat gesê word, wil verstaan, moenie bang wees dat jy daarom enige daad vir die gemeenskap sal nalaat nie.
'n Gebed van die Atheners: "Reën, reën, o liewe Zeus, op die geploegde lande van die Atheners en op die vlaktes." Eintlik behoort ons óf glad nie te bid nie, óf op hierdie eenvoudige en edel manier.
Ons verstaan wat bedoel word as gesê word dat Asklepios vir hierdie man perdry voorgeskryf het, of koue baddens, of kaalvoet loop. Net so moet ons verstaan wat bedoel word as gesê word dat die natuur van die heelal vir hierdie man siekte of verminking of verlies of iets dergeliks voorgeskryf het. In die eerste geval beteken "voorgeskryf" iets soos dit: hy het dit vir hierdie man voorgeskryf as iets wat sy gesondheid sal bevorder. In die tweede geval beteken dit: wat met elke mens gebeur, is op 'n manier vir hom vasgestel op 'n wyse wat by sy lot pas. Want dit is wat ons bedoel as ons sê dat dinge by ons pas, soos bouers van gekapte klippe in mure of piramides sê dat hulle pas, wanneer hulle mooi in mekaar sit. Want daar is in alles net een passing, een harmonie. En net soos die heelal uit al die liggame saamgestel is om die liggaam te wees wat dit is, so is die noodlot uit al die oorsake saamgestel om die oorsaak te wees wat dit is. Selfs mense wat heeltemal onkundig is, verstaan wat ek bedoel, want hulle sê: "Die noodlot het dit oor so iemand gebring." Dit is dan oor hom gebring, en dit is vir hom voorgeskryf. Laat ons hierdie dinge dan aanvaar, net soos ons aanvaar wat Asklepios voorskryf. Baie van sy voorskrifte is natuurlik onaangenaam, maar ons aanvaar dit in die hoop op gesondheid. Beskou die vervulling en voltooiing van die dinge wat die gemeenskaplike natuur goed ag, op dieselfde manier as jou gesondheid. Aanvaar dan alles wat gebeur, al lyk dit onaangenaam, omdat dit lei tot die gesondheid van die heelal en tot die voorspoed en geluk van Zeus. Want hy sou nie oor enige mens gebring het wat hy gebring het as dit nie nuttig was vir die geheel nie. En die natuur van enige ding, wat dit ook al is, veroorsaak niks wat nie pas by dit wat daardeur bestuur word nie. Om twee redes is dit dus reg om tevrede te wees met wat met jou gebeur. Die een: omdat dit vir jou gedoen en vir jou voorgeskryf is, en op 'n manier met jou te doen gehad het, van die begin af uit die oudste oorsake saam met jou lot gespin. Die ander: omdat selfs dit wat na elke mens afsonderlik kom, vir die krag wat die heelal bestuur 'n oorsaak is van sy geluk en volmaaktheid, ja selfs van sy voortbestaan. Want die geheel word vermink as jy enigiets hoegenaamd afsny van die samehang en die aaneenskakeling, hetsy van die dele of van die oorsake. En jy sny wel iets af, sover dit in jou mag is, wanneer jy ontevrede is en op 'n manier iets uit die weg probeer ruim.
Moenie walg nie, moenie moed verloor nie, en moenie ontevrede wees as jy nie daarin slaag om alles volgens die regte beginsels te doen nie. Wanneer jy misluk het, keer weer terug, en wees tevrede as die grootste deel van wat jy doen, by die menslike natuur pas. En wees lief vir dit waarna jy terugkeer. Moenie na die filosofie terugkeer asof sy 'n skoolmeester is nie, maar doen soos mense met seer oë wat 'n stukkie spons en eier opsit, of soos iemand wat 'n pleister opsit of iets met water natlei. Want so sal jy nie nalaat om die rede te gehoorsaam nie, en jy sal daarin rus vind. En onthou dat die filosofie net die dinge vereis wat jou natuur vereis; maar jy wil iets anders hê wat nie volgens die natuur is nie. "Maar wat is aangenamer as dit wat ek nou doen?" Is dit nie juis hoe plesier ons mislei nie? Dink of grootmoedigheid, vryheid, eenvoud, gelykmoedigheid en vroomheid nie aangenamer is nie. Want wat is aangenamer as wysheid self, as jy dink aan die sekerheid en die voorspoedige verloop van alles wat afhang van ons vermoë om te verstaan en te weet?
Dinge is so toegedraai dat hulle vir filosowe, en nie net 'n paar of gewone filosowe nie, heeltemal onverstaanbaar gelyk het. Selfs vir die Stoïsyne self lyk hulle moeilik om te verstaan. En al ons instemming is veranderlik, want waar is die mens wat nooit verander nie? Rig dan jou gedagtes op die dinge self, en dink hoe kortstondig en waardeloos hulle is, en dat hulle in die besit kan wees van 'n vuil skurk of 'n hoer of 'n rower. Kyk dan na die karakter van die mense saam met wie jy lewe: dit is skaars moontlik om selfs die aangenaamste van hulle te verdra, om nie eens te praat daarvan dat 'n mens skaars jouself kan verdra nie. In sulke duisternis en vuilheid, en in so 'n voortdurende vloei van stof en tyd, van beweging en van dinge wat beweeg word, kan ek my nie indink wat daar is wat hoog geag of selfs ernstig nagestreef moet word nie.
Inteendeel, dit is 'n mens se plig om jouself te troos en te wag op die natuurlike ontbinding, en nie ongeduldig te wees oor die vertraging nie, maar net in hierdie beginsels rus te vind. Die een: niks sal met my gebeur wat nie by die natuur van die heelal pas nie. Die ander: dit is in my mag om nooit teen my god en die gees in my op te tree nie, want daar is niemand wat my daartoe kan dwing nie.
Waarvoor gebruik ek nou my siel? By elke geleentheid moet ek myself dit afvra en ondersoek: wat het ek nou in hierdie deel van my wat hulle die leidende deel noem? En wie se siel het ek nou? Dié van 'n kind, of 'n jong man, of 'n swak vrou, of 'n tiran, of 'n huisdier, of 'n wilde dier?
Watter soort dinge vir die meeste mense goed lyk, kan ons selfs hieruit leer. As iemand sekere dinge as werklik goed beskou, soos verstandigheid, selfbeheersing, regverdigheid en moed, sal hy, as hy dit eers so beskou, nie kan verdra om na iets te luister wat nie in harmonie is met wat werklik goed is nie. Maar as iemand eers die dinge wat vir die meeste mense goed lyk, as goed beskou, sal hy luister na wat die komiese skrywer gesê het en dit maklik aanvaar as baie raak. So sien selfs die meeste mense die verskil raak. Want as dit nie so was nie, sou daardie gesegde in die eerste geval nie aanstoot gee en verwerp word nie, terwyl ons dit as gepas en geestig aanvaar wanneer dit gesê word van rykdom en van die middele wat weelde en roem bevorder. Gaan dan voort en vra of ons dié dinge moet waardeer en as goed beskou waarop die woorde van die komiese skrywer pas: dat wie dit het, van pure oorvloed nie 'n plek het om sy behoefte te doen nie.
Ek bestaan uit vorm en stof, en nie een van die twee sal in niks verdwyn nie, net soos nie een van die twee uit niks ontstaan het nie. Elke deel van my sal dus deur verandering 'n deel van die heelal word, en dié sal weer verander in 'n ander deel van die heelal, en so aan vir altyd. En deur so 'n verandering bestaan ek ook, en dié wat my verwek het, en so aan vir altyd in die ander rigting. Niks verhinder ons om dit te sê nie, selfs al word die heelal volgens vaste siklusse bestuur.
Die rede en die kuns van redeneer, die filosofie, is kragte wat genoeg is vir hulleself en vir hulle eie werk. Hulle beweeg vanuit 'n beginsel wat hulle eie is, en gaan op pad na die doel wat hulle gestel is. Daarom word sulke dade "regte dade" genoem, wat beteken dat hulle met die regte pad loop.
Niks moet 'n mens s'n genoem word wat nie aan 'n mens as mens behoort nie. Hierdie dinge word nie van 'n mens vereis nie, die menslike natuur belowe dit nie, en dit is ook nie die middele waardeur die menslike natuur sy doel bereik nie. Die doel van die mens lê dus nie in hierdie dinge nie, en ook nie dit wat help om daardie doel te bereik nie; en dit wat help om daardie doel te bereik, is die goeie. Verder: as enige van hierdie dinge wel aan die mens behoort het, sou dit nie reg gewees het dat 'n mens dit minag en teen dit stelling inneem nie. Dan sou iemand wat wys dat hy dit nie nodig het nie, ook nie lof verdien nie, en wie homself daarvan weerhou, sou nie goed wees nie, as hierdie dinge werklik goed was. Maar nou is dit so: hoe meer 'n mens jouself van hierdie dinge of soortgelyke dinge ontneem, of hoe geduldiger jy die verlies dra wanneer dit van jou weggeneem word, des te beter mens is jy.
Soos jou gewone gedagtes is, so sal die karakter van jou gees ook wees, want die siel word deur die gedagtes gekleur. Kleur dit dan met 'n aaneenlopende reeks gedagtes soos hierdie: waar 'n mens kan lewe, kan jy ook goed lewe. "Maar ek moet in 'n paleis lewe." Wel, dan kan jy ook in 'n paleis goed lewe. En dink weer daaraan: waarvoor elke ding gemaak is, daarvoor is dit gemaak, en daarheen beweeg dit; en sy doel lê in dit waarheen dit beweeg; en waar sy doel is, daar is ook die voordeel en die goeie van elke ding. Nou, die goeie vir 'n redelike wese is gemeenskap, want dat ons vir die gemeenskap gemaak is, is reeds hierbo bewys. Is dit nie duidelik dat die mindere ter wille van die beter bestaan nie? Maar dinge wat lewe, is beter as dinge wat nie lewe nie, en van die dinge wat lewe, is dié met rede die beste.
Om die onmoontlike te soek, is waansin; en dit is onmoontlik dat slegte mense nie so iets sal doen nie.
Niks gebeur met enige mens wat hy nie van nature gemaak is om te dra nie. Dieselfde dinge gebeur met 'n ander, en omdat hy nie sien dat dit gebeur het nie, of omdat hy wil wys hoe moedig hy is, bly hy standvastig en ongedeerd. Dit is dan 'n skande dat onkunde en verwaandheid sterker is as wysheid.
Dinge self raak nie aan die siel nie, nie in die minste nie. Hulle het geen toegang tot die siel nie, en hulle kan die siel nie draai of beweeg nie. Die siel draai en beweeg net homself, en watter oordele hy ook al goed dink om te vel, so maak hy vir homself die dinge wat hom voorgehou word.
In een opsig is die mens die naaste aan my, in soverre ek goed moet doen aan mense en hulle moet verdra. Maar in soverre sommige mense hulleself 'n hindernis maak vir wat ek moet doen, word die mens vir my een van die onverskillige dinge, net soos die son of die wind of 'n wilde dier. Hulle kan wel my dade belemmer, maar hulle is geen hindernis vir my wil en gesindheid nie, want dié kan voorwaardelik optree en hulle aanpas. Want die gees draai elke hindernis vir sy werk om en verander dit in 'n hulp. So word dit wat 'n hindernis is, 'n hulp vir die daad, en dit wat 'n struikelblok op die pad is, help ons op hierdie pad vorentoe.
Eer dit wat die beste is in die heelal: dit is dit wat alle dinge gebruik en alle dinge rig. En eer net so dit wat die beste is in jouself: dit is van dieselfde soort. Want ook in jou is dit dit wat alles anders gebruik, en jou lewe word daardeur gerig.
Wat die staat nie skaad nie, skaad ook nie die burger nie. Pas hierdie reël toe elke keer as jy dink jy is skade aangedoen: as die staat nie hierdeur skade ly nie, ly ek ook nie skade nie. Maar as die staat wel skade ly, moet jy nie kwaad word vir die een wat die staat skaad nie. Wys hom waar hy verkeerd is.
Dink dikwels daaraan hoe vinnig dinge verbygaan en verdwyn, die dinge wat bestaan sowel as die dinge wat ontstaan. Want die stof van dinge is soos 'n rivier wat aanhoudend vloei, die werking van dinge verander voortdurend, die oorsake werk op eindelose maniere, en daar is skaars iets wat stilstaan. En dink aan dit wat naby jou is: hierdie grenslose afgrond van die verlede en die toekoms waarin alles verdwyn. Is hy dan nie 'n dwaas wat hom opblaas oor sulke dinge, of hom daaroor kwel en homself ongelukkig maak nie? Want hulle pla hom net vir 'n tyd, en 'n kort tyd.
Dink aan die stof van die heelal, waarvan jy 'n baie klein deeltjie het; en aan alle tyd, waarvan 'n kort en ondeelbare oomblik aan jou toegeken is; en aan dit wat deur die noodlot vasgestel is, en hoe klein 'n deel daarvan jy is.
Doen iemand my verkeerd aan? Laat hy daarvoor sorg. Hy het sy eie gesindheid, sy eie optrede. Ek het nou wat die natuur van die geheel wil hê ek moet hê, en ek doen wat my natuur nou wil hê ek moet doen.
Laat die deel van jou siel wat lei en regeer, onversteur bly deur die bewegings in die vlees, hetsy van plesier of van pyn. Laat dit nie met hulle meng nie, maar laat dit homself afbaken en daardie gevoelens tot hulle eie dele beperk. Maar wanneer hierdie gevoelens tot by die gees opstyg, deur daardie ander meegevoel wat natuurlik bestaan in 'n liggaam wat een geheel is, dan moet jy nie probeer om die gewaarwording te weerstaan nie, want dit is natuurlik. Maar laat die leidende deel nie uit homself die mening by die gewaarwording voeg dat dit goed of sleg is nie.
Lewe saam met die gode. En hy lewe saam met die gode wat gedurig aan hulle wys dat sy siel tevrede is met wat aan hom toegedeel is, en dat dit alles doen wat die gees in hom wil. Daardie gees het Zeus aan elke mens gegee as sy beskermer en gids, 'n deeltjie van homself. En dit is elke mens se verstand en rede.
Word jy kwaad vir iemand wie se oksels stink? Word jy kwaad vir iemand wie se asem sleg ruik? Watter goed sal dit jou doen? Hy het so 'n mond, hy het sulke oksels; so 'n reuk moet noodwendig van sulke dinge kom. "Maar die man het rede," sal iemand sê, "en hy kan, as hy moeite doen, agterkom waarmee hy aanstoot gee." Mag dit jou goed gaan met jou ontdekking! Wel, jy het ook rede: gebruik jou rede om sy rede wakker te maak. Wys hom sy fout, vermaan hom. As hy luister, sal jy hom genees, en daar is geen nodigheid vir woede nie. Nie 'n toneelspeler nie, en ook nie 'n hoer nie...
Net soos jy van plan is om te lewe wanneer jy hier weg is, ... so kan jy ook hier lewe. Maar as mense jou nie toelaat nie, gaan dan uit die lewe uit, maar so asof jy geen skade ly nie. Die huis is vol rook, en ek gaan uit. Waarom dink jy dit is 'n moeilike saak? Maar solank niks van die aard my uitdryf nie, bly ek, ek is vry, en niemand sal my verhinder om te doen wat ek kies nie. En ek kies om te doen wat pas by die natuur van 'n redelike en gemeenskaplike wese.
Die verstand van die heelal is gemeenskaplik. Daarom het dit die mindere dinge ter wille van die beter gemaak, en die beter dinge by mekaar laat pas. Jy sien hoe dit dinge onder mekaar en langs mekaar geplaas het, elke ding sy regte deel gegee het, en die beste dinge in eendrag met mekaar saamgebring het.
Hoe het jy jou tot nou toe gedra teenoor die gode, jou ouers, broers, kinders, onderwysers, dié wat jou as kind versorg het, jou vriende, familie en jou slawe? Dink of jy jou tot nou toe so teenoor almal gedra het dat dit van jou gesê kan word: "Nooit het hy iemand in daad of woord verkeerd aangedoen nie."
En roep in herinnering hoeveel dinge jy al deurgemaak het, en hoeveel dinge jy kon verdra; dat die storie van jou lewe nou voltooi is en jou diens verby is; hoeveel mooi dinge jy al gesien het; hoeveel plesiere en pyne jy geminag het; hoeveel dinge wat mense eervol noem, jy van die hand gewys het; en teenoor hoeveel kwaadwillige mense jy vriendelik was.
Waarom ontstel onbekwame en onkundige siele iemand wat bekwaam is en kennis het? Watter siel is dan bekwaam en het kennis? Dié wat begin en einde ken, en die rede ken wat deur alle stof gaan en die heelal deur alle tyd volgens vaste siklusse bestuur.
Gou, baie gou, sal jy as wees, of 'n geraamte, en óf 'n naam óf nie eens 'n naam nie; en 'n naam is maar klank en eggo. En die dinge wat in die lewe hoog geag word, is leeg en vrot en nietig, soos hondjies wat mekaar byt, en kindertjies wat stry, lag, en dan dadelik huil. Maar trou en beskeidenheid en regverdigheid en waarheid het gevlug, "op na Olimpus van die wye aarde af".
Wat hou jou dan nog hier? Die dinge wat ons sintuie waarneem, verander maklik en staan nooit stil nie; die sintuie self is dof en neem maklik valse indrukke op; en die arme siel self is maar 'n damp wat uit bloed opstyg. En om 'n goeie naam te hê in so 'n wêreld, is iets leegs. Waarom wag jy dan nie rustig op jou einde nie, of dit nou uitdowing is of 'n oorgang na 'n ander toestand? En wat is genoeg totdat daardie tyd kom? Wel, wat anders as om die gode te eer en te seën, goed te doen aan mense, en verdraagsaamheid en selfbeheersing te beoefen; en wat betref alles wat buite die grense van die arme vlees en asem lê, om te onthou dat dit nie joune is nie en ook nie in jou mag nie.
Jy kan jou lewe in 'n gelyke stroom van geluk deurbring as jy die regte pad kan loop, en op die regte manier kan dink en optree. Hierdie twee dinge het die siel van God en die siel van die mens, en die siel van elke redelike wese, in gemeen: om nie deur 'n ander verhinder te word nie; en om die goeie te sien in 'n regverdige gesindheid en regverdige optrede, en jou begeerte daar te laat eindig.
As dit nie my eie slegtheid is nie, en ook nie 'n gevolg van my eie slegtheid nie, en die gemeenskap ly nie skade nie, waarom kwel ek my dan daaroor? En watter skade ly die gemeenskap?
Moenie onnadenkend meegesleur word deur hoe dinge lyk nie, maar help almal na jou vermoë en na wat hulle verdien. En as hulle verlies gely het in onverskillige dinge, moenie dink dit is regte skade nie, want dit is 'n slegte gewoonte. Maar doen soos die ou man wat, toe hy weggaan, sy pleegkind se tol teruggevra het, terwyl hy goed onthou het dat dit maar 'n tol was. Doen jy ook so in hierdie geval.
Wanneer jy op die spreekgestoelte staan en uitroep, het jy vergeet, man, wat hierdie dinge is? "Ja, maar vir hierdie mense is dit van groot belang." Sal jy dan ook vir hierdie dinge 'n dwaas word? "Eens was ek 'n gelukkige mens, maar ek het dit verloor, ek weet nie hoe nie." Maar gelukkig beteken dat 'n mens vir jouself 'n goeie lot toegedeel het; en 'n goeie lot is 'n goeie gesindheid van die siel, goeie gevoelens, goeie dade.