Elfuur. Bloom ry saam met ander mans in 'n koets na die begrafnis van Paddy Dignam op die Glasnevin-begraafplaas. Hy dink aan die dood, aan sy eie seuntjie Rudy wat as baba gesterf het, en aan sy vader se selfmoord. – By Homeros: Hades, Odusseus se besoek aan die onderwêreld.

Martin Cunningham het eerste sy syhoedkop by die krakende koets ingesteek en, behendig ingeklim, gaan sit. Mnr. Power het agter hom ingestap en sy lengte versigtig gebuig.

—Kom, Simon.

—Na jou, het mnr. Bloom gesê.

Mnr. Dedalus het vinnig sy hoed opgesit en ingeklim en gesê:

—Ja, ja.

—Is ons nou almal hier? het Martin Cunningham gevra. Kom, Bloom.

Mnr. Bloom het ingeklim en op die oop plek gaan sit. Hy het die deur agter hom toegetrek en dit twee keer toegeklap tot dit styf toe was. Hy het 'n arm deur die armlus gesteek en ernstig deur die oop koetsvenster na die neergetrekte blindings van die laan gekyk. Een opsy getrek: 'n ou vrou wat loer. Neus witgedruk teen die ruit. Dank haar sterre dat sy oorgeslaan is. Buitengewoon die belangstelling wat hulle in 'n lyk het. Bly om ons te sien gaan, ons gee hulle soveel moeite om te kom. Werkie lyk of dit hulle pas. Fluister-fluister in hoeke. Slof rond in sloffieflappers uit vrees hy word wakker. Dan maak hulle hom gereed. Lê hom uit. Molly en mev. Fleming wat die bed opmaak. Trek dit meer na jou kant. Ons doodskleed. Weet nooit wie aan jou gaan raak as jy dood is nie. Was en sjampoe. Ek glo hulle knip die naels en die hare. Hou 'n bietjie in 'n koevert. Groei nogtans daarna. Onrein werk.

Almal het gewag. Niks is gesê nie. Laai seker die kranse in. Ek sit op iets hards. Ag, daai seep: in my heupsak. Beter dit daar uithaal. Wag vir 'n kans.

Almal het gewag. Toe is wiele voor gehoor, draaiend: toe nader: toe perdehoewe. 'n Ruk. Hul koets het begin beweeg, krakend en swaaiend. Ander hoewe en krakende wiele het agter begin. Die blindings van die laan het verbygegaan en nommer nege met sy rouflenter-klopper, deur op 'n skrefie. Teen loopspoed.

Hulle het steeds gewag, hul knieë wat wip, totdat hulle gedraai het en langs die tremspore gery het. Tritonville road. Vinniger. Die wiele het geratel en oor die geplaveide straat gerol en die mal ruite het ratelend in die deurrame geskud.

—Watter pad vat hy ons? het mnr. Power deur albei vensters gevra.

—Irishtown, het Martin Cunningham gesê. Ringsend. Brunswick street.

Mnr. Dedalus het geknik en uitgekyk.

—Dis 'n mooi ou gebruik, het hy gesê. Ek is bly om te sien dit het nie uitgesterf nie.

Almal het 'n rukkie deur hul vensters gekyk hoe verbygangers pette en hoede lig. Respek. Die koets het van die tremspoor uitgeswaai na die gladder pad verby Watery lane. Mnr. Bloom het starend 'n lenige jong man gesien, in rouklere geklee, 'n breë hoed.

—Daar gaan 'n vriend van jou verby, Dedalus, het hy gesê.

—Wie is dit?

—Jou seun en erfgenaam.

—Waar is hy? het mnr. Dedalus gesê en oorkant toe gerek.

Die koets, wat verby die oop slote en hope oopgeskeurde pad voor die huurkasernes ry, het om die hoek gewaggel en, terug na die tremspoor geswaai, raserig met klapperende wiele voortgerol. Mnr. Dedalus het teruggeval en gesê:

—Was daai Mulligan-skobbejak by hom? Sy fidus Achates!

—Nee, het mnr. Bloom gesê. Hy was alleen.

—Seker by sy tante Sally, het mnr. Dedalus gesê, die Goulding-faksie, die dronk klein kostesaldeerdertjie en Crissie, pappa se klein kluitjie mis, die slim kind wat haar eie pa ken.

Mnr. Bloom het vreugdeloos geglimlag op Ringsend road. Wallace Bros: die bottelfabriek: Dodder-brug.

Richie Goulding en die regsak. Goulding, Collis en Ward noem hy die firma. Sy grappe word bietjie klam. Groot kaskar was hy. Wals in Stamer street met Ignatius Gallaher op 'n Sondagoggend, die hospita se twee hoede op sy kop vasgesteek. Die hele nag aan die rinkink. Begin hom nou vang: daai rugpyn van hom, vrees ek. Vrou wat sy rug stryk. Dink hy sal dit met pille genees. Almal broodkrummels. Omtrent seshonderd persent wins.

—Hy loop met 'n gemene klomp, het mnr. Dedalus gegrou. Daai Mulligan is volgens alle berigte 'n besmette verdomde dubbelgeverfde skurk. Sy naam stink oral in Dublin. Maar met die hulp van God en Sy geseënde moeder sal ek dit my taak maak om een van die dae 'n brief aan sy ma of sy tante of wat sy ook al is te skryf wat haar oog so wyd soos 'n hek sal oopmaak. Ek sal sy katastrofe kielie, glo jy my.

Hy het bo die gekletter van die wiele uitgeroep:

—Ek sal nie toelaat dat haar bliksem van 'n nefie my seun ruïneer nie. 'n Toonbankspringer se seun. Wat lint verkoop by my neef, Peter Paul M'Swiney s'n. Nie 'n kans nie.

Hy het opgehou. Mnr. Bloom het van sy kwaai snor na mnr. Power se sagte gesig gekyk en na Martin Cunningham se oë en baard, wat ernstig skud. Lawaaierige eiewillige man. Vol van sy seun. Hy is reg. Iets om oor te dra. As klein Rudy gelewe het. Hom sien grootword. Sy stem in die huis hoor. Langs Molly in 'n Eton-pak loop. My seun. Ek in sy oë. Vreemde gevoel sou dit wees. Van my. Net 'n kans. Moes daai oggend in Raymond terrace gewees het, sy was by die venster en het na die twee honde gekyk wat dit doen by die muur van die hou op om kwaad te doen. En die sersant wat opgryns. Sy het daai roomkleurige japon aangehad met die skeur wat sy nooit toegewerk het nie. Gee ons 'n vat, Poldy. God, ek gaan dood daarvoor. Hoe lewe begin.

Toe dik geword. Moes die Greystones-konsert weier. My seun binne-in haar. Ek kon hom in die lewe gehelp het. Ek kon. Hom onafhanklik maak. Duits ook leer.

—Is ons laat? het mnr. Power gevra.

—Tien minute, het Martin Cunningham gesê en na sy horlosie gekyk.

Molly. Milly. Dieselfde ding, aangelengd. Haar rabbedoe-vloeke. O springende Jupiter! Gode en klein vissies! Tog, sy's 'n skat van 'n meisie. Gou 'n vrou. Mullingar. Liefste Papli. Jong student. Ja, ja: 'n vrou ook. Lewe, lewe.

Die koets het oorgehel en terug, hul vier lywe wat swaai.

—Corny kon vir ons 'n ruimer kar gegee het, het mnr. Power gesê.

—Hy kon, het mnr. Dedalus gesê, as daai skeeloog hom nie so gepla het nie. Volg jy my?

Hy het sy linkeroog toegemaak. Martin Cunningham het korskrummels onder sy dye begin wegvee.

—Wat is dit, het hy gesê, in die naam van God? Krummels?

—Iemand het glo onlangs hier 'n piekniek gehou, het mnr. Power gesê.

Almal het hul dye gelig en die beskimmelde knopelose leer van die sitplekke met afkeur bekyk. Mnr. Dedalus het sy neus gedraai, ondertoe gefrons en gesê:

—Tensy ek my grootliks misgis. Wat dink jy, Martin?

—Dit het my ook opgeval, het Martin Cunningham gesê.

Mnr. Bloom het sy dy neergesit. Bly ek het daai bad gevat. Voel my voete heeltemal skoon. Maar ek wens mev. Fleming het hierdie sokkies beter gestop.

Mnr. Dedalus het gelate gesug.

—Op die ou end, het hy gesê, is dit die natuurlikste ding in die wêreld.

—Het Tom Kernan opgedaag? het Martin Cunningham gevra en die punt van sy baard saggies gedraai.

—Ja, het mnr. Bloom geantwoord. Hy's agter met Ned Lambert en Hynes.

—En Corny Kelleher self? het mnr. Power gevra.

—By die begraafplaas, het Martin Cunningham gesê.

—Ek het M'Coy vanoggend raakgeloop, het mnr. Bloom gesê. Hy het gesê hy sal probeer kom.

Die koets het kort stilgehou.

—Wat's fout?

—Ons staan stil.

—Waar is ons?

Mnr. Bloom het sy kop by die venster uitgesteek.

—Die Grand Canal, het hy gesê.

Gasfabriek. Kinkhoes genees dit glo. Goeie ding Milly het dit nooit gekry nie. Arme kinders! Vou hulle dubbel, blou en pers in stuiptrekkings. Skande eintlik. Lig daarvan afgekom met siektes in vergelyking. Net masels. Lynsaadtee. Skarlakenkoors, griepepidemies. Werf stemme vir die dood. Moenie hierdie kans mis nie. Hondehuis daar oorkant. Arme ou Athos! Wees goed vir Athos, Leopold, is my laaste wens. U wil geskied. Ons gehoorsaam hulle in die graf. 'n Sterwende gekrabbel. Hy het dit ter harte geneem, weggekwyn. Stil dier. Ou mans se honde is gewoonlik so.

'n Reëndruppel het op sy hoed gespoeg. Hy het teruggetrek en vir 'n oomblik 'n bui kolletjies oor die grys plaveisel sien spat. Uitmekaar. Snaaks. Soos deur 'n vergiettes. Ek het gedink dit sou. My skoene het gekraak, onthou ek nou.

—Die weer verander, het hy stil gesê.

—Jammer dit het nie mooi gebly nie, het Martin Cunningham gesê.

—Nodig vir die platteland, het mnr. Power gesê. Daar kom die son weer uit.

Mnr. Dedalus het deur sy bril na die gesluierde son geloer en 'n stom vloek na die lug geslinger.

—Dis so onseker soos 'n kind se boude, het hy gesê.

—Ons is weer weg.

Die koets het weer sy stywe wiele gedraai en hul lywe het saggies geswaai. Martin Cunningham het die punt van sy baard vinniger gedraai.

—Tom Kernan was gisteraand onbetaalbaar, het hy gesê. En Paddy Leonard wat hom in sy gesig na-aap.

—O, kry hom aan die praat, Martin, het mnr. Power gretig gesê. Wag tot jy hom hoor, Simon, oor Ben Dollard se sing van The Croppy Boy.

—Onbetaalbaar, het Martin Cunningham hoogdrawend gesê. Sy vertolking van daardie eenvoudige ballade, Martin, is die mees snydende weergawe wat ek nog ooit in die hele verloop van my ondervinding gehoor het.

—Snydend, het mnr. Power laggend gesê. Hy's mal oor daai woord. En die retrospektiewe rangskikking.

—Het jy Dan Dawson se toespraak gelees? het Martin Cunningham gevra.

—Nee, toe nie, het mnr. Dedalus gesê. Waar is dit?

—In die koerant vanoggend.

Mnr. Bloom het die koerant uit sy binnesak gehaal. Daai boek moet ek vir haar ruil.

—Nee, nee, het mnr. Dedalus vinnig gesê. Later asseblief.

Mnr. Bloom se blik het langs die rand van die koerant afgegly en die sterftes deurgekyk: Callan, Coleman, Dignam, Fawcett, Lowry, Naumann, Peake, watter Peake is dit? is dit die kêrel wat by Crosbie en Alleyne s'n was? nee, Sexton, Urbright. Inkletters wat vinnig verbleik op die gerafelde brekende papier. Met dank aan die Klein Blommetjie. Pynlik gemis. Tot die onuitspreeklike smart van sy. Op 88-jarige ouderdom na 'n lang en uitmergelende siekte. Maandmis: Quinlan. Soete Jesus, wees sy siel genadig.

Dis nou 'n maand dat liewe Henry gevlug het
Na sy huis in die hemel bo
Sy familie ween en treur oor hul verlies
En hoop hom eendag daar te sien, want hulle glo.

Het ek die koevert opgeskeur? Ja. Waar het ek haar brief gesit nadat ek dit in die bad gelees het? Hy het op sy onderbaadjiesak geklop. Daar, reg so. Liewe Henry gevlug. Voordat my geduld uitgeput word is.

Nasionale skool. Meade se werf. Die staanplek. Net twee daar nou. Knik-knik. Vol soos 'n bosluis. Te veel been in hul skedels. Die ander draf rond met 'n vrag. 'n Uur gelede het ek daar verbygekom. Die kardrywers het hul hoede gelig.

'n Wisselwagter se rug het hom skielik regop gestrek teen 'n trempaal by mnr. Bloom se venster. Kon hulle nie iets outomaties uitdink sodat die wiel self baie handiger? Ja, maar daai ou sou dan sy werk verloor? Ja, maar dan sou 'n ander ou 'n werk kry om die nuwe uitvinding te maak?

Antient Concert Rooms. Niks daar aan die gang nie. 'n Man in 'n vaalgeel pak met 'n rouband om die arm. Nie veel smart daar nie. Kwartrou. Aangetroude familie miskien.

Hulle het verbygery by die kaal kansel van saint Mark's, onder die spoorbrug deur, verby die Queen's theatre: in stilte. Advertensieborde: Eugene Stratton, mev. Bandmann Palmer. Kan ek Leah vanaand gaan sien, wonder ek. Ek het gesê ek. Of die Lily of Killarney? Elster Grimes Opera Company. Groot kragtige verandering. Nat blink plakkate vir volgende week. Fun on the Bristol. Martin Cunningham kan 'n kaartjie vir die Gaiety reël. Sal 'n drankie of twee moet trakteer. Om 't ewe.

Hy kom in die middag. Haar liedjies.

Plasto's. Sir Philip Crampton se gedenkfontein-borsbeeld. Wie was hy?

—Hoe gaan dit? het Martin Cunningham gesê en sy palm groetend na sy voorkop gelig.

—Hy sien ons nie, het mnr. Power gesê. Ja, hy sien ons. Hoe gaan dit?

—Wie? het mnr. Dedalus gevra.

—Blazes Boylan, het mnr. Power gesê. Daar's hy, lug sy kuif.

Net daai oomblik het ek gedink.

Mnr. Dedalus het oorgebuig om te groet. Van die deur van die Red Bank het die wit skyf van 'n strooihoed antwoord geflits: viets figuur: verby.

Mnr. Bloom het die naels van sy linkerhand bekyk, toe dié van sy regterhand. Die naels, ja. Is daar iets meer in hom wat hulle sy sien? Betowering. Slegste man in Dublin. Dit hou hom aan die lewe. Hulle voel soms wat 'n mens is. Instink. Maar so 'n tipe. My naels. Ek kyk net na hulle: goed geknip. En daarna: alleen dink. Lyf raak bietjie sagterig. Ek sou dit agterkom: van onthou. Wat veroorsaak dit? Ek veronderstel die vel kan nie vinnig genoeg saamtrek as die vleis afval nie. Maar die vorm is daar. Die vorm is nog daar. Skouers. Heupe. Mollig. Aand van die dans, aantrek. Hempie vasgesteek tussen die boude agter.

Hy het sy hande tussen sy knieë gevou en, tevrede, sy leë blik oor hul gesigte gestuur.

Mnr. Power het gevra:

—Hoe vorder die konserttoer, Bloom?

—O, baie goed, het mnr. Bloom gesê. Ek hoor groot dinge daarvan. Dis 'n goeie idee, sien jy...

—Gaan jy self?

—Wel nee, het mnr. Bloom gesê. Om die waarheid te sê, ek moet vir private sake na county Clare toe. Sien jy, die idee is om die vernaamste dorpe te toer. Wat jy op die een verloor, kan jy op die ander inhaal.

—Presies, het Martin Cunningham gesê. Mary Anderson is nou daar bo.

Het julle goeie kunstenaars?

—Louis Werner toer met haar, het mnr. Bloom gesê. O ja, ons sal almal topklas hê. J. C. Doyle en John MacCormack, hoop ek, en. Die beste, eintlik.

—En Madame, het mnr. Power glimlaggend gesê. Laaste maar nie die minste nie.

Mnr. Bloom het sy hande losgemaak in 'n gebaar van sagte beleefdheid en hulle weer saamgevou. Smith O'Brien. Iemand het 'n bos blomme daar neergesit. Vrou. Moet sy sterfdag wees. Mag jy nog baie beleef. Die koets wat by Farrell se standbeeld verbydraai, het hul gewillige knieë geruisloos verenig.

Oet: 'n vaalgeklede ou man het van die randsteen sy ware aangebied, sy mond wat oopgaan: oet.

—Vier skoenveters vir 'n pennie.

Wonder hoekom hy van die rol geskrap is. Het sy kantoor in Hume street gehad. Dieselfde huis as Molly se naamgenoot, Tweedy, kroonprokureur vir Waterford. Het daai syhoed sedertdien. Oorblyfsels van ou fatsoen. Ook in die rou. Verskriklike agteruitgang, arme drommel! Rondgeskop soos snuif by 'n lykwaak. O'Callaghan op sy laaste bene.

En Madame. Twintig oor elf. Op. Mev. Fleming is in om skoon te maak. Doen haar hare, neurie: voglio e non vorrei. Nee: vorrei e non. Kyk na die punte van haar hare of hulle gesplete is. Mi trema un poco il. Pragtig op daai tre is haar stem: huilende toon. 'n Lyster. 'n Sanglyster. Daar is 'n woord sanglyster wat dit uitdruk.

Sy oë het lig oor mnr. Power se aantreklike gesig gegly. Gryserig oor die ore. Madame: glimlag. Ek het teruggeglimlag. 'n Glimlag help baie. Net beleefdheid miskien. Gawe kêrel. Wie weet, is dit waar van die vrou wat hy aanhou? Nie lekker vir sy vrou nie. Tog sê hulle, wie was dit wat my vertel het, daar's niks vleesliks nie. Jy sou dink dit sou nogal gou uitgespeel raak. Ja, dit was Crofton wat hom een aand teëgekom het met 'n pond kruisskyf vir haar. Wat was sy nou weer? Kroegmeisie in Jury's. Of die Moira, was dit?

Hulle het onder die reusemantel-gestalte van die Bevryder deurgery.

Martin Cunningham het mnr. Power aangestamp.

—Van die stam van Ruben, het hy gesê.

'n Lang swartbaard-figuur, gebuig oor 'n kierie, wat om die hoek van Elvery's Elephant house stomp, het vir hulle 'n gekrulde hand oop op sy ruggraat gewys.

—In al sy ongerepte skoonheid, het mnr. Power gesê.

Mnr. Dedalus het die stompende figuur agterna gekyk en sag gesê:

—Mag die duiwel die haak van jou rug breek!

Mnr. Power, wat inmekaarsak van die lag, het sy gesig teen die venster beskut toe die koets by Gray se standbeeld verbyry.

—Ons was almal al daar, het Martin Cunningham breed gesê.

Sy oë het mnr. Bloom se oë ontmoet. Hy het sy baard gestreel en bygevoeg:

—Wel, amper almal van ons.

Mnr. Bloom het met skielike gretigheid na sy metgeselle se gesigte begin praat.

—Daar's 'n verskriklik goeie een wat die rondte doen oor Reuben J en die seun.

—Oor die bootsman? het mnr. Power gevra.

—Ja. Is dit nie verskriklik goed nie?

—Wat is dit? het mnr. Dedalus gevra. Ek het dit nie gehoor nie.

—Daar was 'n meisie betrokke, het mnr. Bloom begin, en hy het besluit om hom na die Isle of Man te stuur, weg van die kwaad, maar toe hulle albei.....

—Wat? het mnr. Dedalus gevra. Daai verstokte verdomde lummel, is dit?

—Ja, het mnr. Bloom gesê. Hulle was albei op pad na die boot en hy het probeer verdrink.....

—Verdrink Barabbas! het mnr. Dedalus uitgeroep. Ek wens by Christus hy het dit gedoen!

Mnr. Power het 'n lang lag by sy beskutte neusgate afgestuur.

—Nee, het mnr. Bloom gesê, die seun self.....

Martin Cunningham het hom onbeskof in die rede geval:

—Reuben J en die seun het langs die kaai by die rivier afgestap op pad na die Isle of Man-boot en die jong snuiter het skielik losgeruk en oor die muur, hoeps, in die Liffey in.

—In godsnaam! het mnr. Dedalus geskrik uitgeroep. Is hy dood?

—Dood! het Martin Cunningham uitgeroep. Nie hy nie! 'n Bootsman het 'n paal gekry en hom aan die slap van sy broek uitgevis en hy is op die kaai by die pa afgelewer, meer dood as lewendig. Die halwe dorp was daar.

—Ja, het mnr. Bloom gesê. Maar die snaakse deel is.....

—En Reuben J, het Martin Cunningham gesê, het die bootsman 'n florin gegee omdat hy sy seun se lewe gered het.

'n Onderdrukte sug het onder mnr. Power se hand uitgekom.

—O, dit het hy, het Martin Cunningham bevestig. Soos 'n held. 'n Silwer florin.

—Is dit nie verskriklik goed nie? het mnr. Bloom gretig gesê.

—Een sjieling en agt pennies te veel, het mnr. Dedalus droog gesê.

Mnr. Power se verstikte lag het stil in die koets uitgebars.

Nelson se pilaar.

—Agt pruime 'n pennie! Agt vir 'n pennie!

—Ons moet liewer bietjie ernstig lyk, het Martin Cunningham gesê.

Mnr. Dedalus het gesug.

—Ag, waarlik, het hy gesê, arme klein Paddy sou ons nie 'n lag misgun nie. Menige goeie een het hy self vertel.

—Die Here vergewe my! het mnr. Power gesê en sy nat oë met sy vingers afgevee. Arme Paddy! Ek het min gedink 'n week gelede toe ek hom laas gesien het en hy in sy gewone gesondheid was dat ek so agter hom aan sou ry. Hy's van ons weg.

—'n Ordentliker mannetjie het nog nooit 'n hoed gedra nie, het mnr. Dedalus gesê. Hy is baie skielik weg.

—Ineenstorting, het Martin Cunningham gesê. Hart.

Hy het treurig op sy bors getik.

Brandende gesig: rooiwarm. Te veel John Barleycorn. Kuur vir 'n rooi neus. Drink soos die duiwel tot dit adeliet word. Baie geld het hy uitgegee om dit te kleur.

Mnr. Power het met berouvolle bekommernis na die verbygaande huise gestaar.

—Hy het 'n skielike dood gehad, arme kêrel, het hy gesê.

—Die beste dood, het mnr. Bloom gesê.

Hul wyd oop oë het na hom gekyk.

—Geen lyding nie, het hy gesê. 'n Oomblik en alles is verby. Soos om in jou slaap dood te gaan.

Niemand het gepraat nie.

Dooie kant van die straat dié. Vaal besigheid bedags, grondagente, geheelonthouershotel, Falconer se spoorweggids, staatsdienskollege, Gill's, katolieke klub, die vlytige blindes. Hoekom? Een of ander rede. Son of wind. Snags ook. Skoorsteenvegertjies en slavinnetjies. Onder die beskerming van wyle Vader Mathew. Hoeksteen vir Parnell. Ineenstorting. Hart.

Wit perde met wit voorkoppluime het om die Rotunda-hoek gegalop gekom. 'n Klein doodkissie het verbygeflits. Haastig om te begrawe. 'n Roukoets. Ongetroud. Swart vir die getroudes. Bont vir oujongkêrels. Muisvaal vir 'n non.

—Hartseer, het Martin Cunningham gesê. 'n Kind.

'n Dwerg se gesig, pers en gerimpel soos klein Rudy s'n was. Dwerglyfie, swak soos stopverf, in 'n witgevoerde greinhoutkissie. Begrafnis-onderlinge hulpvereniging betaal. Penny 'n week vir 'n turfsooi. Ons. Klein. Bedelaartjie. Baba. Het niks beteken nie. Fout van die natuur. As dit gesond is, is dit van die moeder. Indien nie, van die man. Beter geluk volgende keer.

—Arme klein dingetjie, het mnr. Dedalus gesê. Dis maar goed dat dit verlos is.

Die koets het stadiger teen die bult van Rutland square uitgeklim. Ratel sy bene. Oor die klippe heen. Net 'n armsalige. Niemand s'n.

—In die midde van die lewe, het Martin Cunningham gesê.

—Maar die ergste van alles, het mnr. Power gesê, is die man wat sy eie lewe neem.

Martin Cunningham het sy horlosie wakker uitgehaal, gehoes en dit teruggesit.

—Die grootste skande om in die familie te hê, het mnr. Power bygevoeg.

—Tydelike kranksinnigheid, natuurlik, het Martin Cunningham beslis gesê. Ons moet dit liefdadig beskou.

—Hulle sê 'n man wat dit doen, is 'n lafaard, het mnr. Dedalus gesê.

—Dit is nie vir ons om te oordeel nie, het Martin Cunningham gesê.

Mnr. Bloom, op die punt om te praat, het sy lippe weer gesluit. Martin Cunningham se groot oë. Kyk nou weg. Simpatieke menslike man is hy. Intelligent. Soos Shakespeare se gesig. Altyd 'n goeie woord om te sê. Hulle het geen genade hier daarvoor nie, of vir kindermoord. Weier christelike begrafnis. Hulle het altyd 'n houtpen deur sy hart in die graf gedryf. Asof dit nie klaar gebreek was nie. Tog kry hulle soms te laat berou. Gevind in die rivierbedding, biesies in die hande vasgeklem. Hy het na my gekyk. En daai aaklige dronklap van 'n vrou van hom. Rig keer op keer vir haar huis in en dan verpand sy die meubels agter sy rug amper elke Saterdag. Laat hom die lewe van die verdoemdes ly. Sal die hart uit 'n klip slyt, dit. Maandagoggend. Begin van voor af. Skouer aan die wiel. Here, sy moes 'n gesig gewees het daai aand toe Dedalus vir my vertel het hy was daar binne. Dronk deur die huis en dans en spring met Martin se sambreel.

En hulle noem my die juweel van Asië,
Van Asië,
Die geisha.

Hy het van my weggekyk. Hy weet. Ratel sy bene.

Daai middag van die geregtelike doodsondersoek. Die rooi-etiket-bottel op die tafel. Die kamer in die hotel met jagprente. Bedompig was dit. Sonlig deur die latte van die hortjiesblinding. Die lykskouer se songebaaide ore, groot en harig. Die skoenpoetser wat getuig. Het eers gedink hy slaap. Toe soos geel strepe op sy gesig gesien. Het afgegly tot by die voetenent van die bed. Uitspraak: oordosis. Dood deur ongeluk. Die brief. Vir my seun Leopold.

Geen pyn meer nie. Word nie meer wakker nie. Niemand s'n.

Die koets het vinnig langs Blessington street geratel. Oor die klippe heen.

—Ons ry nogal vinnig, dink ek, het Martin Cunningham gesê.

—God gee hy gooi ons nie op die pad om nie, het mnr. Power gesê.

—Ek hoop nie, het Martin Cunningham gesê. Dit gaan môre 'n groot wedren in Duitsland wees. Die Gordon Bennett.

—Ja, by Jove, het mnr. Dedalus gesê. Dit sal die moeite werd wees om te sien, waaragtig.

Toe hulle in Berkeley street indraai, het 'n straatorrel naby die Basin 'n uitgelate ratelende vaudeville-liedjie oor en agter hulle aan gestuur. Has anybody here seen Kelly? Kaa ee dubbel el ypsilon. Dodemars uit Saul. Hy's so sleg soos ou Antonio. Hy het my alleen gelos-io. Pirouette! Die Mater Misericordiae. Eccles street. My huis daar onder. Groot plek. Saal vir ongeneeslikes daar. Baie bemoedigend. Our Lady's Hospice vir die sterwendes. Lykhuis gerieflik onderin. Waar ou mev. Riordan dood is. Hulle lyk verskriklik, die vroue. Haar voerbeker en die lepel wat oor haar mond vryf. Dan die skerm om haar bed sodat sy kan sterf. Gawe jong student was dit wat die by se steek verbind het. Hy is oor na die kraaminrigting, het hulle vir my gesê. Van die een uiterste na die ander.

Die koets het om 'n hoek gegalop: stilgehou.

—Wat's nou fout?

'n Verdeelde trop gebrandmerkte beeste het by die vensters verbygegaan, bulkend, slenterend op gestopte hoewe, hul sterte stadig swiepend oor hul klonterige benerige kruise. Buite-om hulle en deur hulle het rooigemerkte skape gehardloop wat hul vrees uitblêr.

—Emigrante, het mnr. Power gesê.

—Huuuh! het die drywer se stem geroep, sy lat wat op hul flanke klap. Huuuh! uit daar!

Donderdag, natuurlik. Môre is slagdag. Dragtiges. Cuffe het hulle vir omtrent sewe-en-twintig pond elk verkoop. Vir Liverpool seker. Rosbief vir ou Engeland. Hulle koop al die sappige op. En dan die vyfde kwart verlore: al daai rou goed, vel, hare, horings. Beloop 'n groot bedrag in 'n jaar. Dooievleishandel. Byprodukte van die slaghuise vir looierye, seep, margarien. Wonder of daai foefie nou nog werk om twyfelagtige vleis by Clonsilla van die trein af te kry.

Die koets het deur die trop aanbeweeg.

—Ek verstaan nie hoekom die stadsraad nie 'n tremlyn van die parkhek na die kaaie aanlê nie, het mnr. Bloom gesê. Al daai diere kon in trokke af na die bote geneem word.

—In plaas daarvan dat hulle die deurpad versper, het Martin Cunningham gesê. Heeltemal reg. Hulle behoort dit te doen.

—Ja, het mnr. Bloom gesê, en nog iets waaraan ek dikwels gedink het, is om munisipale begrafnistrems te hê soos hulle in Milaan het, weet jy. Lê die lyn tot by die begraafplaashekke en hê spesiale trems, lykwa en koets en al. Sien jy nie wat ek bedoel nie?

—O, verdomp met so 'n storie, het mnr. Dedalus gesê. Pullman-wa en salon-eetkamer.

—'n Swak vooruitsig vir Corny, het mnr. Power bygevoeg.

—Hoekom? het mnr. Bloom gevra en na mnr. Dedalus gedraai. Sou dit nie ordentliker wees as om twee langs mekaar te galop nie?

—Wel, daar's iets in, het mnr. Dedalus toegegee.

—En, het Martin Cunningham gesê, ons sou nie tonele hê soos toe die lykwa om Dunphy's omgeslaan het en die doodkis op die pad uitgegooi het nie.

—Dit was verskriklik, het mnr. Power se geskokte gesig gesê, en die lyk het oor die pad rondgeval. Verskriklik!

—Eerste om Dunphy's, het mnr. Dedalus knikkend gesê. Gordon Bennett-beker.

—God sy dank! het Martin Cunningham vroom gesê.

Boems! Omgeslaan. 'n Doodkis wat op die pad uitbons. Oopgebars. Paddy Dignam wat uitskiet en styf in die stof omrol in 'n bruin habyt te groot vir hom. Rooi gesig: grys nou. Mond oopgeval. Vra wat nou aangaan. Heeltemal reg om dit toe te maak. Lyk aaklig oop. Dan ontbind die binnegoed vinnig. Baie beter om al die openinge toe te maak. Ja, ook. Met was. Die sluitspier los. Seël alles toe.

—Dunphy's, het mnr. Power aangekondig toe die koets regs draai.

Dunphy se hoek. Roukoetse opgestel, wat hul smart verdrink. 'n Pouse langs die pad. Tiptop ligging vir 'n kroeg. Verwag ons sal op die terugpad hier stilhou om sy gesondheid te drink. Laat die troos rondgaan. Lewenselikser.

Maar veronderstel nou dit het wel gebeur. Sou hy bloei as 'n spyker hom sê nou maar sny in die rondgegooiery? Hy sou en hy sou nie, veronderstel ek. Hang af waar. Die bloedsomloop staak. Tog kan bietjie uit 'n slagaar sypel. Dit sou beter wees om hulle in rooi te begrawe: 'n donkerrooi.

In stilte het hulle langs Phibsborough road gery. 'n Leë lykwa het verbygedraf, van die begraafplaas af: lyk verlig.

Crossguns-brug: die Royal Canal.

Water het brullend deur die sluise gestroom. 'n Man het op sy sakkende vragskuit gestaan, tussen stapels turf. Op die treklynpad by die sluis 'n slap vasgemaakte perd. Aan boord van die Bugabu.

Hul oë het hom dopgehou. Op die stadige onkruidwaterweg het hy op sy vlot kusweg oor Ierland gedryf, getrek deur 'n sleeptou verby rietbeddings, oor slyk, modderverstikte bottels, kadawerhonde. Athlone, Mullingar, Moyvalley, ek kon 'n staptoer maak langs die kanaal om Milly te gaan sien. Of afry met 'n fiets. Huur een of ander ou rammelkas, veiligheidsfiets. Wren het een die ander dag op die veiling gehad, maar 'n damesfiets. Ontwikkel waterweë. James M'Cann se stokperdjie om my oor die pont te roei. Goedkoper vervoer. In maklike skofte. Woonbote. Uitkamp. Ook lykwaens. Hemel toe per water. Miskien sal ek sonder om te skryf. Kom as 'n verrassing, Leixlip, Clonsilla. Sluis vir sluis af na Dublin. Met turf uit die middellandse vleie. Groet. Hy het sy bruin strooihoed gelig en Paddy Dignam gegroet.

Hulle het verder gery verby Brian Boroimhe house. Naby nou.

—Ek wonder hoe dit met ons vriend Fogarty gaan, het mnr. Power gesê.

—Vra liewer vir Tom Kernan, het mnr. Dedalus gesê.

—Hoe so? het Martin Cunningham gesê. Hom huilend gelos, veronderstel ek?

—Al is hy uit die oog, het mnr. Dedalus gesê, in die geheue dierbaar.

Die koets het links gestuur na Finglas road.

Die klipkapper se werf aan die regterkant. Laaste skof. Saamgedring op die landtong het stil gestaltes verskyn, wit, treurig, wat kalm hande uitsteek, in smart gekniel, wat wys. Brokstukke van gestaltes, gekap. In wit stilte: smekend. Die beste verkrygbaar. Thos. H. Dennany, monumentbouer en beeldhouer.

Verby.

Op die randsteen voor Jimmy Geary, die koster s'n, het 'n ou rondloper gesit, brommend, terwyl hy die vuil en klippe uit sy enorme stofbruin gapende stewel skud. Na die lewensreis.

Somber tuine het toe verbygegaan: een vir een: somber huise.

Mnr. Power het gewys.

—Dis waar Childs vermoor is, het hy gesê. Die laaste huis.

—So is dit, het mnr. Dedalus gesê. 'n Grusame saak. Seymour Bushe het hom vrygekry. Het sy broer vermoor. Of so het hulle gesê.

—Die kroon het geen bewyse gehad nie, het mnr. Power gesê.

—Net omstandigheidsgetuienis, het Martin Cunningham bygevoeg. Dis die stelreël van die reg. Beter dat nege-en-negentig skuldiges ontsnap as dat een onskuldige persoon onregverdig veroordeel word.

Hulle het gekyk. Moordenaarsgrond. Dit het donker verbygegaan. Luike toe, sonder huurder, ongewiede tuin. Hele plek hel toe. Onregverdig veroordeel. Moord. Die moordenaar se beeld in die oog van die vermoorde. Hulle is mal daaroor om daarvan te lees. Man se kop in 'n tuin gevind. Haar klere het bestaan uit. Hoe sy haar dood teëgekom het. Onlangse gruweldaad. Die wapen gebruik. Moordenaar nog op vrye voet. Leidrade. 'n Skoenveter. Die lyk word opgegrawe. Moord kom altyd uit.

Beknop in hierdie koets. Sy sal dit dalk nie hou dat ek so kom sonder om haar te laat weet nie. Moet versigtig wees met vroue. Vang hulle een keer met hul broek op hul enkels. Vergewe jou nooit daarna nie. Vyftien.

Die hoë relings van Prospect het verby hul blik gekabbel. Donker populiere, skaars wit vorms. Vorms al hoe meer, wit gestaltes saamgedring tussen die bome, wit vorms en brokstukke wat stom verbystroom, ydele gebare in die lug volhou.

Die velling het teen die randsteen geskraap: stilgehou. Martin Cunningham het sy arm uitgesteek, die handvatsel teruggeruk en die deur met sy knie oopgestamp. Hy het uitgeklim. Mnr. Power en mnr. Dedalus het gevolg.

Verskuif daai seep nou. Mnr. Bloom se hand het vinnig sy heupsak losgeknoop en die papiervasgeplakte seep na sy binneste sakdoeksak oorgeplaas. Hy het uit die koets geklim en die koerant wat sy ander hand nog vashou, teruggesit.

Armsalige begrafnis: lykkoets en drie koetse. Dis alles dieselfde. Draers, goue leisels, requiemmis, 'n saluutskoot. Prag van die dood. Anderkant die agterste koets het 'n smous by sy stootkar met koeke en vrugte gestaan. Simnelkoeke is dit, aanmekaargeplak: koeke vir die dooies. Hondebeskuitjies. Wie het hulle geëet? Roubeklaers wat uitkom.

Hy het sy metgeselle gevolg. Mnr. Kernan en Ned Lambert het gevolg, Hynes wat agter hulle aan loop. Corny Kelleher het by die oopgemaakte lykwa gestaan en die twee kranse uitgehaal. Hy het een vir die seun gegee.

Waar het daai kind se begrafnis heen verdwyn?

'n Span perde het van Finglas af verbygegaan met swoegende sloffende tred en deur die begrafnisstilte 'n krakende wa gesleep waarop 'n granietblok gelê het. Die wadrywer wat voor hulle aanstap, het gegroet.

Doodkis nou. Voor ons hier aangekom, so dood as wat hy is. Perd wat met sy pluim skeefweg om na hom kyk. Dowwe oog: halsband styf om sy nek, druk op 'n bloedvat of iets. Weet hulle wat hulle elke dag hierheen karwei? Moet twintig of dertig begrafnisse elke dag wees. Dan Mount Jerome vir die protestante. Begrafnisse oor die hele wêreld oral elke minuut. Skoffel hulle by die karvrag onder, dubbelvinnig. Duisende elke uur. Te veel in die wêreld.

Roubeklaers het deur die hekke uitgekom: vrou en 'n meisie. Skraalkakebeen-harpie, harde vrou by 'n winskoop, haar kappie skeef. Meisie se gesig bevlek met vuil en trane, wat die vrou se arm vashou, na haar opkyk vir 'n teken om te huil. Vis se gesig, bloedeloos en lykbleek.

Die lykdraers het die doodkis op hul skouers gelaai en dit deur die hekke ingedra. Soveel dooie gewig. Self swaarder gevoel toe ek uit daai bad uitklim. Eers die stywe: dan die vriende van die stywe. Corny Kelleher en die seun het met hul kranse gevolg. Wie is dit langs hulle? Ag, die swaer.

Almal het agterna geloop.

Martin Cunningham het gefluister:

—Ek was in doodsangs toe jy voor Bloom oor selfmoord praat.

—Wat? het mnr. Power gefluister. Hoe so?

—Sy pa het homself vergiftig, het Martin Cunningham gefluister. Het die Queen's hotel in Ennis gehad. Jy het hom hoor sê hy gaan na Clare. Herdenkingsdag.

—O God! het mnr. Power gefluister. Eerste keer dat ek daarvan hoor. Homself vergiftig?

Hy het agter hom gekyk na waar 'n gesig met donker peinsende oë in die rigting van die kardinaal se mausoleum gevolg het. In gesprek.

—Was hy verseker? het mnr. Bloom gevra.

—Ek glo so, het mnr. Kernan geantwoord. Maar die polis was swaar verpand. Martin probeer om die kleinkêrel in Artane in te kry.

—Hoeveel kinders het hy nagelaat?

—Vyf. Ned Lambert sê hy sal probeer om een van die meisies by Todd's in te kry.

—'n Treurige geval, het mnr. Bloom sag gesê. Vyf klein kindertjies.

—'n Groot slag vir die arme vrou, het mnr. Kernan bygevoeg.

—Ja inderdaad, het mnr. Bloom saamgestem.

Lag nou vir hom.

Hy het afgekyk na die skoene wat hy swartgesmeer en gepoets het. Sy het hom oorleef. Haar man verloor. Meer dood vir haar as vir my. Een moet die ander oorleef. Wyse manne sê. Daar is meer vroue as mans in die wêreld. Betuig haar jou deelneming. Jou verskriklike verlies. Ek hoop jy volg hom gou. Net vir Hindoe-weduwees. Sy sou met 'n ander trou. Hom? Nee. Tog wie weet daarna. Weduweeskap nie meer die ding sedert die ou koningin dood is nie. Op 'n geskutwa getrek. Victoria en Albert. Frogmore-gedenkteken-rou. Maar op die ou end het sy 'n paar viooltjies in haar kappie gesit. Ydel in die diepste van haar hart. Alles vir 'n skaduwee. Gemaal nie eers 'n koning nie. Haar seun was die wese. Iets nuuts om op te hoop, nie soos die verlede wat sy terug wou hê nie, wagtend. Dit kom nooit nie. Een moet eerste gaan: alleen, onder die grond: en nie meer in haar warm bed lê nie.

—Hoe gaan dit, Simon? het Ned Lambert sag gesê en sy hand gedruk. Het jou in jare en dae nie gesien nie.

—Nog nooit beter nie. Hoe gaan dit met almal in Cork se eie dorp?

—Ek was Paasmaandag daar onder vir die resies op Cork park, het Ned Lambert gesê. Dieselfde ou ses-en-agt. Het by Dick Tivy gebly.

—En hoe gaan dit met Dick, die ou staatmaker?

—Niks tussen hom en die hemel nie, het Ned Lambert geantwoord.

—By die heilige Paulus! het mnr. Dedalus in gedempte verbasing gesê. Dick Tivy bles?

—Martin gaan 'n kollekte vir die kleintjies op tou sit, het Ned Lambert gesê en vorentoe gewys. 'n Paar sjielings per kop. Net om hulle aan die gang te hou totdat die versekering uitgesorteer is.

—Ja, ja, het mnr. Dedalus twyfelend gesê. Is dit die oudste seun daar voor?

—Ja, het Ned Lambert gesê, saam met die vrou se broer. John Henry Menton is agter. Hy het sy naam vir 'n pond neergeskryf.

—Ek sal sweer hy het dit gedoen, het mnr. Dedalus gesê. Ek het vir arme Paddy dikwels gesê hy moet daardie werk oppas. John Henry is nie die slegste in die wêreld nie.

—Hoe het hy dit verloor? het Ned Lambert gevra. Drank, of hoe?

—Menige goeie man se gebrek, het mnr. Dedalus met 'n sug gesê.

Hulle het by die deur van die lykkapel stilgehou. Mnr. Bloom het agter die seun met die krans gestaan en neergekyk op sy gladgekamde hare en op die skraal, gegroefde nek binne sy splinternuwe kraag. Arme seun! Was hy daar toe die vader? Albei bewusteloos. Kom by op die laaste oomblik en herken vir oulaas. Alles wat hy kon gedoen het. Ek skuld O'Grady drie sjielings. Sou hy verstaan? Die swyende draers het die kis die kapel in gedra. Watter kant is sy kop?

Ná 'n oomblik het hy die ander gevolg, knipperend in die gedempte lig. Die kis het op sy baar voor die koor gelê, vier lang geel kerse op sy hoeke. Altyd voor ons. Corny Kelleher, wat 'n krans op elke voorste hoek neersit, het vir die seun gewink om te kniel. Die roubeklaers het hier en daar in bidbanke gekniel. Mnr. Bloom het agter naby die doopvont gestaan en, toe almal gekniel het, sy oopgevoude koerant versigtig uit sy sak laat val en sy regterknie daarop neergesit. Hy het sy swart hoed saggies op sy linkerknie gepas en, met die rand in sy hand, vroom vooroor gebuig.

'n Altaardienaar met 'n koperemmer met iets daarin het deur 'n deur uitgekom. Die witkleed-priester het agter hom aangekom, met een hand sy stola reggetrek en met die ander 'n boekie teen sy padda-pens gebalanseer. Wie lees uit die boek? Ek, sê die roek.

Hulle het by die baar stilgehou en die priester het met 'n vlot gekwaak uit sy boek begin lees.

Vader Coffey. Ek het geweet sy naam is soos 'n doodskis. Dominenamine. Bullerig om die snoet lyk hy. Speel baas oor die vertoning. Gespierde christen. Wee hom wat skeef na hom kyk: priester. Jy is Petrus. Sal sywaarts bars soos 'n skaap in die klawer, sê Dedalus. Met 'n pens aan hom soos 'n vergiftigde hondjie. Snaaksste uitdrukkings kry daardie man. Hhhn: sywaarts bars.

Laat hulle belangriker voel as daar in Latyn oor hulle gebid word. Requiemmis. Rouflenters. Swartgerande skryfpapier. Jou naam op die altaarlys. Koue plek dié. Moet goed eet, die hele oggend daar binne in die skemer sit en wag met sy hakke wat skop vir die volgende asseblief. Paddaoë ook. Wat swel hom so op? Molly swel op ná kool. Die lug van die plek dalk. Lyk vol slegte gas. Moet 'n helse klomp slegte gas rondom die plek wees. Slagters, byvoorbeeld: hulle word soos rou biefstuk. Wie't my vertel? Mervyn Browne. Onder in die kelders van saint Werburgh's pragtige ou orrel honderd-en-vyftig moet hulle soms 'n gat in die kiste boor om die slegte gas uit te laat en dit te brand. Uit bars dit: blou. Een snuif daarvan en jy's klaar.

My knieskyf maak my seer. Eina. Dis beter.

Die priester het 'n stok met 'n knop aan die punt uit die seun se emmer gehaal en dit oor die kis geskud. Toe het hy na die ander kant geloop en dit weer geskud. Toe het hy teruggekom en dit terug in die emmer gesit. Soos jy was voor jy gerus het. Alles is neergeskryf: hy moet dit doen.

Die dienaar het die antwoorde in die diskant gepiep. Ek het dikwels gedink dit sou beter wees om seunsdienaars te hê. Tot vyftien of so. Daarna, natuurlik ...

Wywater was dit seker. Skud die slaap daaruit. Hy moet sat wees vir daardie werk, om daardie ding oor al die lyke te skud wat hulle aandra. Watter kwaad as hy kon sien waaroor hy dit skud. Elke liewe dag 'n vars klomp: middeljarige mans, ou vroue, kinders, vroue dood in die kraambed, mans met baarde, blesbeksakemanne, teringmeisies met klein mossieborsies. Die hele jaar deur het hy dieselfde ding oor hulle almal gebid en water bo-op hulle geskud: slaap. Nou op Dignam.

Gesê hy gaan na die paradys of is in die paradys. Sê dit oor almal. Vervelige soort werk. Maar hy moet iets sê.

Die priester het sy boek toegemaak en weggegaan, gevolg deur die dienaar. Corny Kelleher het die sydeure oopgemaak en die grafgrawers het ingekom, die kis weer opgehys, uitgedra en op hulle kar gestoot. Corny Kelleher het een krans vir die seun gegee en een vir die swaer. Almal het hulle by die sydeure uit gevolg in die sagte grys lug in. Mnr. Bloom het laaste gekom en sy koerant weer in sy sak gevou. Hy het ernstig na die grond gestaar totdat die kiskar na links weggedraai het. Die metaalwiele het die gruis gemaal met 'n skerp knarsende kreet en die trop stomp stewels het die voortgestote kruiwa gevolg langs 'n laan van grafkelders.

Die ree die ra die ree die ra die roe. Here, ek moenie hier neurie nie.

—Die O'Connell-sirkel, het mnr. Dedalus gesê en om hom gekyk.

Mnr. Power se sagte oë het opgegaan na die punt van die hoë keël.

—Hy rus, het hy gesê, in die midde van sy volk, ou Dan O'. Maar sy hart is in Rome begrawe. Hoeveel gebroke harte is hier begrawe, Simon!

—Haar graf is daar oorkant, Jack, het mnr. Dedalus gesê. Ek sal binnekort langs haar uitgestrek lê. Laat Hy my vat wanneer Hy wil.

Oorstelp het hy stil vir homself begin huil, effens struikelend in sy stap. Mnr. Power het sy arm geneem.

—Sy is beter af waar sy is, het hy vriendelik gesê.

—Ek veronderstel so, het mnr. Dedalus met 'n swak hyg gesê. Ek veronderstel sy is in die hemel as daar 'n hemel is.

Corny Kelleher het uit sy ry opsy getree en die roubeklaers laat verbysukkel.

—Treurige geleenthede, het mnr. Kernan beleef begin.

Mnr. Bloom het sy oë toegemaak en twee keer treurig sy kop gebuig.

—Die ander sit hulle hoede op, het mnr. Kernan gesê. Ek veronderstel ons kan dit ook maar doen. Ons is die laastes. Hierdie begraafplaas is 'n verraderlike plek.

Hulle het hulle koppe bedek.

—Die eerwaarde heer het die diens te vinnig gelees, dink jy nie? het mnr. Kernan verwytend gesê.

Mnr. Bloom het ernstig geknik en in die vinnige bloedbelope oë gekyk. Geheime oë, geheimsoekend. Vrymesselaar, dink ek: nie seker nie. Weer langs hom. Ons is die laastes. In dieselfde bootjie. Hoop hy sê nog iets.

Mnr. Kernan het bygevoeg:

—Die diens van die Ierse kerk wat in Mount Jerome gebruik word, is eenvoudiger, indrukwekkender moet ek sê.

Mnr. Bloom het versigtig ingestem. Die taal was natuurlik 'n ander ding.

Mnr. Kernan het plegtig gesê:

—Ek is die opstanding en die lewe. Dit raak 'n man se binneste hart.

—Dis so, het mnr. Bloom gesê.

Jou hart miskien, maar wat van die kêrel in die ses voet by twee met sy tone na die madeliefies? Niks raak daardie een nie. Setel van die gevoelens. Gebroke hart. 'n Pomp tog maar, wat elke dag duisende gellings bloed pomp. Een mooi dag raak hy verstop: en daar het jy dit. Klomp van hulle wat hier rondlê: longe, harte, lewers. Ou geroeste pompe: verdomp niks anders nie. Die opstanding en die lewe. As jy eers dood is, is jy dood. Daardie laaste-dag-idee. Klop hulle almal uit hulle grafte op. Lasarus, kom uit! En hy het vyfde uitgekom en die werk verloor. Staan op! Laaste dag! Dan snuffel elke kêrel rond na sy lewer en sy longe en die res van sy goed. Kry blikskottelniks van homself daardie oggend. 'n Pennyweight poeier in 'n skedel. Twaalf gram een pennyweight. Troy-maat.

Corny Kelleher het langs hulle in die pas geval.

—Alles het A1 afgeloop, het hy gesê. Wat?

Hy het hulle aangekyk uit sy lui oog. Polisieman se skouers. Met jou tooraloom tooraloom.

—Soos dit moet wees, het mnr. Kernan gesê.

—Wat? Eh? het Corny Kelleher gesê.

Mnr. Kernan het hom gerusgestel.

—Wie is daardie kêrel agter saam met Tom Kernan? het John Henry Menton gevra. Ek ken sy gesig.

Ned Lambert het teruggekyk.

—Bloom, het hy gesê, Madame Marion Tweedy wat was, is, ek bedoel, die sopraan. Sy is sy vrou.

—O, natuurlik, het John Henry Menton gesê. Ek het haar 'n ruk lank nie gesien nie. Sy was 'n mooi vrou. Ek het met haar gedans, wag, vyftien sewentien goue jare gelede, by Mat Dillon's in Roundtown. En 'n goeie armvol was sy.

Hy het agter hom deur die ander gekyk.

—Wat is hy? het hy gevra. Wat doen hy? Was hy nie in die skryfbehoeftes nie? Ek het een aand met hom gebots, onthou ek, by rolbal.

Ned Lambert het geglimlag.

—Ja, hy was, het hy gesê, by Wisdom Hely's. 'n Handelsreisiger vir kladpapier.

—In God se naam, het John Henry Menton gesê, hoekom het sy met so 'n coon getrou? Sy het destyds baie vuur in haar gehad.

—Het nog steeds, het Ned Lambert gesê. Hy werf 'n bietjie advertensies.

John Henry Menton se groot oë het vorentoe gestaar.

Die kruiwa het in 'n syllaan gedraai. 'n Gesette man, in die hinderlaag tussen die grasse, het sy hoed in eerbetoon gelig. Die grafgrawers het aan hulle pette geraak.

—John O'Connell, het mnr. Power tevrede gesê. Hy vergeet nooit 'n vriend nie.

Mnr. O'Connell het al hulle hande in stilte geskud. Mnr. Dedalus het gesê:

—Ek kom jou nog 'n besoek aflê.

—My liewe Simon, het die opsigter met 'n lae stem geantwoord. Ek wil jou klandisie glad nie hê nie.

Hy het Ned Lambert en John Henry Menton gegroet en aan Martin Cunningham se sy aangestap, terwyl hy agter sy rug met twee lang sleutels peuter.

—Het julle die een gehoor, het hy hulle gevra, oor Mulcahy van die Coombe?

—Nee, ek het nie, het Martin Cunningham gesê.

Hulle het hulle sy-hoede eendragtig gebuig en Hynes het sy oor nader gedraai. Die opsigter het sy duime in die lussies van sy goue horlosieketting gehaak en op 'n diskrete toon met hulle leë glimlagte gepraat.

—Hulle vertel die storie, het hy gesê, dat twee dronkies een mistige aand hierheen gekom het om na die graf van 'n vriend van hulle te soek. Hulle het na Mulcahy van die Coombe gevra en is gesê waar hy begrawe is. Ná 'n gesukkel deur die mis het hulle die graf ja wraggies gekry. Een van die dronkies het die naam uitgespel: Terence Mulcahy. Die ander dronkie het geknip-knip opgekyk na 'n standbeeld van Onse Verlosser wat die weduwee laat opsit het.

Die opsigter het geknip-knip opgekyk na een van die grafkelders waarby hulle verbygegaan het. Hy het hervat:

—En nadat hy so na die heilige figuur opgeknip het, Lyk nie 'n bleddie bietjie soos die man nie, sê hy. Dis nie Mulcahy nie, sê hy, wie dit ook al gemaak het.

Beloon met glimlagte het hy agtertoe gesak en met Corny Kelleher gepraat, die briefies aangeneem wat aan hom gegee is, en dit omgedraai en deurgekyk terwyl hy loop.

—Dit word alles met 'n doel gedoen, het Martin Cunningham aan Hynes verduidelik.

—Ek weet, het Hynes gesê. Ek weet dit.

—Om 'n kêrel op te beur, het Martin Cunningham gesê. Dis pure goedhartigheid: verdomp niks anders nie.

Mnr. Bloom het die opsigter se welvarende lyf bewonder. Almal wil op goeie voet met hom wees. Ordentlike kêrel, John O'Connell, regtig 'n goeie sort. Sleutels: soos Keyes se advertensie: geen gevaar dat iemand uitkom nie. Geen uitgaankaartjies nie. Habeas corpus. Ek moet ná die begrafnis na daardie advertensie kyk. Het ek Ballsbridge op die koevert geskryf wat ek as dekmantel gebruik het toe sy my steur terwyl ek aan Martha skryf? Hoop dit is nie in die dooiebrief-kantoor gegooi nie. Sou beter lyk met 'n skeer. Grys uitspruitende baard. Dis die eerste teken wanneer die hare grys uitkom. En die humeur wat kortaf raak. Silwerdrade tussen die grys. Stel jou voor jy's sy vrou. Wonder dat hy die moed gehad het om enige meisie te vra. Kom bly by my in die begraafplaas. Hang dit voor haar. Dit mag haar eers opwind. Vry met die dood. Skimme van die nag wat hier sweef met al die dooies rondom uitgestrek. Die skaduwees van die grafte wanneer kerkhowe gaap en Daniel O'Connell moet 'n afstammeling wees veronderstel ek wie is dit wat altyd gesê het hy was 'n snaakse teelagtige man groot katoliek nogtans soos 'n groot reus in die donker. Dwaallig. Gas van grafte. Moet haar gedagtes daarvan afhou om enigsins swanger te raak. Vroue veral is so liggeraak. Vertel haar 'n spookstorie in die bed om haar te laat slaap. Het jy al ooit 'n spook gesien? Wel, ek het. Dit was 'n pikdonker nag. Die horlosie het net twaalf geslaan. Tog sal hulle sommer lekker soen as hulle behoorlik opgewerk is. Hoere in Turkse begraafplase. Leer enigiets as jy jonk begin. Jy kan dalk hier 'n jong weduwee optel. Mans hou daarvan. Liefde tussen die grafstene. Romeo. Speserye van plesier. In die midde van die dood is ons in die lewe. Albei punte ontmoet. Tergend vir die arme dooies. Reuk van geroosterde biefstuk vir die uitgehongerdes. Knaag aan hulle ingewande. Begeerte om mense te terg. Molly wat dit by die venster wou doen. Agt kinders het hy in elk geval.

Hy het in sy tyd 'n goeie klomp sien ondergaan, wat om hom lê, veld na veld. Heilige velde. Meer plek as hulle hulle staande begrawe. Sittend of knielend kan jy nie. Staande? Sy kop kan eendag bo die grond uitkom in 'n grondverskuiwing met sy hand wat wys. Die grond moet heeltemal soos 'n heuningkoek uitgehol wees: langwerpige selle. En baie netjies hou hy dit ook: gesnyde gras en randjies. Sy tuin noem majoor Gamble Mount Jerome. Wel, dit is so. Behoort slaapblomme te wees. Chinese begraafplase met reusagtige papawers wat daar groei lewer die beste opium het Mastiansky my vertel. Die Botaniese Tuine is net daar oorkant. Dis die bloed wat in die aarde insak wat nuwe lewe gee. Dieselfde idee as daardie jode wat hulle gesê het die christenseun vermoor het. Elke man het sy prys. Goed bewaarde vet lyk, heer, lekkerbek, onskatbaar vir vrugtetuin. 'n Winskoop. Vir karkas van William Wilkinson, ouditeur en rekenmeester, onlangs oorlede, drie pond dertien en ses. Met dank.

Ek durf sê die grond sou heel vet wees met lykmis, bene, vleis, naels. Knekelhuise. Verskriklik. Word groen en pienk terwyl hulle ontbind. Vrot vinnig in klam aarde. Die maer oues taaier. Dan 'n soort van 'n talkagtige 'n soort van 'n kaasagtige. Dan begin swart word, swart stroop wat uit hulle syfer. Dan opgedroog. Doodsmotte. Natuurlik leef die selle of wat hulle ook al is voort. Verander rond. Leef feitlik vir ewig. Niks om van te vreet nie vreet hulleself.

Maar hulle moet 'n duiwelse klomp maaiers teel. Grond moet eenvoudig krioel van hulle. Jou kop hy draai en draai. Daai strandmeisies so fraai. Hy lyk vrolik genoeg daaroor. Gee hom 'n gevoel van mag om al die ander eerste te sien ondergaan. Wonder hoe hy na die lewe kyk. Kraak sy grappies ook: verwarm hom tot in sy hart se kamers. Die een oor die bulletin. Spurgeon 4 v.m. vanoggend hemel toe. 11 n.m. (sluitingstyd). Nog nie aangekom nie. Petrus. Die dooies self, die mans in elk geval, sou graag 'n grap af en toe wil hoor of die vroue wil weet wat in die mode is. 'n Sappige peer of damespons, warm, sterk en soet. Hou die klammigheid uit. Jy moet soms lag, so doen dit liewer so. Grafgrawers in Hamlet. Toon die diepgaande kennis van die menslike hart. Durf vir minstens twee jaar nie oor die dooies grap nie. De mortuis nil nisi prius. Eers uit die rou gaan. Moeilik om sy begrafnis voor te stel. Lyk soos 'n soort grap. Lees jou eie doodsberig, sê hulle, dan leef jy langer. Gee jou tweede asem. 'n Nuwe lewe.

—Hoeveel het jy vir môre? het die opsigter gevra.

—Twee, het Corny Kelleher gesê. Halfelf en elf.

Die opsigter het die papiere in sy sak gesit. Die kruiwa het opgehou rol. Die roubeklaers het verdeel en na weerskante van die gat beweeg, versigtig om die grafte trappend. Die grafgrawers het die kis gedra en sy neus op die rand neergesit en die bande om hom gelus.

Hom begrawe. Ons kom om Caesar te begrawe. Sy Idus van Maart of Junie. Hy weet nie wie hier is nie en gee ook nie om nie. Nou wie is daardie slungelagtige lummel daar oorkant in die macintosh? Nou wie is hy, sou ek graag wou weet? Nou sou ek 'n stuiwer gee om te weet wie hy is. Altyd daag iemand op van wie jy nooit gedroom het nie. 'n Kêrel kan sy hele lewe lank alleen op sy eie bly. Ja, hy kan. Tog sal hy iemand moet kry om graafsooie op hom te gooi nadat hy dood is, al kan hy sy eie graf grawe. Ons almal doen dit. Net die mens begrawe. Nee, miere ook. Die eerste ding wat enigiemand opval. Begrawe die dooies. Sê Robinson Crusoe was lewensgetrou. Wel, toe het Vrydag hom begrawe. Elke Vrydag begrawe 'n Donderdag as jy mooi daarna kyk.

O, arme Robinson Crusoe!
Hoe kon jy dan tog maak so?

Arme Dignam! Sy laaste lê op die aarde in sy kissie. As jy aan hulle almal dink, lyk dit tog 'n vermorsing van hout. Alles deurgeknaag. Hulle kan 'n mooi baar uitvind met 'n soort paneel wat skuif, laat hom so sak. Ja, maar hulle mag dalk beswaar maak om uit 'n ander kêrel s'n begrawe te word. Hulle is so puntenerig. Lê my neer in my geboortegrond. Bietjie klei uit die heilige land. Net 'n moeder en doodgebore kind word ooit in een kis begrawe. Ek sien wat dit beteken. Ek sien. Om hom so lank moontlik te beskerm, selfs in die aarde. Die Ier se huis is sy doodskis. Balseming in katakombes, mummies dieselfde idee.

Mnr. Bloom het ver agter gestaan, sy hoed in sy hand, en die ontblote koppe getel. Twaalf. Ek is dertien. Nee. Die kêrel in die macintosh is dertien. Die dood se getal. Waar de duiwel het hy uitgespring? Hy was nie in die kapel nie, dit sal ek sweer. Lawwe bygeloof daardie van dertien.

Mooi sagte tweed het Ned Lambert in daardie pak. Tikkie pers. Ek het een so gehad toe ons in Lombard street west gewoon het. Spoggerige kêrel was hy eens. Het drie pakke op 'n dag geruil. Moet daardie grys pak van my deur Mesias laat omkeer. Hallo. Dis gekleur. Sy vrou ek het vergeet hy is nie getroud nie of sy hospita moes daardie drade vir hom uitgepluk het.

Die kis het uit sig geduik, saggies neergelaat deur die mans wat wydsbeen op die grafbokke staan. Hulle het opgesukkel en uitgeklim: en almal het hul hoede afgehaal. Twintig.

Pouse.

As ons almal skielik iemand anders was.

Ver weg het 'n donkie gebalk. Reën. Geen sulke esel nie. Sien nooit 'n dooie een nie, sê hulle. Skaamte van die dood. Hulle kruip weg. Ook arme papa het weggegaan.

Sagte soet lug het fluisterend om die ontblote koppe gewaai. Fluister. Die seun by die graf se kop het sy krans met albei hande vasgehou en stil in die swart oop ruimte gestaar. Mnr. Bloom het agter die gesette vriendelike opsigter ingeskuif. Goedgesnyde manel. Weeg hulle miskien op om te sien wie volgende gaan. Wel, dit is 'n lang rus. Voel niks meer nie. Dis die oomblik wat jy voel. Moet verdomp onaangenaam wees. Kan dit eers nie glo nie. Moet 'n fout wees: iemand anders. Probeer die huis oorkant. Wag, ek wou nog. Ek het nog nie. Dan verduisterde sterfkamer. Lig wil hulle hê. Gefluister om jou. Wil jy 'n priester sien? Dan malpraat en dwaal. Ylhoofdigheid alles wat jy jou hele lewe lank weggesteek het. Die doodstryd. Sy slaap is nie natuurlik nie. Druk sy onderste ooglid. Kyk of sy neus spits is of sy kakebeen sak of die sole van sy voete geel is. Trek die kussing weg en maak hom op die vloer klaar aangesien hy in elk geval verlore is. Duiwel in daardie prent van die sondaar se dood wat hom 'n vrou wys. Sterf om haar in sy hemp te omhels. Laaste bedryf van Lucia. Sal ek jou nimmermeer aanskou? Bam! Hy blaas sy laaste asem uit. Eindelik weg. Mense praat 'n bietjie oor jou: vergeet jou. Moenie vergeet om vir hom te bid nie. Onthou hom in jou gebede. Selfs Parnell. Klimopdag besig om uit te sterf. Dan volg hulle: val in 'n gat, een ná die ander.

Ons bid nou vir die rus van sy siel. Hoop dit gaan jou wel en jy's nie in die hel. Lekker verandering van lug. Uit die braaipan van die lewe in die vuur van die vagevuur.

Dink hy ooit aan die gat wat vir homself wag? Hulle sê jy dink daaraan as jy in die son ril. Iemand loop daaroor. Die roepjoggie se waarskuwing. Naby jou. Myne daar anderkant na Finglas se kant toe, die erf wat ek gekoop het. Mamma, arme mamma, en klein Rudy.

Die grafgrawers het hulle grawe opgeneem en swaar kluite klei op die kis ingegooi. Mnr. Bloom het sy gesig weggedraai. En as hy die hele tyd gelewe het? Sjoe! By my kool, dit sou aaklig wees! Nee, nee: hy is dood, natuurlik. Natuurlik is hy dood. Maandag is hy dood. Hulle moet 'n wet hê om die hart deur te steek en seker te maak of 'n elektriese klok of 'n telefoon in die kis en 'n soort seil-luggat. Noodvlag. Drie dae. Taamlik lank om hulle in die somer te hou. Net so goed om van hulle ontslae te raak sodra jy seker is daar's geen.

Die klei het sagter geval. Begin vergeet te word. Uit die oog, uit die hart.

Die opsigter het 'n paar treë weggestap en sy hoed opgesit. Genoeg daarvan gehad. Die roubeklaers het moed geskep, een vir een, en hul koppe sonder vertoon bedek. Mnr. Bloom het sy hoed opgesit en gesien hoe die gesette figuur behendig deur die doolhof van grafte sy weg baan. Stil, seker van sy grond, het hy die somber velde deurkruis.

Hynes wat iets in sy notaboek neerkrabbel. Ag, die name. Maar hy ken hulle almal. Nee: kom na my toe.

—Ek neem net die name, het Hynes onderlangs gesê. Wat is jou voornaam? Ek is nie seker nie.

—L, het mnr. Bloom gesê. Leopold. En jy kan maar M'Coy se naam ook neerskryf. Hy het my gevra.

—Charley, het Hynes gesê terwyl hy skryf. Ek weet. Hy was eens by die Freeman.

So was hy, voor hy die werk in die lykhuis onder Louis Byrne gekry het. Goeie idee 'n lykskouing vir dokters. Vind uit wat hulle hulle verbeel hulle weet. Hy is op 'n Dinsdag dood. Die trekpas gekry. Met die kontant van 'n paar advertensies skoonveld. Charley, jy's my liefling. Dis hoekom hy my gevra het. O wel, maak geen skade nie. Ek het daarvoor gesorg, M'Coy. Dankie, ou maat: baie verplig. Laat hom in die skuld staan: kos niks.

—En sê vir ons, het Hynes gesê, ken jy daardie kêrel in die, kêrel was daar oorkant in die ...

Hy het rondgekyk.

—Macintosh. Ja, ek het hom gesien, het mnr. Bloom gesê. Waar is hy nou?

—M'Intosh, het Hynes gesê en gekrabbel. Ek weet nie wie hy is nie. Is dit sy naam?

Hy het weggestap en om hom rondgekyk.

—Nee, het mnr. Bloom begin, en omgedraai en vasgesteek. Hoor hier, Hynes!

Het nie gehoor nie. Wat? Waarheen het hy verdwyn? Geen teken nie. Wel van al die. Het iemand hier gesien? Kaa ee dubbel el. Onsigbaar geword. Goeie Here, wat het van hom geword?

'n Sewende grafgrawer het langs mnr. Bloom gekom om 'n ledige graaf op te neem.

—O, verskoon my!

Hy het rats opsy getree.

Klei, bruin, klam, het in die gat sigbaar begin word. Dit het gestyg. Amper klaar. 'n Hoop klam kluite het meer gestyg, gestyg, en die grafgrawers het op hulle grawe gerus. Almal het weer vir 'n paar oomblikke hul hoede afgehaal. Die seun het sy krans teen 'n hoek gestut: die swaer syne op 'n klont. Die grafgrawers het hulle pette opgesit en hulle grondbesmeerde grawe na die kruiwa gedra. Toe die lemme liggies op die gras geklop: skoon. Een het gebuk om 'n lang pol gras van die steel af te pluk. Een, wat sy maats agterlaat, het stadig aangestap met geskouerde wapen, sy lem blouglinsterend. Stil by die graf se kop het 'n ander die kisband opgerol. Sy naelstring. Die swaer, wat wegdraai, het iets in sy vrye hand gesit. Dank in stilte. Jammer, meneer: moeite. Kopskud. Ek weet dit. Net vir julleself.

Die roubeklaers het stadig sonder doel weggestap, langs kronkelende paadjies, en af en toe gaan staan om 'n naam op 'n graf te lees.

—Kom ons gaan langs die leier se graf om, het Hynes gesê. Ons het tyd.

—Kom ons doen dit, het mnr. Power gesê.

Hulle het regs gedraai en hulle stadige gedagtes gevolg. Met ontsag het mnr. Power se toonlose stem gepraat:

—Party sê hy is glad nie in daardie graf nie. Dat die kis met klippe gevul is. Dat hy eendag weer sal kom.

Hynes het sy kop geskud.

—Parnell sal nooit weer kom nie, het hy gesê. Hy is daar, alles wat sterflik van hom was. Vrede vir sy as.

Mnr. Bloom het onopgemerk langs sy bos geloop by bedroefde engele, kruise, gebreekte pilare, familiekelders, klipverwagtinge wat met opgeslane oë bid, ou Ierland se harte en hande. Verstandiger om die geld aan een of ander liefdadigheid vir die lewendes te bestee. Bid vir die rus van die siel van. Doen iemand dit regtig? Plant hom en klaar daarmee. Soos in 'n steenkoolgeut af. Gooi hulle dan saam om tyd te spaar. Allerseelsdag. Sewe-en-twintigste sal ek by sy graf wees. Tien sjielings vir die tuinier. Hy hou dit vry van onkruid. Ou man self. Dubbel gebuk met sy skêr aan die knip. Naby die dood se deur. Wat heengegaan het. Wat hierdie lewe verlaat het. Asof hulle dit uit eie beweging gedoen het. Almal die stamp gekry. Wat die emmer geskop het. Interessanter as hulle vir jou sê wat hulle was. So-en-so, wawielmaker. Ek was handelsreisiger in kurklinoleum. Ek het vyf sjielings in die pond betaal. Of 'n vrou s'n met haar kastrol. Ek het goeie Ierse bredie gekook. Lofrede in 'n plattelandse kerkhof, dit moet daardie gedig wees van wie is dit Wordsworth of Thomas Campbell. Tot rus ingegaan, sê die protestante. Ou dr. Murren s'n. Die groot geneesheer het hom huis toe geroep. Wel, dis God se akker vir hulle. Mooi plattelandse woning. Nuut gepleister en geverf. Ideale plek om stil 'n rokie te geniet en die Church Times te lees. Huweliksadvertensies probeer hulle nooit mooimaak nie. Geroeste kranse aan knoppe gehang, slingers van bronsfoelie. Beter waarde dié vir die geld. Tog is die blomme digterliker. Die ander raak taamlik vervelig, verlep nooit nie. Druk niks uit nie. Immortelles.

'n Voël het mak op 'n populiertak gesit. Soos opgestop. Soos die trougeskenk wat raadsheer Hooper ons gegee het. Hoe! Hy roer nie 'n veer nie. Weet daar is geen rekkers om op hom los te trek nie. Dooie dier nog treuriger. Lawwe-Milly wat die klein dooie voëltjie in die kombuis se vuurhoutjiedosie begrawe, 'n madeliefieketting en stukkies gebreekte porselein op die graf.

Die Heilige Hart dis dit: wys dit. Hart op sy mou. Moet sywaarts wees en rooi moet dit geverf wees soos 'n regte hart. Ierland is daaraan toegewy of wat ook al. Lyk allesbehalwe tevrede. Hoekom hierdie beproewing? Sou voëls dan kom en pik soos die seun met die mandjie vrugte maar hy het gesê nee want hulle moes vir die seun bang gewees het. Apollo was dit.

Hoeveel! Al hierdie hier het eens deur Dublin rondgeloop. Getroue afgestorwenes. Soos julle nou is, so was ons eens.

Buitendien hoe kon jy almal onthou? Oë, loop, stem. Wel, die stem, ja: grammofoon. Hê 'n grammofoon in elke graf of hou dit in die huis. Ná ete op 'n Sondag. Sit arme ou oupagrootjie op. Kraahraark! Hallohallohallo ekisvreeslikbly kraark vreeslikblyomjouweertesien hallohallo ekisvrees krpthsth. Herinner jou aan die stem soos die foto jou aan die gesig herinner. Anders kon jy nie die gesig ná vyftien jaar onthou nie, sê nou maar. Byvoorbeeld wie? Byvoorbeeld een of ander kêrel wat dood is toe ek by Wisdom Hely's was.

Rtststr! 'n Gerammel van klippies. Wag. Stop!

Hy het aandagtig in 'n klipkelder afgekyk. Een of ander dier. Wag. Daar gaan hy.

'n Vetsugtige grys rot het langs die kant van die kelder aangewaggel en die klippies laat rol. 'n Ou kalant: oupagrootjie: hy ken die toutjies. Die grys lewende het homself in onder die voetstuk ingedruk, homself onder dit ingewikkel. Goeie wegsteekplek vir skatte.

Wie woon daar? Lê die oorskot van Robert Emery. Robert Emmet is hier by fakkellig begrawe, nie waar nie? Maak sy rondte.

Stert nou weg.

Een van daardie kêrels sou gou klaarspeel met 'n mens. Pik die bene skoon maak nie saak wie dit was nie. Gewone vleis vir hulle. 'n Lyk is vleis wat sleg geword het. Wel, en wat is kaas? Lyk van melk. Ek het in daardie Voyages in China gelees dat die Chinese sê 'n witman ruik soos 'n lyk. Verassing beter. Priesters hewig daarteen. Duiwelswerk vir die ander firma. Groothandelverbranders en Hollandse-oond-handelaars. Tyd van die pes. Ongebluste-kalk-koorsputte om hulle op te vreet. Doodskamer. As tot as. Of begrawe op see. Waar is daardie Parsi-toring van stilte? Deur voëls opgevreet. Aarde, vuur, water. Verdrinking sê hulle is die aangenaamste. Sien jou hele lewe in 'n flits. Maar om weer lewend gemaak te word nee. Kan egter nie in die lug begrawe nie. Uit 'n vliegmasjien. Wonder of die nuus rondgaan elke keer as 'n vars een neergelaat word. Ondergrondse kommunikasie. Ons het dit van hulle geleer. Sou nie verbaas wees nie. Gereelde stewige maal vir hulle. Vlieë kom voor hy behoorlik dood is. Lug gekry van Dignam. Hulle sal nie omgee oor die reuk daarvan nie. Soutwit verkrummelende pap van lyk: reuk, smaak soos rou wit rape.

Die hekke het voor geglinster: nog oop. Terug na die wêreld toe. Genoeg van hierdie plek. Bring jou elke keer 'n bietjie nader. Laaste keer wat ek hier was, was mev. Sinico se begrafnis. Arme papa ook. Die liefde wat doodmaak. En selfs die grond snags met 'n lantern opkrap soos daardie geval waarvan ek gelees het om by vars begrawe vroulikes uit te kom of selfs verrot met lopende grafsere. Laat jou ná 'n rukkie grillerig voel. Ek sal na my dood aan jou verskyn. Jy sal my gees na my dood sien. My gees sal jou na my dood spook. Daar is 'n ander wêreld na die dood genaamd hel. Ek hou nie van daardie ander wêreld nie, het sy geskryf. Ek ook nie. Nog genoeg om te sien en te hoor en te voel. Voel lewende warm wesens naby jou. Laat hulle slaap in hulle maaierbeddens. Hulle gaan my nie hierdie beurt kry nie. Warm beddens: warm volbloedige lewe.

Martin Cunningham het uit 'n sypaadjie te voorskyn gekom, ernstig aan die praat.

Prokureur, dink ek. Ek ken sy gesig. Menton, John Henry, prokureur, kommissaris van ede en beëdigde verklarings. Dignam was vroeër in sy kantoor. Mat Dillon's lank gelede. Joviale Mat. Gesellige aande. Koue hoender, sigare, die Tantalus-glase. Hart van goud eintlik. Ja, Menton. Was die duiwel in daardie aand op die rolbalbaan omdat ek binne hom verby geseil het. Pure gelukslag van my: die skuinste. Hoekom hy so 'n diepgewortelde afkeer van my gekry het. Haat met die eerste oogopslag. Molly en Floey Dillon arm-in-arm onder die seringboom, laggend. Kêrel altyd so, gekrenk as daar vroue by is.

Het 'n duik in die kant van sy hoed. Rytuig waarskynlik.

—Verskoon my, meneer, het mnr. Bloom langs hulle gesê.

Hulle het gaan staan.

—Jou hoed is 'n bietjie ingedruk, het mnr. Bloom gesê en gewys.

John Henry Menton het hom vir 'n oomblik sonder om te roer aangestaar.

—Daar, het Martin Cunningham gehelp, en ook gewys.

John Henry Menton het sy hoed afgehaal, die duik uitgestoot en die pluis versigtig op sy jasmou gladgestryk. Hy het die hoed weer op sy kop geklap.

—Dis nou reg, het Martin Cunningham gesê.

John Henry Menton het sy kop kortaf in erkenning geknik.

—Dankie, het hy kortaf gesê.

Hulle het aangestap na die hekke. Mnr. Bloom, bek-af, het 'n paar treë agtergebly om nie af te luister nie. Martin wat die wet voorskryf. Martin kon 'n papkop soos daardie om sy pinkie draai sonder dat hy dit sien.

Oesteroë. Toemaar. Sal hom miskien later spyt wees as dit tot hom deurdring. Kry so die oorhand oor hom.

Dankie. Hoe deftig is ons nie vanoggend nie!

fidus Achates (Latyn): "getroue Achates", Aeneas se trou metgesel in Vergilius se Aeneïs; hier spottend vir Mulligan.

voglio e non vorrei ... mi trema un poco il (Italiaans): uit die duet "Là ci darem la mano" in Mozart se Don Giovanni; Zerlina sing eintlik vorrei e non vorrei ("ek wil en wil nie"), mi trema un poco il cor ("my hart bewe 'n bietjie").

Mater Misericordiae (Latyn): "Moeder van Barmhartigheid", 'n hospitaal in Eccles street, Dublin.

Die "Bevryder" is Daniel O'Connell (1775–1847), wie se groot standbeeld aan die begin van Sackville street staan; Smith O'Brien, Farrell en Gray het ook standbeelde in dieselfde straat.

"Van die stam van Ruben": Reuben J. Dodd, 'n Dublinse prokureur en geldskieter wat as Jood beskou is; mnr. Dedalus skuld hom geld.

"Ratel sy bene ... Niemand s'n" weerklink 'n Victoriaanse gedig, "The Pauper's Drive" ("Rattle his bones over the stones; / He's only a pauper, whom nobody owns").

Die Gordon Bennett-beker was 'n motorwedren wat op 2 Julie 1904 in Duitsland gehou is.

Hierdie hoofstuk weerspieël Odusseus se besoek aan die onderwêreld (Hades) in Boek 11 van die Odyssee; die Royal Canal en die Dodder, Liffey en Grand Canal staan vir die riviere van die onderwêreld.

Non intres in judicium cum servo tuo, Domine (Latyn): "Gaan nie met u kneg in die gerig nie, Here" (Ps. 143:2). Et ne nos inducas in tentationem: "En lei ons nie in versoeking nie." In paradisum: "In die paradys" – uit die begrafnisliturgie.

Vader Coffey: sy naam klink in Engels na "coffin" (doodskis).

Habeas corpus (Latyn): "jy moet die liggaam hê" – regsbevel dat 'n gevangene voor die hof gebring word. De mortuis nil nisi prius: Bloom verhaspel "de mortuis nil nisi bonum" ("van die dooies niks as goeds nie"); "nisi prius" is 'n Engelse regsterm.

Die O'Connell-sirkel: die grafmonument van Daniel O'Connell (1775–1847), "die Bevryder", in Glasnevin-begraafplaas; sy hart is in Rome begrawe.

Macintosh: 'n rubberreënjas. Hynes hoor dit as 'n van, M'Intosh, en skryf die onbekende man so in die lys van roubeklaers.

Die leier se graf: Charles Stewart Parnell (1846–1891), Ierse nasionalistiese leier; party het geglo hy is nie werklik dood nie en sal terugkeer. Klimopdag (6 Oktober) is sy gedenkdag.

Robert Emmet (1778–1803): Ierse rebel wat ná die opstand van 1803 tereggestel is; sy grafplek is onbekend.