Dagboek van 'n soldaat

'n Jong offisier kom saam met 'n klein bevrydingsleër terug na sy eiland om 'n diktator te verdryf. Hy glo hy bring vryheid en geluk vir almal. Elke aand skryf hy in sy dagboek, en bladsy vir bladsy moet hy uitvind wat dit kos om aan die kant van die goeie te veg sonder om self 'n monster te word.

N.P. van Wyk Louw (1906–1970) is een van die grootste digters en denkers wat Afrikaans nog gehad het. Hy het gedigte, essays en dramas geskryf, en hy het hom sy hele lewe lank besig gehou met vrae oor mag, verantwoordelikheid en wat 'n volk regtig lewend hou.

Dagboek van 'n soldaat is 'n hoorspel, dit wil sê 'n drama wat vir die radio geskryf is. Die Beheerraad van die SAUK het dit bestel, en dit is op 4 Augustus 1961 in die Afrikaanse Diens uitgesaai. In 1962 het Pers-Boekhandel dit as boek uitgegee, en dit is daarna nog 'n paar keer herdruk.

Omdat dit vir die oor geskryf is, staan daar baie klanke in die teks: geweerskote, marsmusiek, telefone wat lui, die blêrende radio van die diktator, en 'n stukkie musiek wat die skrywer die "Dagboek-tema" noem. Elke keer as jy dit sien, weet jy: nou praat Gerardo weer met sy dagboek.

Die storie speel af op 'n eiland wat vyf jaar lank deur die diktator Lobos regeer is. Die name klink Spaans, maar die land self kry nie 'n naam nie. Dit kan enige land wees.

Die hoofkarakter is kaptein Gerardo de Torres, 25 jaar oud. Hy het as jong man na die buiteland gevlug en kom nou terug met die Bevrydingsleër van generaal Alonso. Sy vader, die advokaat Ramon de Torres, is die geheime leier van die verset in die hoofstad. Gerardo is idealisties, 'n bietjie naïef, en baie seker van homself.

Rondom hom staan 'n handvol sterk karakters. Daar is Maria, 'n jong vrou wat by die leër aangesluit het, saam met hom in die informasiekantoor werk, en elke oggend kommunie ontvang. Daar is majoor Eduardo, 'n ou beroepsoldaat wat nie veel van "idealiste en studente" hou nie, maar wel 'n gewete het. Daar is generaal Alonso, opreg en eenvoudig, maar bereid om enigiets te doen om te wen. En daar is Gerardo se moeder, wat deur vyf jaar van vrees 'n ander mens geword het.

Lobos self hoor ons net oor die radio. Hy brul, of hy praat sag en lieflik, en albei is ewe vals.

Die groot vraag van die drama is eenvoudig, maar dit maak seer: mag jy die wapens van jou vyand gebruik om hom te verslaan? As 'n diktator moor en martel, moet jy dan ook? En as jy dit doen, wat is dan nog die verskil tussen julle?

Die inval. Die Bevrydingsleër val 'n hawestad aan en neem dit sonder moeite in. Gerardo is uitbundig: die mense juig, al is dit nog skraal en bang. Hy gaan dadelik na sy ouerhuis toe, waar sy moeder fluister en hom smeek om nie name te noem nie. Sy vader is in die hoofstad, naby Lobos. Gerardo rig 'n informasiekantoor op met tiksters en telefoonmeisies. Dan slaan Lobos terug: bomme val tussen die burgers, die eerste seuns sneuwel in die veld, die leër se skepe word vernietig, en 'n bom tref die informasiekantoor. In die chaos sien Gerardo hoe kalm en sterk die jong luitenant by die telefoon is. Vir die eerste keer vra hy haar naam: Maria.

Die beleg. Die eerste opmars is gestuit en die stad word beleër. Generaal Alonso besluit om die stad te hou "al hou ek sy ashoop", en hy is nie sag met die burgers nie. Oor die radio hoor Gerardo dat sy vader gevang is. Sy moeder vertel hom van drie geheime frases wat sy vader sou gebruik om te laat weet of hy gemartel is en of hy iemand verraai het. Lobos laat 23 gevange seuns doodskiet en lees hulle name oor die radio voor. Gerardo en Maria raak nader aan mekaar, maar sy wou nog altyd non word. Dan kondig Alonso sy weerwraak aan: die mense van die stad word gyselaars, en vir elke leuen, bom of aanval van Lobos sal daar van Lobos se partylede opgehang word. Gerardo gaan pleit by die generaal, maar die bevel bly staan, en hy moet self een van die eksekusie-afdelings lei.

Die verhoor. 'n Kort, bitter deel. Lobos se hoofregter ondervra Gerardo se vader oor die radio, terwyl applous van 'n grammofoonplaat die "verhoor" opvrolik. Gerardo en sy moeder luister, en hulle luister nie net na die woorde nie, maar na die geheime tekens wat daarin versteek is.

Weerwraak. Alonso se weerwraak begin. Vyf gevangenes word deur die strate gesleep en op die markplein doodgeskiet. Dit is 'n lelike, deurmekaar toneel, en die mense op straat begin mor dat die bevryders net so erg is soos Lobos. Majoor Eduardo is gebroke. Gerardo wil iets doen, maar weet nie wat nie. Maria sê vir hom die antwoord lê nie in planne en sameswerings nie, maar daarin om met jou eie liggaam iets te waag. Dan kom 'n tyding oor die radio wat alles verander, en daarna 'n bekentenis van Maria oor haar en sy vader. Gerardo begin aan almal twyfel, selfs aan haar, en aan die einde van hierdie deel kies hy in sy bitterheid die kant van die haat.

Skoon staan. Die terreur in die stad word erger, en Gerardo sê nou dat dit "soos dit moet wees" is. Dan bring majoor Eduardo nuus wat hom tot in sy diepste wese skud. Die volgende oggend is dit sy beurt om die teregstellings te lei, en hy marsjeer met sy dertig man na die tronk toe. Wat sal hy doen as hy daar aankom? Sal hy die bevel uitvoer, en wat kos dit as hy dit nie doen nie, terwyl Lobos se kanonne al nader kom? Dit moet jy self lees.

Waarom skrywe ek hierdie dagboek — hierdie nagboek? (Die inval)

Teen vuilgoed, Kapt. Gerardo, moet 'n mens vuiler wees. (Die inval)

Dis beter om geslaan te word as om te slaan. (Die beleg)

Maar dan word ons álmal soos Lobos. En ons wou juis van Lobos wégkom. (Die beleg)

Ek is skaam... vir my land. (Die verhoor)

Omdat die vraag nooit oud word nie. Elke keer as mense teen onreg opstaan, kom die oomblik waar iemand sê: ons moet maar net so hard terugslaan. Louw gee nie 'n maklike antwoord nie. Hy laat elke karakter sy saak stel: die generaal wat wil wen, die ou soldaat wat walg, die moeder wat wraak wil hê, die gelowige jong vrou en die seun wat tussen hulle almal moet kies. Jy kan met almal van hulle simpatie hê, en dit maak die drama so ongemaklik en so goed.

Dit gaan ook oor leuens. Lobos se radio lieg oor alles, en Louw wys hoe 'n sagte, "redelike" stem soms gevaarliker is as 'n skreeuende een. In 'n tyd van propaganda en valse nuus voel dit nie juis soos 'n stuk uit 1961 nie.

Die drama is kort: jy kan dit in een of twee aande klaarmaak. Lees die vyf dele elk in een sitting, want elkeen bou na 'n eie hoogtepunt toe.

Onthou dat dit vir die radio geskryf is. Lees die klanknotas tussen hakies saam, en probeer dit hoor: die marsmusiek, die gekraak van die telefone, die tromme op die agtergrond. As jy wil, lees dit hardop, of saam met iemand anders, elkeen met 'n paar rolle. Dan kom dit eers regtig lewendig.

Gee aandag aan die dagboekstukke. Daar praat Gerardo eerlik met homself, en dit is daar waar jy sien hoe hy verander.