Die Binnehoofstukke

'n Reusevis wat in 'n voël verander, 'n kok wat 'n os opsny asof hy dans, 'n man wat nie seker is of hy 'n mens is wat droom hy is 'n skoenlapper, of 'n skoenlapper wat droom hy is 'n mens nie. Die Zhuangzi is 'n boek vol stories, grappe en vreemde gesprekke, en onder al die speelsheid lê 'n eenvoudige vraag: hoe leef 'n mens vry en rustig in 'n wêreld wat jou aanhoudend wil vasbind?

Zhuangzi (ook gespel Chuang Tzu) het sowat 2 300 jaar gelede in China geleef, in 'n onrustige tyd toe verskillende state mekaar gereeld beveg het. Saam met Lao Tzu, die skrywer van die Tao Te Ching, word hy as die vader van die Taoïsme beskou. Taoïsme is 'n lewensbeskouing wat draai om "die Weg" (Tao): die natuurlike gang van dinge, wat jy eerder moet volg as teëwerk.

Die boek wat sy naam dra, het 33 hoofstukke. Hierdie vertaling bevat net die eerste sewe, die sogenaamde Binnehoofstukke. Geleerdes is dit eens dat hierdie sewe die nouste aan Zhuangzi self verbind is. Dit is die hart van die boek. Die Afrikaanse weergawe is direk uit die Chinees vertaal, met die doel dat enigiemand dit kan lees en geniet.

Waar die Tao Te Ching kort en raaiselagtig is, vertel Zhuangzi stories. Bome praat, slagters filosofeer, en selfs Confucius, die groot leermeester van orde en plig, sê dinge wat die ware Confucius nooit sou sê nie. Baie van die name is versin, en dikwels is die naam self 'n grap.

'n Paar groot gedagtes kom telkens terug. Die eerste is dat ons blik te klein is. Ons stry oor wat reg en verkeerd is, maar elkeen sien net van sy eie kant af. 'n Mens, 'n paling en 'n aap sal nooit saamstem oor wat 'n goeie plek is om te slaap nie. Zhuangzi wil nie hê jy moet die ander kant wen nie; hy wil hê jy moet 'n bietjie hoër klim en sien dat albei kante deel van een geheel is.

Die tweede gedagte is dat "nutteloos" dalk die beste ding is om te wees. Die mooi, reguit boom word afgekap; die krom, knoesterige boom word honderde jare oud. Wie te graag nuttig, slim of beroemd wil wees, trek moeilikheid aan.

Die derde is dat dood en verandering nie iets is om voor te vrees nie. Alles verander gedurig, en die wyse mens beweeg saam, soos 'n swemmer met die stroom. Daarom lag en sing sommige van sy karakters selfs langs 'n sterfbed.

Laastens: moenie te hard probeer nie. Die kok wat sy mes negentien jaar lank skerp hou, kap nie; hy volg die openinge wat reeds daar is. Dit is Zhuangzi se beeld van 'n goeie lewe.

Oor hierdie vertaling. 'n Kort inleiding wat vertel wie Zhuangzi was, verduidelik 'n paar woorde wat gereeld voorkom (soos "die Weg" en "hemel", wat dikwels bloot die natuur beteken) en jou aanraai om nie alles te probeer verstaan nie.

1. Vrye omswerwing. Die boek begin groot: die vis Kun word die reusevoël Peng, wat negentigduisend myl hoog styg, terwyl 'n sonbesie en 'n duifie vir hom lag. Daarna kom 'n reeks kort stories oor klein en groot denke, onder meer oor 'n keiser wat sy troon wil weggee, en twee gesprekke tussen Zhuangzi en sy vriend Huizi oor 'n reusekalbas en 'n "nuttelose" boom.

2. Alle dinge is gelyk. Die moeilikste en rykste hoofstuk. Dit begin met 'n man wat "homself verloor" en praat oor die fluit van die mense, die aarde en die hemel. Dan volg Zhuangzi se gedagtes oor hoe woorde en opinies ons verdeel. Hier vind jy die apies wat kwaad is oor "drie in die oggend", die gesprek oor wat regtig mooi of lekker is, en heel aan die einde die beroemde skoenlapperdroom.

3. Hoe om die lewe te voed. 'n Kort hoofstuk. Die middelpunt is Kok Ding, wat 'n os so vaardig opsny dat sy mes ná negentien jaar nog nuut is. Daar is ook 'n fisant wat liewer vry sukkel as in 'n hok gevoer word, en 'n gesprek by die begrafnis van Lao Tzu oor hoe om die dood te aanvaar.

4. In die wêreld van mense. Hoe oorleef 'n mens tussen magtige en gevaarlike heersers? Confucius raai sy leerling Yan Hui af om 'n tiran te gaan regsien, en leer hom die "vas van die hart": stil en leeg word in plaas van slim en vol planne. Verder kom 'n gesant wat bang is vir sy opdrag, 'n bidsprinkaan wat 'n wawiel wil stop, 'n heilige eikeboom wat in 'n droom met 'n timmerman praat, en die mal Jie Yu wat by Confucius se deur sing.

5. Tekens van volle deug. 'n Hoofstuk vol mense met gebreke: mans wie se voete as straf afgekap is, en die uiters lelike Ai Taituo, na wie almal tog aangetrokke voel. Die punt is dat ware deug van binne kom en dat die liggaam min saak maak. Dit eindig met Zhuangzi en Huizi wat stry oor of 'n mens sonder gevoelens kan wees.

6. Die groot leermeester. Die langste en dalk mooiste hoofstuk, oor die "ware mens" en oor dood en verandering. Vriende wat siek word, lag oor hoe die Skepper hulle vervorm; twee mans sing langs die lyk van 'n vriend, tot Confucius se leerling se skok. Hier is ook die visse op droë grond, en Yan Hui wat leer om te "sit en vergeet".

7. Antwoord vir heersers. Die laaste hoofstuk draai om regering: die beste heerser doen min en laat elkeen sy eie ding doen. Die hoogtepunt is die storie van 'n towenaar wat Liezi se meester probeer "lees" en elke dag iets anders sien. Die boek eindig met 'n kort, onvergeetlike verhaal oor Chaos en twee keisers wat hom met goeie bedoelings probeer verbeter.

'n Pad ontstaan omdat mense daarop loop. (Hoofstuk 2)

My lewe het 'n einde, maar kennis het geen einde nie. (Hoofstuk 3)

Almal weet wat die nut van nuttige dinge is, maar niemand weet wat die nut van nuttelose dinge is nie. (Hoofstuk 4)

Niemand kyk na homself in stromende water nie, maar wel in stil water. (Hoofstuk 5)

Maar dit sou beter wees om mekaar te vergeet in die riviere en mere. (Hoofstuk 6)

Die volmaakte mens gebruik sy hart soos 'n spieël. (Hoofstuk 7)

Ons leef in 'n tyd waarin almal aanhoudend moet presteer, opinies moet hê en oor reg en verkeerd moet stry. Zhuangzi sou daarvoor lag. Hy herinner ons daaraan dat ons beperkte kyk op dinge net een kyk is, dat stilte soms meer werd is as slim praatjies, en dat jy nie alles hoef te beheer nie. Sy stories oor die kok, die krom boom en die skoenlapper is al eeue lank deel van die wêreld se gedeelde skat, en dit is lekker om hulle in jou eie taal te lees.

Hy is ook net goeie geselskap. Hy is snaaks, onverwags en dikwels diep ontroerend. Min ou wysheidsboeke laat jou so hardop lag.

Moenie die boek soos 'n handleiding lees nie, en moenie probeer om elke sin te verstaan nie. Zhuangzi sou die eerste wees om daarvoor te lag. Lees dit soos jy na 'n storieverteller langs 'n vuur luister.

As jy wil begin met iets maklik, lees eers hoofstuk 1 en 3; dit is kort en vol stories. Hoofstuk 2 is meer abstrak, en jy kan dit gerus oor 'n paar dae versprei of later weer lees. Een hoofstuk, of selfs een storie, op 'n slag is genoeg. Lees stadig, lees 'n storie twee keer, en kyk wat bly by jou hang. Dikwels is dit eers 'n dag later dat jy besef wat die grap eintlik was.