Die Dieper Reg
Hoofstuk 1
Oorsig – lees dit eerste
Stel jou 'n hofsaak voor wat nie op aarde gehou word nie, maar in die hemel. Die beskuldigdes is 'n klein groepie Voortrekkers wat pas gesterf het. Daar is 'n verdediger, 'n aanklaer en 'n koor van hemelse figure. En die groot vraag is: was al hulle pyn en moeite die moeite werd, of was dit verniet? Dit is Die dieper reg, 'n kort spel in verse wat jy in een sitting kan lees.
Wie het dit geskryf, en wanneer?
N.P. van Wyk Louw (1906–1970) was een van die belangrikste Afrikaanse digters. Hy het Die dieper reg in 1938 geskryf vir die Voortrekker-eeufees, die groot herdenking van honderd jaar sedert die Groot Trek. Die eerste druk het daardie selfde jaar verskyn.
Louw noem dit self 'n "koorspel": 'n stuk wat eerder gesing en gedeklameer word as gespeel. Voor die teks gee hy aanwysings vir die opvoer. Die verhoog moet baie eenvoudig wees, met ou-goud gordyne. Die lig doen baie van die werk: dit word helderder en dowwer soos die stemming verander. Die Trekkers dra gewone kleredrag van hul tyd, maar die ander figure behoort aan geen tydperk nie.
Waaroor gaan dit?
Die hele spel speel af in die "Saal van die Ewige Geregtigheid", waarheen alle geslagte ná hul dood kom om die oordeel oor hul dade te hoor. Nou is dit die beurt van die Voortrekkers.
Daar is twee groot stemme. Die Voorspraak (die verdediger) pleit vir die Trekkers. Hy vertel van hul swaar tog en van hul soeke na vryheid. Die Aanklaer is nie 'n duiwel nie, maar 'n trotse, magtige gees. Hy sê die Trekkers was opstandige mense wat grond wou roof, en dat hul lyding niks beteken nie, want ook diere ly en sterf. Hy eis dat hulle aan hom oorgegee word om vergeet te word.
Tussen dié twee staan die Trekkers self: 'n Man, 'n Vrou, 'n Jongmens en 'n koor van Voortrekkers. Hulle vra telkens dieselfde: "Was al ons pyn verniet?"
Die titel wys na die kern van die spel. Watter reg geld hier? Nie net die reg van wette en reëls nie, en ook nie net die reg wat jy kry omdat jy swaargekry het nie. Louw soek na 'n "dieper reg", een wat te make het met die suiwerheid van die wil en die eenvoud van die daad. En dié reg bly vir die mens altyd half verborge.
Die boek deel vir deel
Die voorspel. In gedempte lig sien die hemelse koor die nuwelinge aankom: bleek, stil, "soos mense wat die dood / en bitter dinge ken". Die koor besing die swaar lewe op aarde en bid tot die "heilige Geregtigheid" wie se raadslag niemand kan ken nie.
Die pleidooi. Die lig word helderder. Die Voorspraak tree op en vertel van die land wat die Trekkers gekry het, mooi maar hard, en hoe hulle al dieper die onbekende in getrek het. Die Aanklaer val hom in die rede en die twee stry kort en skerp oor opstand, grondhonger en vryheid.
Die klag van die Trekkers. Die lig word dowwer. Die Man vertel dat die dooies nie kan rus nie, uit kommer vir dié wat agtergebly het. Die Vrou praat van die smart om ander te sien sterf. Die Jongmens bid soos 'n kind. Elkeen vra of hul pyn verniet was. Die Aanklaer wys hulle trots af: die Reg staan ver bo pyn en drif.
Die klaagsang. Die koor sing oor die "wye en droewe land" en sy eenvoudige mense, en vra of daar ooit 'n groot daad en 'n groot skoonheid uit dié land sal kom.
Die worsteling. Die Aanklaer eis die Trekkers vir hom op. Nou word die Man heftig: soos Jakob in die Bybel wil hy met God worstel tot God hom hoor. Die Aanklaer antwoord dat alles met die dood eindig, soos rimpels op water. Die Man, die Vrou en die Jongeling antwoord elk met wat in hulle sal voortleef.
Die gebede. Die Trekkers vra nie meer om hul reg of om hul smart nie, maar dat God die eenvoud van hul dade sal aanneem. Die koor bid weer die groot gebed tot die Geregtigheid.
Die slot. Agter die toneel klink uiteindelik die Stem van die Geregtigheid. Wat dit sê, en hoe al die stemme saam die spel afsluit, laat ons vir jou om self te lees.
'n Paar reëls om te proe
Die reg is dieper as ons wete / en meer verborge as die daad. (Die worsteling)
As jy 'n trotse volk verkneg, / word ópstand teen die reg sy reg. (Die pleidooi)
soos 'n donker fondamentklip val / en nié weet van die suil wat groot / hoog oor hom in die son sal blink. (Die pleidooi)
maar skrik en dood was ons twee maats, / en smart ons speelgoed, liewe Heer. (Die klag van die Trekkers)
Voor God is alle volke klein, / en net die wil se waarde bly. (Die worsteling)
Waarom dit vandag nog lees?
Die dieper reg is 'n stuk Afrikaanse geskiedenis in sy eie reg. Dit wys hoe een van ons grootste digters die Groot Trek in 1938 gesien het, en hoe hy dit met groot ernstige vrae oor God, lyding en geregtigheid verbind het. Dit is duidelik 'n werk van sy tyd. Party gedagtes, soos die Vrou se woorde oor "bloed" wat suiwer gehou moet word, lees vandag heel anders as toe. Dit is ook deel van wat die spel interessant maak.
Maar die eintlike vraag van die spel is tydloos: as mense ly en sterf vir iets wat hulle glo, was dit die moeite werd? En wie besluit? Die Aanklaer se harde antwoord, dat alles uiteindelik vergeet word, is nie maklik om te weerlê nie. Louw laat sy Trekkers nie maklik wen nie.
Hoe om dit te lees
Lees dit hardop as jy kan. Dit is geskryf om gehoor te word, met stemme wat teen mekaar opklink. Let op die kort aanwysings tussen hakies, soos "(Ligverandering: dowwer)". Dit help jou om die stemming te volg. Die hele spel is kort genoeg vir een aand, maar dit is die moeite werd om dit 'n tweede keer stadig deur te gaan.