Oordenkinge

Wat skryf die magtigste man op aarde in sy notaboek wanneer niemand meekyk nie? Die Oordenkinge is die antwoord: die private aantekeninge van 'n Romeinse keiser wat elke dag probeer het om 'n beter mens te wees, en dikwels gevoel het dat hy misluk. Dit is nie 'n boek wat preek nie, maar 'n man wat met homself praat.

Marcus Aurelius was van 161 tot 180 n.C. keiser van die Romeinse Ryk. Hy het hierdie boek nooit vir ander bedoel nie. Hy het dit in Grieks geskryf en dit bloot "Aan homself" genoem. Baie van die aantekeninge het hy gemaak terwyl hy jare lank oorlog gevoer het teen die Germaanse stamme aan die Donaurivier, ver van Rome af. Aan die einde van die eerste boek staan net: "Onder die Quadi, by die Granua." Aan die einde van die tweede: "Dit, in Carnuntum", 'n Romeinse legerkamp naby die hedendaagse Wenen.

Marcus was 'n Stoïsyn. Die Stoïsyne was 'n Griekse skool van denkers wat filosofie gesien het as 'n manier van leef, nie as 'n vak vir die klaskamer nie. Hulle het geleer dat ons nie kan beheer wat met ons gebeur nie, net hoe ons daaroor dink en daarop reageer. Hy haal veral die Stoïsyn Epiktetus gereeld aan.

Die boek het geen storie en geen vaste volgorde nie. Tog kom dieselfde paar groot idees telkens terug.

Die eerste is dat dinge self ons nie seermaak nie; ons mening oor hulle doen dit. Iemand praat sleg van jou. Dit is wat gebeur het. Dat jy skade gely het, is iets wat jy self byvoeg. Wat werklik in jou mag is, is jou eie oordeel, jou eie dade en jou eie karakter. Alles anders – roem, rykdom, gesondheid, wat ander dink – lê buite jou.

Die tweede gaan oor ander mense. Marcus het elke dag te doen gehad met vleiers, bedrieërs en ondankbares. Sy antwoord is nie haat nie. Mense doen verkeerd omdat hulle nie weet wat goed en sleg is nie, skryf hy. Ons is gemaak om saam te werk, soos hande, voete en ooglede. Leer hulle dus, en as dit nie werk nie, verdra hulle.

Die derde is dat alles verander en verbygaan. Keisers, generaals en filosowe is almal dood en grootliks vergete. Roem is leeg, want dié wat jou onthou, sterf ook gou. Daarom is die dood nie iets om voor bang te wees nie: dit is 'n gewone werking van die natuur, soos geboorte en grootword.

En die vierde: leef nou. Die enigste tyd wat jy het, is die hede. Doen die werk wat voor jou lê, goed en eerlik, vir die mense om jou.

'n Paar woorde kom gereeld voor. "Die rede" is die vermoë om helder en reg te dink. "Die leidende deel" is jou verstand, die innerlike leier wat besluit. "Die gees in jou" is die goddelike vonk wat volgens Marcus in elke mens woon.

Boek 1 – Wat ek by ander geleer het. 'n Lang dankielys. Marcus noem sy oupa, sy moeder, sy onderwysers en vriende, en wat hy by elkeen geleer het: beskeidenheid, om eenvoudig te leef, om nie na skinderpraatjies te luister nie. Die langste deel is 'n warm portret van sy vader se kalmte en eenvoud. Dit eindig met dank aan die gode.

Boek 2 – Begin elke oggend so. Hier begin die eintlike oordenkinge. Die bekende opening berei hom voor op die moeilike mense wat hy elke dag gaan teëkom. Verder: die tyd is kort, niemand verloor iets anders as die oomblik wat hy nou leef nie, en die filosofie is die een ding wat 'n mens deur die lewe kan lei.

Boek 3 – Haas jou. Die dood kom nader, en dalk gaan ons verstand nog voor ons liggaam. Daarom moet ons nie tyd mors met nuuskierige gedagtes oor ander mense nie. Tussendeur sien Marcus skoonheid in die skeure van 'n gebakte brood en 'n ryp vy wat oopbars.

Boek 4 – Die toevlug binne. Mense soek rus aan die see of in die berge, maar die rustigste plek is binne-in jouself. Hierdie boek is vol beelde wat bybly: die rots waarteen die golwe breek, die olyf wat afval wanneer dit ryp is, en die lang ry vergete name uit Rome se geskiedenis.

Boek 5 – Wanneer jy soggens moet opstaan. Dit begin met 'n mens wat liewer onder die komberse wil bly lê, en die vraag of jy gemaak is vir plesier of vir werk. Die bekendste gedagte hier: 'n struikelblok in die pad kan self die pad vorentoe word. Ook die wingerdstok wat druiwe dra en niks terugvra nie.

Boek 6 – Die beste wraak. Marcus stroop dinge kaal sodat hy kan sien wat hulle werklik is: 'n duur wyn is net druiwesap, 'n purper kleed is skaapwol in die bloed van 'n skulpdier gekleur. Hy waarsku homself om nie "'n Caesar te word" nie, en skryf 'n tweede pragtige portret van sy voorganger Antoninus.

Boek 7 – Alles verander. Daar is niks nuuts nie, en wie bang is vir verandering, moet onthou dat niks sonder verandering kan gebeur nie. Die boek bevat ook 'n klein versameling aanhalings uit Plato en die digters, en die gedagte dat die kuns van lewe meer soos stoei as soos dans is.

Boek 8 – Die leidende deel. Marcus erken eerlik dat hy nie meer aanspraak kan maak op die naam van filosoof nie. Hy skryf oor die verstand as 'n vesting waar niemand kan inkom nie, oor die bitter komkommer wat jy eenvoudig weggooi, en oor die bron wat helder bly al gooi iemand modder daarin.

Boek 9 – Wie onreg doen. Onreg is 'n soort oneerbiedigheid teenoor die natuur, en 'n mens kan ook onreg doen deur iets nié te doen nie. Hier staan een van die mooiste gedeeltes oor gebed: moenie bid dat jy nie jou kind verloor nie, maar dat jy ophou om bang te wees om hom te verloor.

Boek 10 – Die goeie mens. Marcus praat direk met sy eie siel en kies 'n paar name wat hy wil verdien: goed, beskeie, eerlik. Hy vergelyk mense wat hul vyande vang, ook sy eie oorloë, met 'n spinnekop wat trots is op 'n vlieg. En hy herinner homself dat mense soos blare is wat die wind afwaai.

Boek 11 – Die siel soos 'n sfeer. Die gesonde siel is soos 'n ronde bol wat deur die waarheid verlig word. Die kern van hierdie boek is nege praktiese reëls teen woede, wat lees soos raad van 'n wyse vriend. Dit sluit af met 'n reeks kort gesegdes van Epiktetus en Sokrates.

Boek 12 – Die laaste bedryf. 'n Soort opsomming van alles wat voorafgegaan het. Wat jy met soveel moeite soek, kan jy nou al hê, as jy net die hede reg leef. Wees nie bang dat jy eendag ophou lewe nie, maar dat jy nooit begin het om reg te leef nie. Die boek eindig met 'n beeld uit die teater wat die titel verklaar.

Moenie leef asof jy tienduisend jaar gaan lewe nie. Die dood hang oor jou. Solank jy lewe, solank dit in jou mag is, wees goed. (Boek 4)

Die beste manier om jou te wreek, is om nie soos die oortreder te word nie. (Boek 6)

Kyk binne-in jou. Binne-in jou is die fontein van die goeie, en dit sal altyd opborrel as jy net aanhou grawe. (Boek 7)

Mense bestaan ter wille van mekaar. Leer hulle dan, of verdra hulle. (Boek 8)

Moenie meer praat oor hoe 'n goeie mens behoort te wees nie, maar wees so een. (Boek 10)

Omdat Marcus se probleme ons s'n is: moeilike kollegas, kritiek, siekte, verlies, die drang om goed te lyk in ander se oë, die swaar oggend wanneer jy nie wil opstaan nie. Hy het dit alles geken, en hy het nie probeer om dit weg te wens nie. Hy het probeer om anders daarna te kyk.

Dit kom ook nie van 'n heilige nie. Marcus raas met homself en erken dat hy kort skiet. Juis daarom voel sy raad nie hoogdrawend nie: dit is raad wat hy self elke dag nodig gehad het.

Moenie die boek deurjaag nie; dit is nie 'n roman nie. Lees eerder 'n paar gedeeltes op 'n slag, miskien soggens, soos Marcus self sy dag begin het. Hou op by 'n gedagte wat jou raak, en dink daaroor na.

Jy kan gerus by Boek 2 begin en die dankielys van Boek 1 later lees, wanneer jy die man beter ken. Moenie jou steur aan die herhalings nie; hy het homself herinner, nie 'n leser probeer oortuig nie. By onbekende name help kort aantekeninge in die teks jou op pad.

Dit is 'n boek om by te hou, nie om klaar te maak nie.