Ulysses

Ulysses van die Ierse skrywer James Joyce het in 1922 in Parys verskyn en word dikwels die belangrikste roman van die twintigste eeu genoem – en ook die moeilikste. Dit is lank verbied in Amerika en Brittanje, en tog het dit die manier verander waarop mense romans skryf.

Op die oog af gebeur daar baie min. Dit is een gewone dag in Dublin, Donderdag 16 Junie 1904, van agtuur die oggend tot diep in die nag. Ons volg drie mense: die jong onderwyser en digter Stephen Dedalus, wat treur oor sy moeder en nie weet waar hy hoort nie; die vriendelike, nuuskierige advertensieverkoper Leopold Bloom, 'n buitestaander met Joodse herkoms; en sy vrou Molly, 'n sangeres, wat daardie middag 'n minnaar ontvang. Hulle eet, drink, gaan na 'n begrafnis, stap deur die strate, praat in kroeë – en ons hoor al hulle gedagtes.

Joyce het die boek op Homeros se Odyssee gebou. Bloom is Odusseus, wat die hele dag deur die stad dwaal voordat hy tuiskom; Stephen is Telemachos, die seun op soek na 'n vader; en Molly is Penelope. Elke hoofstuk pas by 'n episode uit Homeros: die Sikloop, die Sirenes, Kirke, die onderwêreld. As jy ons Afrikaanse Odyssee gelees het, sal jy die verhaal agter die verhaal herken.

Wat Ulysses so uniek – en moeilik – maak, is dat elke hoofstuk in 'n ander styl geskryf is. Een is net gedagtes, sonder verduideliking. Een word deur koerantopskrifte onderbreek. Een is soos 'n musiekstuk, een soos 'n toneelstuk, een is vrae en antwoorde, en een boots die hele geskiedenis van die taal na. Die laaste hoofstuk is Molly se gedagtes, sonder 'n enkele leesteken.

Ons het besluit om nie die boek "makliker" te maak nie, want by Joyce is die taal self die kunswerk. Hierdie Afrikaanse vertaling probeer elke styl in ons eie taal naboots – selfs die hoofstuk oor die geskiedenis van die taal, wat ons met die geskiedenis van Afrikaans weergee, van Statebybel-Nederlands tot moderne straattaal. Maar ons help jou: bo-aan elke hoofstuk staan 'n kort opsomming in gewone Afrikaans van wat gebeur, waar ons is en watter Homeriese episode dit is, en aan die einde is daar notas oor die name, plekke en vreemde woorde.

Joyce se karakters praat soos mense in Dublin in 1904 gepraat het, ook met rassistiese en antisemitiese skeldwoorde. Ons versag of skrap dit nie, want dit is deel van die boek se eerlike portret van sy tyd. Maar waar Joyce rassistiese skeldwoorde vir swart mense gebruik, laat ons sy eie Engelse woorde staan: dit is sy taal uit 1922, nie ons s'n nie.

Moenie bang wees nie. Lees stadig, lees hardop, slaan oor wat jy nie verstaan nie, en kom later terug. Ulysses is snaaks, vuil, tragies en pragtig – en dit eindig met een van die mooiste woorde in die letterkunde: ja.