Satan keer in die nag terug en kruip in die slang. Eva wil alleen in die tuin werk. Die slang vlei haar, praat haar om, en sy eet van die verbode vrug. Adam eet ook, uit liefde vir haar. Hulle oë gaan oop, hulle skaam hulle, en hulle beskuldig mekaar.

Geen gesprekke meer waar God of 'n engelgas
by die mens, soos by 'n vriend, gemaklik was,
vriendelik by hom gesit het en met hom
'n eenvoudige maal gedeel het, en hom intussen
onskuldige gesprek toegelaat het. Nou moet ek
my lied na tragedie verander: lelike wantroue en 'n breuk,
ontrou aan die kant van die mens, opstand
en ongehoorsaamheid; aan die kant van die Hemel,
nou vervreemd: afstand en afkeer,
woede en regverdige berisping, en die oordeel
wat 'n wêreld van ellende in hierdie wêreld gebring het:
die Sonde en haar skaduwee, die Dood, en Ellende,
die Dood se voorloper. Droewige taak! Tog 'n onderwerp
nie minder nie, maar meer heldhaftig as die toorn
van die strenge Achilles, wat sy vyand
drie keer om Troje se muur gejaag het; of die woede
van Turnus oor Lavinia, wat van hom weggeneem is;
of Neptunus se toorn, of Juno s'n, wat so lank
die Griek gekwel het, en die seun van Cytherea –
as ek 'n styl wat daarby pas kan kry
van my hemelse beskermvrou, wat elke nag
my kom besoek sonder dat ek daarom smeek,
en vir my voorsê terwyl ek slaap, of my
ongedwonge, onbeplande verse inblaas.
Want hierdie onderwerp vir 'n heldelied
het my bekoor; ek het lank gekies en laat begin.
Van nature is ek nie ywerig om te skryf oor
oorloë, tot nou toe die enigste onderwerp
wat heldhaftig geag is – die grootste kuns was glo om
met lang en vervelige slagting versinde ridders
in denkbeeldige gevegte op te kerf; die beter moed
van geduld en heldhaftige martelaarskap
bly onbesonge; of om wedrenne en spele te beskryf,
of toerusting vir steekspel, skilde met wapens,
vreemde embleme, perdekleed en strydperde,
rokke en blink tooisel, pragtige ridders
by steekspel en toernooi; dan 'n feesmaal, netjies
in die saal opgedis deur bediendes en hofmeesters:
die vaardigheid van ambag of 'n nederige amp,
nie dit wat tereg die naam van held gee
aan 'n mens of 'n gedig nie. Vir my, wat in hierdie dinge
nie bedrewe of belangstellend is nie, wag 'n hoër onderwerp,
een wat op sigself genoeg is om
daardie naam te verhef – tensy 'n tydperk te laat, of 'n koue
klimaat, of my jare, my vlerk wat wil vlieg
neerdruk en demp; en dit kan hulle maklik, as alles myne is,
en nie hare wat dit elke nag na my oor bring nie.

Die son was onder, en ná hom die ster
Hesperus, wie se taak dit is om
skemer oor die aarde te bring, kort skeidsregter
tussen dag en nag; en nou het van kant tot kant
die Nag se halfrond die horison rondom bedek,
toe Satan, wat onlangs voor die dreigemente
van Gabriël uit Eden gevlug het, nou gegroei
in beplande bedrog en kwaadwilligheid, vasbeslote
om die mens te vernietig, ongeag wat
swaarder op homself kon val, sonder vrees teruggekeer het.
In die nag het hy gevlug, en om middernag kom hy terug
ná sy tog om die aarde; versigtig vir die dag,
want Uriël, heerser van die son, het
sy koms gesien en die gérubs gewaarsku
wat wag gehou het. Van daar verdryf, vol angs,
het hy sewe nagte aanmekaar gery
saam met die duisternis; drie keer het hy die ewenaar
omsirkel; vier keer die nag se wa gekruis
van pool tot pool, oor albei kolure;
op die agtste kom hy terug, en aan die kant ver weg
van die ingang en die gérubs se wag, het hy stilletjies
'n onverwagte weg gevind. Daar was 'n plek –
nou weg, maar sonde, nie tyd nie, het dit eerste verander –
waar die Tigris aan die voet van die Paradys
in 'n kloof ondergronds ingeskiet het, totdat 'n deel
as fontein opgeborrel het by die Boom van die Lewe.
Saam met die rivier het hy ingesink, en weer opgerys:
Satan, toegevou in opstygende mis; toe soek hy
'n wegkruipplek. Hy het see en land deursoek,
van Eden oor Pontus en die meer
Maeotis, op tot anderkant die rivier Ob;
afwaarts tot by die suidpool; en in die lengte
wes van die Orontes tot by die oseaan, afgesluit
by Darién; van daar na die land waar
die Ganges en Indus vloei. So het hy die aardbol deurkruis
en noukeurig gesoek; en met diep ondersoek
elke skepsel oorweeg: watter een van almal
die beste sy liste sou dien; en hy het gevind
die slang is die listigste van al die diere van die veld.
Ná lang beraadslaging, besluiteloos
tussen wisselende gedagtes, het sy finale oordeel hom gekies
as gepaste vat, die beste werktuig vir bedrog, om in hom
in te gaan en sy donker ingewings weg te steek
vir die skerpste oog. Want in die slinkse slang
sou niemand enige truuks verdag vind nie,
asof dit uit sy vernuf en aangebore listigheid
voortkom; maar as dit by ander diere gesien word,
kon dit twyfel wek: 'n duiwelse krag
wat binne werk, verder as die verstand van 'n dier.
So het hy besluit; maar eers het hy uit innerlike smart
sy oorstelpte gevoel so in klagtes uitgestort:

"O Aarde, hoe soos die Hemel – as jy nie selfs verkies word,
en met meer reg, 'n setel meer werd vir gode, gebou
met tweede gedagtes, wat die oue verbeter!
Want watter God sou ná die beter iets slegter bou?
Aardse Hemel, waar ander hemele om dans
wat skyn, en tog hul helder, diensbare lampe dra,
lig bo lig, net vir jou, so lyk dit,
en al hul kosbare strale in jou saamtrek,
met heilige invloed! Soos God in die Hemel
die middelpunt is, maar tot alles reik, so ontvang jy,
as middelpunt, van al daardie sfere: in jou,
nie in hulleself nie, wys al hul bekende krag
vrugbaar in kruid en plant en in die edeler geboorte
van lewende skepsels, met trapsgewyse lewe
van groei, gevoel en rede, alles saamgevat in die mens.
Met watter vreugde sou ek om jou kon wandel,
as ek in iets vreugde kon vind – die soet afwisseling
van heuwel en vallei, riviere, woude en vlaktes,
nou land, dan see, en kuste met woud gekroon,
rotse, lêplekke en grotte! Maar ek vind in nie een hiervan
plek of skuiling nie; en hoe meer ek
genietinge om my sien, hoe meer voel ek
pyniging binne-in my, soos van die haatlike beleg
van teenstrydighede: alle goed word vir my
gif, en in die Hemel sou my toestand nog erger wees.
Maar ek wil nie hier woon nie, nee, ook nie in die Hemel nie,
tensy ek die Hemel se Opperste kan oorweldig;
ook hoop ek nie om self minder ellendig te wees
deur wat ek soek nie, maar om ander net so
soos ek te maak, al kom daar vir my erger uit voort.
Want net in vernietiging vind ek verligting
vir my genadelose gedagtes; en as hy vernietig is,
of oorgehaal tot iets wat sy volkome val sal bring,
hy vir wie dit alles gemaak is, sal dit alles gou
volg, want dit is aan hom gebind in voorspoed of ellende;
in ellende dan, sodat die vernietiging wyd kan strek.
Aan my alleen sal die eer behoort onder
die magte van die Hel: dat ek in een dag bederf het
wat Hy, wat Almagtig genoem word, ses nagte en dae
aanmekaar gemaak het; en wie weet hoe lank
Hy dit vooraf beplan het? Al was dit miskien
nie langer nie as sedert ek in een nag
amper die helfte van die engele bevry het
uit roemlose diensbaarheid, en die skare
van Sy aanbidders dunner gelaat het. Om wraak te neem,
en om Sy getalle wat so verminder is aan te vul –
hetsy die krag wat Hy vroeër gebruik het, nou ontbreek
om meer engele te skep, as hulle ten minste
deur Hom geskep is, of om ons nog meer te tart –
het Hy besluit om in ons plek
'n skepsel uit aarde gevorm te verhef, en hom,
verhef uit so 'n nederige oorsprong, te beloon
met hemelse buit, ons buit. Wat Hy besluit het,
het Hy gedoen: Hy het die mens gemaak, en vir hom
hierdie wêreld manjifiek gebou, die aarde as sy setel,
hom tot heer verklaar; en, o vernedering,
engelevlerke aan sy diens onderwerp,
en vlammende dienaars om wag te hou en te sorg
vir hul aardse pligte. Dié se waaksaamheid
vrees ek; en om dit te ontduik, gehul in die mis
van middernag se damp, gly ek onsigbaar en soek
in elke bos en struikgewas, waar die toeval
die slang slapend kan vind, om in sy kronkelende voue
myself weg te steek, en die donker plan wat ek bring.
O lelike afdaling! Dat ek, wat eens geveg het
met gode om die hoogste te sit, nou gedwing word
in 'n dier in; en, gemeng met dierlike slym,
hierdie wese vlees en dier te laat word,
wat na die hoogte van die Godheid gestreef het!
Maar waartoe sal eersug en wraak
nie daal nie? Wie hoog mik, moet so laag neerdaal
as wat hy hoog gesweef het, vroeër of later
blootgestel aan die laagste dinge. Wraak, al is dit eers soet,
word gou bitter, en slaan op sigself terug.
Laat dit so; ek gee nie om nie, solank dit goed gemik val –
aangesien ek hoër nie kan bereik nie – op hom wat volgende
my afguns prikkel, hierdie nuwe gunsteling
van die Hemel, hierdie mens van klei, seun van minagting,
wat sy Maker, om ons nog meer te tart, opgewek het
uit stof: tarting word dan die beste met tarting vergeld."

So het hy gepraat, en deur elke ruigte, nat of droog,
soos 'n swart mis wat laag kruip, het hy voortgegaan
met sy middernagtelike soektog, waar hy die gouste
die slang kon vind; en gou het hy hom vas aan die slaap gevind,
in 'n doolhof van baie kringe opgerol,
sy kop in die middel, vol slinkse liste.
Nog nie in 'n gruwelike skadu of somber gat nie,
en nog nie skadelik nie; maar op die gras
het hy sonder vrees en ongevrees geslaap. Deur sy bek
het die Duiwel ingegaan; en sy dierlike sintuie,
in hart of kop, het hy in besit geneem en gou besiel
met verstandelike werking; maar sy slaap
het hy nie versteur nie, en verskuil gewag op die môre.

Toe die heilige lig in Eden begin opkom
op die klam blomme, wat hul môrewierook
uitgeasem het, toe alles wat asemhaal
van die Aarde se groot altaar stille lof opstuur
na die Skepper, en Sy neusgate vul
met 'n aangename geur, het die mensepaar uitgekom
en hul hardop aanbidding gevoeg by die koor
van skepsels sonder stem; daarna geniet hulle
die beste tyd van die dag vir die soetste geure en luggies;
dan beraadslaag hulle hoe hulle daardie dag die beste
hul groeiende werk kan doen; want hul werk het ver gegroei
bo wat twee pare hande kan klaarkry in so 'n wye tuin.
En Eva het eerste so met haar man begin praat:

"Adam, ons kan maar aanhou werk om hierdie tuin
te versorg, om plant en kruid en blom op te pas –
die aangename taak wat ons gegee is; maar tot meer hande
ons help, groei die werk onder ons arbeid,
welig juis omdat ons dit inhou; wat ons bedags
afkap wat oorgroei is, of snoei, of stut, of vasbind,
spot een of twee nagte se uitbundige groei mee,
en dit raak weer wild. Gee jy dus nou raad,
of hoor wat my eerste gedagtes my voorhou:
kom ons verdeel ons werk; jy, waar jou keuse
jou lei, of waar dit die meeste nodig is, of om
die kanferfoelie om hierdie prieel te draai, of om
die klouende klimop te wys waar om te klim; terwyl ek,
daar in die rosebosse, deurmekaar gemeng
met mirte, regmaak wat nodig is tot middag.
Want terwyl ons so naby mekaar die hele dag
ons taak kies, is dit geen wonder dat, so naby,
blikke en glimlagte tussenin kom, of iets nuuts
'n toevallige gesprek uitlok, wat ons
dagwerk onderbreek, sodat min gedoen word, al het ons
vroeg begin, en die aandete-uur onverdiend kom?"

Vir haar het Adam so sag geantwoord:
"Eva, my enigste, enigste maat, vir my bo
alle vergelyking die liefste van alle lewende wesens!
Jy het goed voorgestel, en jou gedagtes goed gebruik
oor hoe ons die werk die beste kan doen wat God
ons hier opgedra het; en jy sal nie
sonder my lof bly nie: want niks mooiers kan gevind word
in 'n vrou as om te dink aan die goeie van die huis,
en goeie werke in haar man te bevorder.
Tog het ons Heer nie die werk so streng
opgelê dat ons uitgesluit word wanneer ons
verkwikking nodig het, hetsy kos, of 'n gesprek tussendeur,
kos vir die gees, of hierdie soet wisselspel
van blikke en glimlagte; want glimlagte vloei uit die rede,
word aan diere ontsê, en is die voedsel van die liefde –
en liefde is nie die laagste doel van menslike lewe nie.
Want nie vir vervelige swoeg nie, maar vir vreugde
het Hy ons gemaak, en vreugde aan die rede gekoppel.
Moenie twyfel nie: hierdie paaie en priële sal ons hande saam
maklik teen die wildernis bewaar, so wyd
as wat ons hoef te loop, totdat jonger hande binnekort
ons help. Maar as baie gesprekke jou miskien
te veel word, kan ek instem tot 'n kort skeiding,
want alleenheid is soms die beste geselskap,
en 'n kort onttrekking maak die terugkeer soet.
Maar 'n ander twyfel pla my: dat skade
jou kan tref as jy van my geskei is; want jy weet
waarteen ons gewaarsku is, watter kwaadwillige vyand,
wat ons geluk beny, en aan sy eie
wanhoop, ons ellende en skande wil aandoen
met 'n slinkse aanval; en hy is iewers naby
en hou ongetwyfeld dop, met gulsige hoop om
sy wens en grootste voordeel te vind: ons twee apart;
sonder hoop om ons te oorrompel as ons saam is, waar elkeen
die ander vinnig kan help in nood.
Of sy eerste plan nou is om ons
trou aan God weg te trek, of om
die liefde van man en vrou te versteur – geen geluk
wat ons geniet, wek miskien sy afguns meer nie –
hierdie of erger: moenie die getroue sy verlaat
wat jou lewe gegee het, en jou steeds beskadu en beskerm.
Die vrou, waar gevaar of oneer skuil,
bly die veiligste en die betaamlikste by haar man,
wat haar beskerm, of saam met haar die ergste verduur."

Vir hom het Eva in haar maagdelike majesteit,
soos iemand wat liefhet en 'n bietjie onvriendelikheid teëkom,
met soet en strenge kalmte so geantwoord:
"Kind van die Hemel en die Aarde, en heer van die hele Aarde!
Dat ons so 'n vyand het, wat ons
ondergang soek, weet ek, want jy het my vertel,
en ek het die engel by sy vertrek afgeluister,
toe ek agter in 'n skaduryke hoekie gestaan het,
net terug toe die aandblomme toegaan.
Maar dat jy daarom aan my standvastigheid sou twyfel,
teenoor God of jou, omdat ons 'n vyand het
wat dit kan versoek – dit het ek nie verwag om te hoor nie.
Sy geweld vrees jy nie, want ons is so
dat ons, nie vatbaar vir dood of pyn nie,
dit óf nie kan ontvang nie, óf kan afweer.
Sy bedrog is dan jou vrees; en dit wys duidelik
jou ewe groot vrees dat my vaste trou en liefde
deur sy bedrog geskud of verlei kan word.
Gedagtes – hoe het hulle skuiling in jou bors gevind,
Adam, so 'n verkeerde gedagte oor haar wat jy so liefhet?"

Vir haar het Adam met helende woorde geantwoord:
"Dogter van God en die mens, onsterflike Eva!
Want dit is wat jy is, heel en vry van sonde en blaam.
Dit is nie uit wantroue in jou dat ek jou afraai
om uit my oë weg te gaan nie, maar om
die poging self te vermy wat ons vyand beplan.
Want wie versoek, al is dit tevergeefs, beswadder ten minste
die versoekte met lelike oneer; hy neem aan
dat haar trou nie onomkoopbaar is nie, nie bestand
teen versoeking nie. Jyself sou met minagting
en woede die onreg wat jou aangedoen word kwalik neem,
al blyk dit sonder effek. Moet dan nie verkeerd dink
as ek so 'n belediging probeer afweer
van jou alleen, want op ons albei tegelyk
sal die vyand, al is hy astrant, dit skaars waag;
of as hy dit waag, sal die aanval eers op my val.
En moenie sy kwaadwilligheid en valse lis geringskat nie;
listig moet hy wel wees, hy wat selfs engele
kon verlei; en moenie dink 'n ander se hulp is oorbodig nie.
Ek ontvang deur die invloed van jou blik
groei in elke deug; voor jou oë
is ek wyser, meer waaksaam, sterker as dit nodig is
om uiterlike krag te hê; terwyl skaamte, as jy toekyk,
skaamte om oorwin of uitoorlê te word,
my uiterste krag sou opwek, en opgewek verenig.
Waarom sou jy nie dieselfde gevoel in jou ervaar
wanneer ek by is, en jou beproewing kies
saam met my, die beste getuie van jou beproefde deug?"

So het Adam gepraat, huislik in sy sorg
en sy liefde as man; maar Eva, wat gedink het
dat haar opregte trou te min erken word,
het weer met 'n soet stem so geantwoord:
"As dit ons toestand is, om so te woon
in 'n nou kring, ingeperk deur 'n vyand,
slinks of gewelddadig, en ons is nie
elk alleen toegerus om hom ewe goed te weerstaan –
hoe is ons gelukkig, altyd bang vir skade?
Maar skade kom nie voor die sonde nie: ons vyand
beledig ons net, met sy versoeking, met sy lae mening
oor ons opregtheid; sy lae mening
plak geen oneer op ons voorkop nie, maar draai
lelik op homself terug; waarom dan ontwyk of gevrees
deur ons? Ons wen eerder dubbele eer
as sy vermoede vals blyk, en vind vrede binne
en guns van die Hemel, ons getuie, uit wat gebeur.
En wat is trou, liefde, deug, onbeproef,
as dit nie alleen, sonder hulp van buite, staande bly nie?
Laat ons dan nie vermoed dat ons gelukkige staat
so onvolmaak gelaat is deur die wyse Maker
dat dit nie veilig is vir een alleen of twee saam nie.
Broos is ons geluk as dit so is,
en Eden sou geen Eden wees nie, so blootgestel."

Vir haar het Adam vurig so geantwoord:
"O vrou, alle dinge is die beste soos die wil
van God hulle beskik het. Sy skeppende hand
het niks onvolmaak of gebrekkig gelaat
van alles wat Hy geskep het nie, nog minder die mens,
of enigiets wat sy gelukkige staat kon beveilig,
veilig teen krag van buite. Binne-in homself
lê die gevaar, maar dit lê binne sy mag:
teen sy wil kan hy geen skade ly nie.
Maar God het die wil vry gelaat; want wat die rede
gehoorsaam, is vry; en die rede het Hy reg gemaak,
maar haar beveel om goed op te pas en altyd regop te bly,
sodat sy nie, verras deur iets wat goed lyk,
iets vals voorskryf en die wil verkeerd lei
om te doen wat God uitdruklik verbied het nie.
Dit is dus nie wantroue nie, maar teer liefde wat vra
dat ek jou dikwels moet herinner; en herinner jy my.
Ons staan vas, maar kan tog afwyk,
want die rede kan heel moontlik
iets skynbaar goeds teëkom wat die vyand ingestuur het,
en onbewus in bedrog verval
as sy nie die strengste wag hou soos sy gewaarsku is nie.
Moet dan nie versoeking soek nie; dit is beter
om dit te vermy, en dit is die waarskynlikste as jy
nie van my skei nie. Beproewing sal ongesoek kom.
Wil jy jou standvastigheid bewys, bewys dan
eers jou gehoorsaamheid; wie kan die ander ken,
wie kan dit getuig, as hulle nie sien hoe jy versoek word nie?
Maar as jy dink 'n beproewing wat ongesoek kom, mag
ons albei minder gereed vind as wat jy, so gewaarsku, lyk –
gaan dan; want as jy onvry bly, is jy nog meer afwesig.
Gaan in jou aangebore onskuld, vertrou
op die deug wat jy het; roep dit alles op!
Want God het Sy deel aan jou gedoen; doen jy joune."

So het die aartsvader van die mensdom gepraat; maar Eva
het volgehou, en tog nederig, as laaste, geantwoord:
"Met jou toestemming dan, en so vooraf gewaarsku,
veral deur wat jou eie laaste redenasie
net aangeraak het: dat ons beproewing, ongesoek,
ons albei miskien baie minder gereed kan vind –
gaan ek des te gewilliger, en ek verwag nie juis
dat 'n vyand so trots eerste die swakkere sal soek nie;
en as hy dit probeer, sal sy nederlaag hom meer beskaam."

So het sy gesê, en haar hand uit haar man se hand
saggies teruggetrek; en soos 'n ligte bosnimf,
'n Oreade of Driade, of een van Delia se gevolg,
het sy na die bosse gegaan; maar sy het Delia self
oortref in haar gang en haar godinagtige houding,
al was sy nie soos dié met boog en pylkoker gewapen nie,
maar met tuingereedskap soos die kunsvlyt, nog primitief
en sonder vuur, gemaak het, of wat engele gebring het.
So toegerus, het sy die meeste gelyk na Pales,
of na Pomona, toe sy weggevlug het van
Vertumnus, of na Ceres in haar bloeityd,
toe sy nog maagd was, voor Proserpina, by Jupiter.

Adam se oë het haar lank en vurig agtervolg,
verheug, maar hy wou eerder hê sy moes bly.
Telkens het hy sy vermaning herhaal
dat sy gou moes terugkom; net so dikwels het sy belowe
dat sy teen die middag terug sou wees in die prieel,
en alles in die beste orde sou hê vir
'n middagmaal, of vir die middagrus.
O Eva, so bedroë, so feilbaar, ongelukkige Eva,
oor jou terugkeer wat jy so seker verwag het! Bitter afloop!
Van daardie uur af het jy in die Paradys
nooit weer 'n soet maal of 'n diep rus gevind nie;
want 'n hinderlaag, versteek tussen soet blomme en skadu,
het met helse haat gereed gewag
om jou voor te keer, of jou terug te stuur,
beroof van onskuld, van trou, van geluk!
Want sedert die eerste dagbreek was die Bose,
in voorkoms net 'n slang, al op pad;
en op sy soektog, waar hy die beste kans gehad het om
die enigste twee mense te vind – maar in hulle
die hele mensdom saam – sy beoogde prooi.
In prieel en veld het hy gesoek, waar 'n bossie
van bos of tuinbedding mooier gelê het,
wat hulle versorg of vir hul plesier geplant het;
by fontein of by skaduryke spruit
het hy hulle albei gesoek, maar gewens hy sou toevallig
vir Eva alleen kry; hy het gewens, maar sonder hoop
op iets wat so selde gebeur het; toe, soos hy gewens het,
bo sy hoop, sien hy vir Eva alleen,
gehul in 'n wolk van geur, daar waar sy staan,
half sigbaar, so dig het die blosende rose
om haar gegloei; telkens buk sy om
elke blom met 'n skraal steel te stut, wie se kop, al was dit vrolik
pienk, pers of hemelsblou, of met goud gespikkel,
ongestut slap gehang het; hulle bind sy op
saggies met 'n mirtband, en vergeet intussen
haarself, al was sy self die mooiste ongestutte blom,
so ver van haar beste stut, en die storm so naby.
Nader het hy gekom, en baie paadjies deurkruis
onder statige skuiling, seder, den of palm;
toe, kronkelend en vrypostig, nou versteek, dan gesien,
tussen dig gevlegte struike, en blomme
wat elke wal omsoom – Eva se handewerk:
'n plek heerliker as daardie verdigte tuine
van Adonis wat herleef het, of van die beroemde
Alkinoös, gasheer van ou Laërtes se seun;
of daardie een, geen mite nie, waar die wyse koning
met sy mooi Egiptiese bruid gekoer het.
Hy het die plek baie bewonder, die vrou nog meer.
Soos iemand wat lank in 'n stampvol stad vasgekeer was,
waar digte huise en riole die lug bederf,
en op 'n somersoggend uitgaan om asem te skep
tussen die lieflike dorpies en plase
daar naby, en vreugde vind in alles wat hy teëkom:
die reuk van graan, of gemaaide hooi, of koeie,
of die melkery, elke plaastoneel, elke plaasgeluid;
en as 'n mooi meisie toevallig met 'n nimf se tred verbykom,
lyk wat aangenaam was, deur haar nog aangenamer –
sy die meeste, en in haar blik is alle vreugde saam:
so 'n plesier het die slang gehad toe hy
hierdie blommebed sien, Eva se soet skuilplek,
so vroeg, so alleen. Haar hemelse gestalte,
soos 'n engel s'n, maar sagter, en vroulik,
haar sierlike onskuld, elke houding
van gebaar, of die kleinste beweging, het
sy kwaadwilligheid oorweldig, en met 'n soet roof
sy wreedheid van die wrede opset ontneem:
'n oomblik lank het die Bose losgeruk gestaan
van sy eie boosheid, en vir die tyd gebly
dom en goed; ontwapen van vyandskap,
van bedrog, van haat, van nyd, van wraak.
Maar die warm Hel wat altyd in hom brand,
al is hy midde-in die Hemel, het gou sy vreugde beëindig,
en martel hom nou meer, hoe meer hy sien
van genot wat nie vir hom bestem is nie. Toe roep hy
gou die wrede haat terug, en hits al sy gedagtes
van onheil verheug so aan:

"Gedagtes, waarheen het julle my gelei! Met watter soet
dwang so meegevoer, dat ek vergeet het
wat ons hierheen gebring het! Haat, nie liefde nie; nie die hoop
om die Hel vir die Paradys te ruil nie, of hoop om hier
genot te proe; maar om alle genot te vernietig,
behalwe die genot van vernietiging; ander vreugde
is vir my verlore. Laat ek dan nie die kans verbysteek
wat nou glimlag nie; kyk, daar is die vrou
alleen, oop vir enige poging;
haar man – want ek kyk ver rondom – is nie naby nie,
hy wie se hoër verstand ek die meeste vermy,
en sy krag, trots van moed, en met ledemate
soos 'n held gebou, al is hy uit aarde gevorm;
geen vyand om te onderskat nie! Vry van wonde –
ek nie; so ver het die Hel my verlaag, en pyn
my verswak, teenoor wat ek in die Hemel was.
Sy is mooi, goddelik mooi, 'n liefde vir gode waardig!
Nie skrikwekkend nie, al is daar skrik in liefde
en skoonheid, tensy sterker haat haar nader –
sterker haat, agter 'n skyn van liefde goed geveins:
dit is die weg na haar ondergang wat ek nou neem."

So het die vyand van die mensdom gepraat, ingesluit
in die slang – 'n slegte inwoner! – en na Eva
sy weg gerig: nie met golwende kronkels
plat op die grond, soos sedertdien nie, maar op sy agterlyf,
'n ronde voet van stygende kronkels wat
kronkel op kronkel opgetoring het, 'n golwende doolhof! Sy kop
met 'n kuif hoog op, en sy oë rooi soos karbonkels;
met 'n blink nek van groen goud, regop
tussen sy ronde kronkels wat op die gras
oorvloedig gedryf het. Sy vorm was bekoorlik
en lieflik; nooit daarna is 'n slang gesien
wat mooier was nie – nie dié waarin, in Illirië,
Hermione en Kadmus verander is nie, of die god
in Epidauros nie; ook nie dié waarin
die Ammoniese of die Kapitoolse Jupiter gesien is nie,
die een by Olimpias, die ander by haar wat
Scipio gebaar het, die hoogtepunt van Rome. Met 'n skuins koers,
eers soos iemand wat toegang soek, maar bang is
om te steur, werk hy hom sywaarts nader.
Soos wanneer 'n skip, deur 'n knap stuurman gelei
naby 'n riviermond of voorland, waar die wind
dikwels draai, net so dikwels draai en haar seil verstel:
so het hy gewissel, en met sy kronkelende lyf
baie speelse kranse gekrul waar Eva kon sien,
om haar oog te lok; sy, besig, hoor die geluid
van ritselende blare, maar steur haar nie, want sy was gewoond
aan sulke spel voor haar oor die veld
van elke dier, wat gehoorsamer op haar roep was
as die vermomde kudde op Circe se roep.
Hy, nou dapperder, het ongeroep voor haar gestaan,
maar asof hy bewonderend staar; dikwels het hy
sy toringkuif gebuig, en sy gladde, glansende nek,
kruiperig; en die grond gelek waarop sy trap.
Sy sagte, stom gebare het eindelik
Eva se oog na sy spel gedraai; hy, bly
dat hy haar aandag gewen het, het met sy slangtong
as instrument, of deur 'n stoot van klinkende lug,
sy bedrieglike versoeking so begin:

"Moenie verbaas wees nie, soewereine Meesteres – as u
dit dalk kan, u wat self die enigste wonder is! – nog minder
u blik, die hemel van sagtheid, met minagting wapen,
ontevrede dat ek u so nader, en staar
onversadig, ek so alleen, sonder vrees
vir u ontsagwekkende voorhoof, nog meer ontsagwekkend so alleen.
Mooiste ewebeeld van u mooi Maker,
alle lewende dinge staar na u, alles is u s'n
as gawe, en hulle aanbid u hemelse skoonheid
in verrukking aanskou! Daar die beste aanskou
waar almal u bewonder; maar hier
in hierdie wilde kamp, tussen hierdie diere,
ru toeskouers, te vlak om
die helfte te sien van wat mooi is in u – behalwe een man –
wie sien u? En wat is een? U wat gesien behoort te word
as 'n godin onder gode, aanbid en bedien
deur ontelbare engele, u daaglikse gevolg."

So het die Versoeker gevlei en sy voorspel gestem.
Sy woorde het hul weg na Eva se hart gevind,
al was sy baie verwonderd oor die stem; eindelik
het sy, nie sonder verbasing nie, so geantwoord:

"Wat kan dit beteken? Die taal van mense uitgespreek
deur 'n dier se tong, en menslike sin uitgedruk?
Die eerste hiervan, ten minste, het ek gedink is ontsê
aan diere, wat God op hul skeppingsdag
stom geskep het vir elke helder klank;
oor die tweede twyfel ek, want in hul blik
en in hul dade verskyn dikwels baie verstand.
Jou, slang, die listigste dier van die hele veld,
het ek geken, maar nie met 'n mensestem begaaf nie.
Verdubbel dan hierdie wonder, en sê:
hoe het jy van stom tot spraak gekom, en hoe
het jy so vriendelik teenoor my geword, bo die res
van die diereryk wat ons daagliks sien?
Sê dit, want so 'n wonder verdien aandag."

Die listige Versoeker het haar so geantwoord:

"Keiserin van hierdie mooi wêreld, stralende Eva!
Dit is vir my maklik om u alles te vertel
wat u beveel, en dit is reg dat u gehoorsaam word.
Eers was ek soos ander diere wat die vertrapte
kruie wei, met gedagtes nederig en laag
soos my kos; ek het niks behalwe kos raakgesien
of paring nie, en niks hoogs begryp nie;
totdat ek eendag, terwyl ek in die veld swerf,
ver weg toevallig 'n pragtige boom gesien het,
belaai met vrugte van die mooiste gemengde kleure,
rooi en goud. Ek het nader gekom om te kyk,
toe 'n geurige reuk wat van die takke waai,
aangenaam vir die eetlus, my sintuie meer behaag het
as die reuk van die soetste vinkel, of die spene
van ooi of bok wat saans van melk drup,
ongesuig deur lam of bokkie wat nog speel.
Om die skerp begeerte te stil wat ek gehad het
om daardie mooi appels te proe, het ek besluit
om nie te talm nie; honger en dors tegelyk,
kragtige oorreders, het by die reuk opgevlam
van daardie aanloklike vrug, en my so skerp aangespoor.
Gou het ek my om die bemoste stam gedraai,
want hoog bo die grond sou die takke
u of Adam se uiterste bereik vra. Rondom die boom
het alle ander diere wat dit gesien het, met dieselfde begeerte
smagtend en jaloers gestaan, maar kon nie bykom nie.
Toe ek in die boom was, waar oorvloed gehang het,
so verleidelik naby, het ek my nie ingehou
om te pluk en my sat te eet nie; want sulke genot het ek
tot daardie uur nooit by weiveld of fontein gevind nie.
Toe ek eindelik versadig was, het ek gou gemerk
dat ek vreemd verander het, tot op die vlak
van rede in my innerlike kragte; en spraak
het nie lank uitgebly nie, al het ek hierdie vorm behou.
Van toe af het ek my gedagtes na hoë of diep
bespiegelinge gerig, en met 'n ruim verstand
alle sigbare dinge in die Hemel oorweeg,
op die Aarde, of in die lug tussenin; alles mooi en goed.
Maar al daardie mooi en goeie het ek in u goddelike
gestalte, en in die hemelse straal van u skoonheid,
verenig gesien; geen skoonheid wat aan u s'n
gelyk is of selfs tweede kom nie! Dit het my gedwing
om so te kom, al is ek dalk lastig,
en te staar, en u te aanbid, met reg verklaar
heerser oor die skepsels, Vrou van die heelal!"

So het die besete, slinkse slang gepraat; en Eva,
nog meer verbaas, het onversigtig geantwoord:

"Slang, jou oordrewe lof laat my twyfel
oor die krag van daardie vrug, eers in jou beproef.
Maar sê, waar groei die boom? Hoe ver van hier af?
Want baie is die bome van God wat
in die Paradys groei, verskillend, en nog onbekend
aan ons; in so 'n oorvloed lê ons keuse
dat 'n groter voorraad vrugte onaangeraak bly,
wat nog onbederf hang, totdat mense
talryk genoeg word vir hul voorraad, en meer hande
die Natuur help om van haar oes ontlas te word."

Die slinkse adder, vrolik en bly, het geantwoord:

"Keiserin, die pad is maklik, en nie lank nie:
anderkant 'n ry mirte, op 'n gelykte,
styf by 'n fontein, verby 'n klein ruigte
van bloeiende mirre en balsem. As u
my leiding aanvaar, kan ek u gou daarheen bring."
"Lei dan," sê Eva. Hy, voorop, het vinnig gerol
in knope, en die ingewikkelde reguit laat lyk,
gretig vir onheil. Hoop lig sy kop, en vreugde
laat sy kuif blink; soos wanneer 'n dwaallig,
saamgepers uit olierige damp wat die nag
verdig, en die koue rondom insluit,
deur beweging tot 'n vlam aangesteek,
wat dikwels, sê hulle, deur 'n bose gees vergesel word,
wat sweef en vlam met 'n misleidende lig,
die verbaasde nagreisiger van sy pad laat afdwaal
na moerasse en vleie, en dikwels deur poel of plas,
waar hy ingesluk en verlore is, ver van hulp.
So het die gruwelike slang geglinster, en met bedrog
vir Eva, ons liggelowige moeder, gelei na die boom
van die verbod, die wortel van al ons ellende;
en toe sy dit sien, het sy so vir haar gids gesê:

"Slang, ons kon ons die koms hierheen gespaar het –
vrugteloos vir my, al is hier vrugte in oormaat;
die eer van hul krag bly by jou;
wonderlik inderdaad, as dit sulke gevolge het.
Maar van hierdie boom mag ons nie proe of raak nie;
God het dit so beveel, en daardie bevel gelaat
as die enigste dogter van Sy stem; vir die res leef ons
as 'n wet vir onsself; ons rede is ons wet."

Die Versoeker het haar listig geantwoord:

"Regtig! Het God dan gesê dat julle van die vrugte
van al hierdie tuinbome nie mag eet nie,
en julle tog heersers verklaar oor alles op aarde en in die lug?"

Eva, nog sonder sonde, het so geantwoord: "Van die vrugte
van elke boom in die tuin mag ons eet;
maar van die vrugte van hierdie mooi boom in die middel
van die tuin het God gesê: 'Julle mag nie
daarvan eet of dit aanraak nie, sodat julle nie sterf nie.'"

Sy het skaars klaar gepraat, al was dit kort, toe die Versoeker,
nou dapperder, maar met 'n skyn van ywer en liefde
vir die mens, en verontwaardiging oor die onreg aan hom,
'n nuwe rol aanneem; en asof hy tot hartstog beweeg is,
wieg hy ontsteld heen en weer, tog bevallig, en in houding
opgerig, asof hy oor iets groots wil begin.
Soos wanneer in die ou tyd 'n beroemde redenaar
in Athene of die vrye Rome, waar welsprekendheid
gebloei het – sedertdien stom! – hom tot 'n groot saak gewend het,
ingetoë in homself gestaan het, terwyl elke deel,
elke beweging, elke daad gehoor gewen het voor die tong;
soms het hy op 'n hoogtepunt begin, asof hy geen uitstel
van 'n voorwoord kon duld nie, deur sy ywer vir die reg:
so, staande, bewegend, of tot sy volle hoogte gerys,
het die Versoeker vol hartstog so begin:

"O heilige, wyse, wysheidgewende Plant,
moeder van kennis! Nou voel ek jou krag
helder binne-in my – nie net om
dinge in hul oorsake te onderskei nie, maar om die weë na te spoor
van die hoogste magte, hoe wys hulle ook al geag word.
Koningin van hierdie heelal! Moenie
daardie harde dreigemente van die dood glo nie: julle sal nie sterf nie.
Hoe sou julle? Deur die vrug? Dit gee julle lewe
tot kennis. Deur die Een wat dreig? Kyk na my,
ek wat geraak en geproe het, en tog lewe,
en 'n volmaakter lewe bereik het as wat die Lot
vir my bedoel het, deur hoër te waag as my deel.
Sal dit vir die mens gesluit wees wat vir die dier
oop is? Of sal God Sy toorn ontsteek
oor so 'n nietige oortreding, en nie eerder
julle onverskrokke deug prys nie, wat die pyn
van die aangekondigde dood – wat die dood ook al is –
nie afgeskrik het om te bereik wat kon lei
tot 'n gelukkiger lewe: kennis van goed en kwaad?
Van die goeie – hoe regverdig! Van die kwade – as die kwaad
werklik bestaan, waarom dit nie ken nie, as dit dan makliker vermy word?
God kan julle dus nie skade doen en regverdig wees nie;
nie regverdig nie, dan nie God nie; dan nie gevrees of gehoorsaam nie.
Julle vrees vir die dood hef self die vrees op.
Waarom is dit dan verbied? Waarom, behalwe om julle te verskrik,
waarom, behalwe om julle laag en onkundig te hou,
Sy aanbidders? Hy weet dat op die dag
dat julle daarvan eet, julle oë, wat so helder lyk
maar tog net dof is, volkome
geopen en verhelder sal word, en julle sal wees soos gode,
wat goed en kwaad ken, soos hulle dit ken.
Dat julle soos gode sal wees, aangesien ek soos 'n mens is,
'n mens van binne, is net die regte verhouding:
ek, van dier tot mens; julle, van mens tot gode.
So sal julle dalk sterf, deur die mens
af te lê om gode aan te trek – 'n dood om na te verlang,
al word dit gedreig, wat niks erger as dít kan bring nie.
En wat is gode, dat die mens nie kan word
soos hulle, as hy deel in godegelyke kos?
Die gode was eerste, en hulle gebruik daardie voordeel
om ons te laat glo dat alles van hulle kom.
Ek bevraagteken dit; want ek sien hierdie mooi aarde,
deur die son verwarm, wat elke soort voortbring;
hulle, niks nie. As hulle alles gemaak het, wie het dan
kennis van goed en kwaad in hierdie boom toegesluit,
sodat wie daarvan eet, dadelik
wysheid kry sonder hul toestemming? En waarin lê
die oortreding, dat die mens so tot kennis kom?
Hoe kan julle kennis Hom skade doen, of wat kan hierdie boom
teen Sy wil oordra, as alles Syne is?
Of is dit afguns? En kan afguns woon
in hemelse harte? Hierdie, hierdie en baie meer
redes toon dat julle hierdie mooi vrug nodig het.
Menslike godin, steek dan u hand uit, en proe vrylik!"

Hy het geëindig; en sy woorde, vol bedrog,
het te maklik toegang tot haar hart gekry.
Sy het strak na die vrug gestaar, wat net om te sien
al kon verlei; en in haar ore het die klank
van sy oortuigende woorde nog gelui, deurdrenk
met rede, so het dit vir haar gelyk, en met waarheid.
Intussen het die middaguur nader gekom, en
'n gretige eetlus gewek, aangewakker deur die reuk,
so geurig, van daardie vrug, wat met begeerte –
want sy was nou geneig om te raak of te proe –
haar smagtende oog gelok het; tog het sy eers
'n rukkie gehuiwer, en so by haarself gepeins:

"Groot is jou kragte, sonder twyfel, beste van alle vrugte,
al word jy van die mens weerhou, en jy verdien bewondering;
jou smaak, te lank ontsê, het by die eerste proe
spraak aan die stomme gegee, en
die tong wat nie vir spraak gemaak is nie, geleer om jou lof te spreek.
Jou lof verswyg Hy ook nie, Hy wat jou gebruik verbied,
nie vir ons nie, want Hy noem jou die boom
van kennis, kennis van goed sowel as kwaad;
en verbied ons dan om te proe! Maar Sy verbod
beveel jou nog meer aan, want dit wys op die goeie
wat jy meedeel, en op ons gebrek;
want 'n onbekende goed besit 'n mens tog nie; of, as jy dit besit
en dit nie ken nie, is dit asof jy dit glad nie het nie.
Eenvoudig gestel: wat verbied Hy anders as om te weet?
Hy verbied ons die goeie, verbied ons om wys te wees!
Sulke verbiedinge bind nie. Maar as die dood
ons later met boeie bind, wat baat dan
ons innerlike vryheid? Op die dag dat ons eet
van hierdie mooi vrug, is ons vonnis: ons sal sterf!
Hoe sterf die slang dan? Hy het geëet en leef,
en weet, en praat, en redeneer, en onderskei,
sonder rede tot toe. Is die dood vir ons alleen
uitgedink? Of word aan ons ontsê
hierdie kos vir die verstand, vir diere gereserveer?
Vir diere, so lyk dit; tog is die een dier wat eerste
geproe het, nie afgunstig nie, maar bring met vreugde
die goeie wat hom oorgekom het – 'n bron bo verdenking,
vriendelik teenoor die mens, ver van bedrog of lis.
Waarvoor vrees ek dan? Of eerder, hoe weet ek wat om te vrees
in hierdie onkunde oor goed en kwaad,
oor God of dood, oor wet of straf?
Hier groei die geneesmiddel vir alles, hierdie goddelike vrug,
mooi vir die oog, uitnodigend vir die smaak,
met die krag om wys te maak. Wat keer my dan
om my hand uit te steek, en liggaam en gees tegelyk te voed?"

Met dié woorde, in 'n onheilsuur, het haar roekelose hand
na die vrug uitgereik – sy het gepluk, sy het geëet!
Die Aarde het die wond gevoel; en die Natuur op haar troon
het deur al haar werke gesug, en tekens van smart gegee
dat alles verlore was. Terug na die ruigte het
die skuldige slang weggesluip, en met rede; want Eva,
nou heeltemal op haar proe ingestel, het niks anders
raakgesien nie; so 'n genot, het dit gelyk, het sy tot toe
nog nooit in 'n vrug geproe nie, hetsy werklik
of verbeeld, deur hoë verwagting
van kennis; en goddelikheid was nie ver van haar gedagtes nie.

Gulsig het sy dit sonder maat verslind,
en het nie geweet sy eet die dood nie. Eindelik versadig,
en opgewek soos deur wyn, vrolik en uitgelate,
het sy so, tevrede met haarself, begin praat:

"O koninklike, deugsame, kosbaarste van alle bome
in die Paradys! Geseënd is jou werking
wat wysheid gee – tot nou toe verborge, beswadder,
en jou mooi vrugte laat hang asof hulle sonder doel
geskep is; maar van nou af sal ek vroeg al sorg,
nie sonder sang nie, elke oggend, met die lof wat jou toekom,
om jou op te pas en die vrugbare las te verlig
van jou vol takke wat aan almal vry gebied word;
tot ek, deur jou gevoed, volwasse word
in kennis, soos die gode wat alles weet;
al beny ander wat hulle self nie kan gee nie:
want as die gawe hulle s'n was, sou dit nie hier
so gegroei het nie. Ervaring, daarna skuld ek jou dank,
die beste gids; as ek jou nie gevolg het nie, sou ek gebly het
in onkunde; jy open die weg van wysheid
en gee toegang, al trek sy haar ook in die geheim terug.
En dalk is ek ook verborge: die Hemel is hoog,
hoog en te ver om van daar duidelik te sien
elke ding op aarde; en dalk het ander sorge
van Sy voortdurende wag afgelei
ons groot Verbieder, veilig met al Sy spioene
om Hom. Maar hoe sal ek aan Adam
verskyn? Sal ek hom nou al laat weet
van my verandering, en hom saam met my laat deel
in volle geluk, of liewer nie,
maar die voorsprong in kennis in my mag hou
sonder 'n deelgenoot? Om so by te voeg wat kortkom
by die vroulike geslag, om sy liefde meer te trek,
en my meer gelyk te maak, en dalk –
iets wat nie onwelkom is nie – soms
meerder; want wie minder is, wie is vry?
Dit kan goed wees. Maar wat as God gesien het
en die dood volg? Dan sal ek nie meer wees nie!
En Adam, getroud met 'n ander Eva,
sal met haar leef en geniet, en ek uitgewis –
'n dood om aan te dink! Vasbeslote besluit ek dan:
Adam sal met my deel in geluk of ellende.
So lief het ek hom dat ek met hom alle dode
sou kon verduur; sonder hom is lewe geen lewe nie."

Met dié woorde het sy van die boom weggedraai,
maar eers diep gebuig, soos voor die Mag
wat daarbinne woon, wie se teenwoordigheid
kennis-sap in die plant gegiet het, wat kom
van nektar, drank van die gode. Intussen het Adam,
wat verlangend op haar terugkoms gewag het,
van die mooiste blomme 'n krans gevleg om
haar hare te versier en haar landwerk te bekroon,
soos maaiers dikwels hul oeskoningin kroon.
Groot vreugde het hy in sy gedagtes verwag, en nuwe
troos by haar terugkoms, wat so lank uitgebly het;
tog het sy hart, wat iets slegs aangevoel het,
hom dikwels angs gegee; hy het die hapering in sy hartslag gevoel;
en hy het uitgegaan om haar te ontmoet, op die pad wat sy
die oggend geneem het toe hulle uitmekaar is. By die Boom
van Kennis moes hy verbykom; daar het hy haar ontmoet,
net toe sy van die boom terugkom; in haar hand
'n tak met die mooiste vrugte wat donsig glimlag,
pas gepluk, en wat 'n hemelse geur versprei.
Sy het na hom toe gehaas; op haar gesig het die verskoning
as voorspel gekom, en 'n te gretige pleidooi,
wat sy toe met maklike, gladde woorde so uitgespreek het:

"Het jy nie gewonder, Adam, waar ek so lank bly nie?
Ek het jou gemis en die tyd lank gevind, sonder
jou teenwoordigheid; 'n pyn van liefde wat ek tot nou
nie gevoel het nie, en nie twee keer sal voel nie; want nooit weer
wil ek probeer wat ek roekeloos, onbeproef gesoek het:
die pyn om weg te wees van jou oë. Maar vreemd
was die oorsaak, en wonderlik om te hoor:
hierdie boom is nie, soos ons gesê is, 'n boom
wat gevaar bring as jy proe, of wat die weg oopmaak
na onbekende kwaad nie, maar van goddelike werking
om oë oop te maak en dié wat proe gode te maak;
en so is daar al geproe: die slang, wys,
óf nie soos ons aan bande gelê nie, óf ongehoorsaam,
het van die vrug geëet, en het geword –
nie dood, soos ons gedreig word nie, maar van toe af
met 'n menslike stem en menslike begrip beklee,
en hy redeneer dat dit 'n wonder is; en hy het my
so oortuigend oorreed dat ek
ook geproe het, en ook gevind het
dat die gevolge klop: my oë is meer oop,
eers dof; my gees verruim, my hart groter,
en ek groei tot by die godheid; wat ek veral
vir jou gesoek het; sonder jou kan ek dit verag.
Want geluk, as jy daarin deel, is vir my geluk;
vervelig as ek dit nie met jou deel nie, en gou haatlik.
Proe jy dus ook, sodat 'n gelyke lot
ons kan verbind, gelyke vreugde, soos gelyke liefde;
sodat 'n verskil in rang, as jy nie proe nie,
ons nie skei nie, en ek dan te laat die godheid
vir jou sal afsweer, wanneer die Noodlot dit nie toelaat nie."

So het Eva met 'n blye gesig haar storie vertel,
maar op haar wang het 'n koorsige blos gegloei.
Aan die ander kant het Adam, sodra hy gehoor het
van die noodlottige oortreding wat Eva begaan het,
verstom en leeg gestaan, terwyl 'n koue afgryse
deur sy are trek en al sy litte verslap;
uit sy slap hand het die krans wat hy vir Eva gevleg het
neergeval, en al die verlepte rose het afgeval.
Sprakeloos en bleek het hy gestaan, tot hy eindelik
eers binne-in homself die stilte verbreek het:

"O mooiste van die Skepping, laaste en beste
van al God se werke, skepsel in wie alles uitgeblink het
wat vir die oog of gedagte gevorm kan word,
heilig, goddelik, goed, beminlik of soet!
Hoe is jy verlore! Hoe skielik verlore,
geskend, onteer, en nou aan die dood gewy!
Ja, hoe het jy toegegee om die streng verbod
te oortree, hoe om die heilige,
verbode vrug te skend! Een of ander vervloekte bedrog
van die vyand het jou mislei, nog onbekend,
en my saam met jou verwoes; want saam met jou
is ek vas besluit om te sterf.
Hoe kan ek sonder jou leef! Hoe kan ek afstand doen
van jou soet geselskap, en liefde so innig verbind,
om weer eensaam in hierdie wilde woude te leef!
As God 'n ander Eva sou skep, en ek
nog 'n rib sou gee, sou die verlies van jou
tog nooit uit my hart gaan nie. Nee, nee! Ek voel
die band van die natuur my trek: vlees van my vlees,
been van my been is jy, en van jou staat
sal myne nooit geskei word nie, in geluk of ellende."

Toe hy dit gesê het, soos iemand wat uit droewige ontsteltenis
weer getroos is, en wat hom ná verwarde gedagtes
onderwerp aan wat sonder raad gelyk het,
het hy hom in 'n kalm stemming so tot Eva gewend:

"'n Gewaagde daad het jy jou aangematig, avontuurlustige Eva,
en groot gevaar uitgelok, jy wat so gedurf het –
al was dit net om met begeerte te kyk
na daardie heilige vrug, heilig gewy aan onthouding,
hoeveel te meer om dit te proe, verbode om aan te raak.
Maar wie kan die verlede terugroep, of ongedaan maak wat gedoen is?
Nie God die Almagtige nie, en nie die Noodlot nie. Tog sal jy so
dalk nie sterf nie; dalk is die daad
nou nie so afskuwelik nie, die vrug klaar voorgeproe,
eers deur die slang ontheilig, deur hom eerste
gewoon gemaak en onheilig voor ons geproe het;
en vir hom was dit nie dodelik nie; hy lewe nog;
hy lewe, soos jy gesê het, en verkry, om soos 'n mens te lewe,
'n hoër graad van lewe; 'n sterk aansporing
vir ons, dat ons waarskynlik deur te proe
'n eweredige opgang sal bereik; wat niks anders kan wees
as om gode te word, of engele, halfgode.
Ek kan ook nie dink dat God, die wyse Skepper,
al dreig Hy, ons regtig so sal vernietig nie,
ons, Sy eerste skepsels, so hoog geëer,
oor al Sy werke aangestel; wat by ons val,
vir ons geskep, saam met ons moet ondergaan,
omdat hulle afhanklik gemaak is; so sou God ontskep,
gefnuik word, doen en ongedaan maak, en Sy arbeid verloor –
dit pas nie by ons beeld van God nie; want al kan Sy mag
die skepping herhaal, sou Hy tog onwillig wees
om ons uit te wis, sodat die Teëstander nie
triomfeer en sê: 'Wispelturig is die staat van dié wat God
die meeste begunstig; wie kan Hom lank behaag? My eerste
het Hy verwoes, nou die mensdom; wie volgende?'
Stof vir spot wat ons nie aan die Vyand moet gee nie.
Hoe dit ook al sy, ek het my lot saam met joune vasgemaak,
seker om dieselfde vonnis te ondergaan. As die dood
jou geselskap hou, is die dood vir my soos lewe;
so sterk voel ek binne-in my hart
die band van die natuur wat my na my eie trek –
my eie in jou, want wat jy is, is myne;
ons staat kan nie geskei word nie; ons is een,
een vlees; om jou te verloor, sou wees om myself te verloor."

So het Adam gepraat, en so het Eva hom geantwoord:

"O glorieryke toets van uitnemende liefde,
skitterende bewys, hoë voorbeeld!
Dit spoor my aan om na te volg; maar ek, ver
van jou volmaaktheid, hoe sal ek dit bereik,
Adam, uit wie se dierbare sy ek met trots ontspring het,
en wat jou graag oor ons eenheid hoor praat –
een hart, een siel in albei? Daarvan gee
vandag goeie bewys, want jy verklaar jou vasbeslote –
eerder as dat die dood, of iets wat nog meer gevrees word,
ons skei, wat in so 'n dierbare liefde verbind is –
om saam met my een skuld, een misdaad te dra,
as daar een is, deur hierdie mooi vrug te proe;
waarvan die krag – want uit goed kom altyd goed,
direk of by geleentheid – hierdie gelukkige toets
van jou liefde gebied het, wat andersins
nooit so treffend bekend sou geword het nie.
As ek gedink het die dood waarmee gedreig is, sou volg
op hierdie poging van my, sou ek alleen
die ergste dra en jou nie oorreed nie; eerder sterf,
verlate, as om jou te bind aan 'n daad
wat jou vrede verwoes; veral nou ek so pas
so treffend verseker is van jou ware,
so getroue, ongeëwenaarde liefde. Maar ek voel
die uitkoms heeltemal anders: nie dood nie, maar lewe,
vermeerder; oop oë, nuwe hoop, nuwe vreugdes,
'n smaak so goddelik dat wat vroeër soet
my sintuie aangeraak het, nou flou en rof lyk.
Op grond van my ervaring, Adam, proe vrylik,
en gee jou vrees vir die dood aan die winde oor."

Met dié woorde het sy hom omhels, en van vreugde
teer gehuil, baie gewonne dat hy sy liefde
so veredel het dat hy uit eie keuse
God se ongenoeë ter wille van haar trotseer, of die dood.
As beloning (want so 'n slegte toegewing
verdien die beste so 'n beloning) het sy van die tak
vir hom van daardie mooi, verleidelike vrug gegee
met 'n mild hand. Hy het nie gehuiwer om te eet nie,
teen sy beter wete in; nie mislei nie,
maar dwaas oorwin deur vroulike bekoring.
Die Aarde het uit haar ingewande gebewe, asof weer
in barensnood, en die Natuur het 'n tweede keer gekreun;
die lug het verdonker; met dreunende donder het droewige druppels
gehuil by die voltooiing van die dodelike sonde,
die erfsonde; terwyl Adam nie daaraan gedink het nie
en sy maag vol geëet het; ook Eva was nie bang
om haar vorige oortreding te herhaal nie, om hom
met haar geliefde geselskap nog meer te paai; sodat hulle nou,
albei soos deur nuwe wyn bedwelm,
in vrolikheid swem, en hulle verbeel dat hulle voel
hoe die goddelikheid binne-in hulle vlerke kweek
waarmee hulle die aarde kan verag. Maar daardie valse vrug
het eers 'n heel ander werking gewys:
dit het vleeslike begeerte aangevuur; hy het na Eva
begin kyk met wellustige oë; sy het hom
net so wulps terugbetaal; in lus brand hulle,
tot Adam Eva so tot liefdesspel begin uitlok het:

"Eva, nou sien ek dat jy 'n fyn smaak het,
en verfynd is – nie 'n klein deel van wysheid nie;
want ons gebruik 'smaak' vir elke soort betekenis,
en noem die verhemelte oordeelkundig. Ek gee
jou die lof, so goed het jy vandag voorsien.
Baie plesier het ons verloor terwyl ons ons onthou het
van hierdie heerlike vrug, en tot nou toe nie geken het
wat ware smaak is nie; as daar so 'n plesier is
in dinge wat vir ons verbode is, kan 'n mens wens
dat in plaas van hierdie een boom, tien verbode was.
Maar kom, so goed verkwik, laat ons nou speel,
soos dit pas ná so 'n heerlike maaltyd;
want nog nooit het jou skoonheid, sedert die dag
toe ek jou eerste gesien en met jou getrou het, versier
met alle volmaakthede, my sinne so aangevuur
met hartstog om jou te geniet nie; jy is nou mooier
as ooit tevore – die gawe van hierdie kragtige boom!"

So het hy gesê, en hy het nie blik of liefkosing gespaar
met verliefde bedoeling nie; dit is goed verstaan
deur Eva, wie se oog aansteeklike vuur geskiet het.
Hy het haar hand gegryp, en na 'n skaduryke wal,
dig oorhoof met 'n groen dak oorwelf,
het hy haar gelei, en sy was gewillig; blomme was die bed:
gesiggies en viooltjies en affodil
en hiasint – die aarde se varsste, sagste skoot.
Daar het hulle hul volle deel van liefde en liefdesspel
ruim geneem, die seël van hul gedeelde skuld,
die troos van hul sonde; tot die doubedekte slaap
hulle oorweldig het, moeg van hul liefdesspel.
Sodra die krag van daardie bedrieglike vrug,
wat met 'n opwekkende, sagte damp
met hul geeste gespeel het, en hul diepste vermoëns
laat dwaal het, nou verdamp was, en die swaarder slaap,
gebore uit onnatuurlike dampe, met skuldbewuste drome
belaai, hulle nou verlaat het, het hulle opgestaan
soos uit onrus; en toe hulle na mekaar kyk,
het hulle gou gevind hoe hul oë geopen is, en hul gedagtes
hoe verduister; die onskuld, wat soos 'n sluier
hulle teen die kennis van kwaad beskadu het, was weg;
regmatige vertroue, en aangebore regverdigheid,
en eer het van hulle af weggegaan, en hulle naak gelaat
vir skuldige Skaamte; dié het hulle bedek, maar sy kleed
het meer ontbloot. So het die sterk Daniet opgestaan,
die Herkules-sterk Simson, uit die hoereskoot
van die Filistynse Delila, en wakker geword,
van sy krag geskeer. So was hulle arm en ontbloot
van al hul deug. Swygend, met verwarring
op hul gesigte, het hulle lank gesit, soos met stomheid geslaan;
tot Adam, nie minder skaam as Eva nie,
eindelik moeisaam hierdie woorde uitgespreek het:

"O Eva, in 'n slegte uur het jy geluister
na daardie valse wurm, deur wie ook al geleer
om die mens se stem na te boots; waar oor ons val,
vals oor ons beloofde opgang; want ons oë
vind ons inderdaad geopen, en ons vind ons ken
sowel goed as kwaad – goed verloor, en kwaad verkry.
Slegte vrug van kennis, as dit is wat weet beteken,
wat ons so naak laat, sonder eer,
sonder onskuld, sonder trou, sonder reinheid,
ons gewone sieraad, nou bevuil en bevlek,
en op ons gesigte is die tekens duidelik
van vuil wellus; daaruit kom 'n voorraad kwaad,
selfs skaamte, die laaste van die euwels; van die eerste
kan jy dan seker wees. Hoe sal ek die gesig
van God of 'n engel van nou af aanskou, vroeër met vreugde
en verrukking so dikwels gesien? Daardie hemelse gestaltes
sal nou hierdie aardse mens verblind met hul gloed,
ondraaglik helder. O, kon ek maar hier
in eensaamheid wild lewe, in een of ander donker
oopte, waar die hoogste woude, ondeurdringbaar
vir ster- of sonlig, hul skaduwee breed uitsprei,
en bruin soos die aand! Bedek my, julle dennebome!
Julle seders, met julle ontelbare takke,
verberg my, waar ek hulle nooit weer sal sien nie!
Maar laat ons nou, in hierdie slegte toestand, uitdink
wat die beste vir eers kan dien om weg te steek
vir mekaar die dele van elkeen wat die meeste
aan skaamte blootgestel lyk, en die onbetaamlikste om te sien;
een of ander boom, wie se breë, gladde blare, aanmekaargewerk
en om ons heupe gegord, rondom kan bedek
daardie middelste dele, sodat hierdie nuweling, Skaamte,
nie daar sit en ons as onrein verwyt nie."

So het hy aangeraai, en albei het saam gegaan
in die digste bos in; daar het hulle gou gekies
die vyeboom – nie die soort wat vir sy vrugte beroemd is nie,
maar die soort wat vandag nog aan Indiërs bekend is,
wat in Malabar of die Dekan sy arms uitsprei,
so breed en lank vertak dat die gebuigde lote
in die grond wortel skiet, en dogters groei
rondom die moederboom, 'n skadu op pilare,
hoog oorwelf, met gange vol eggo's tussenin.
Daar skuil die Indiese veewagter dikwels teen die hitte
in die koelte, en pas sy weidende kuddes op
deur skietgate wat deur die digste skadu gesny is. Daardie blare
het hulle gepluk, breed soos 'n Amasone-skild,
en met die vaardigheid wat hulle gehad het, aanmekaargewerk
om hul middel te gord – 'n vergeefse bedekking as dit moet wegsteek
hul skuld en gevreesde skaamte! O, hoe anders
as daardie eerste naakte glorie! So het
Columbus onlangs die Indiane van Amerika gevind, gegord
met 'n gordel van vere, verder naak en wild
tussen die bome op eilande en beboste kuste.
So beskut, en, soos hulle gedink het, hul skaamte deels
bedek, maar sonder rus of gemoedsrus,
het hulle gaan sit om te huil; en nie net trane
het uit hul oë gereën nie, maar binne-in het hoë winde, erger,
begin opsteek: hoë hartstogte, woede, haat,
wantroue, agterdog, tweedrag; en hulle het swaar geskud
hul innerlike gemoed, eens 'n kalm streek
en vol vrede, nou rondgeslinger en onstuimig.
Want die Verstand het nie geheers nie, en die Wil
het nie na dié se lering geluister nie; albei nou onderdanig
aan sinlike Begeerte, wat van onder af
die mag oor die koninklike Rede oorgeneem het en
die hoogste gesag opgeëis het. Uit so 'n ontstelde bors
het Adam, met 'n vreemde blik en veranderde toon,
die onderbroke gesprek so met Eva hervat:

"As jy maar na my woorde geluister het en gebly het
by my, soos ek jou gesmeek het, toe daardie vreemde
lus om rond te dwaal jou op hierdie ongelukkige oggend
van ek weet nie waar nie beetgekry het! Dan sou ons
nog gelukkig gebly het; nie soos nou beroof
van al ons goed nie – beskaamd, naak, ellendig!
Laat niemand van nou af onnodig rede soek om te bewys
die trou wat hulle skuld nie; as hulle ernstig
so 'n bewys soek, kan jy aflei: hulle begin al faal."

Vir hom het Eva, gou geraak deur die verwyt, so geantwoord:

"Watter woorde het oor jou lippe gekom, strenge Adam!
Skryf jy dit toe aan my fout, of aan my lus
om rond te dwaal, soos jy dit noem? Wie weet, dit
kon net so sleg gebeur het as jy by was,
of dalk met jouself. As jy daar was,
of die aanval hier was, kon jy nie die bedrog
in die slang raakgesien het nie, toe hy so gepraat het;
daar was geen bekende vyandskap tussen ons nie,
waarom hy my kwaad sou bedoel of skade wou doen.
Moes ek nooit van jou sy weggegaan het nie?
Dan kon ek net sowel daar gebly het, 'n lewelose rib.
Soos ek is, waarom het jy, die hoof, my nie
volstrek beveel om nie te gaan nie,
as ek in so 'n gevaar ingaan, soos jy gesê het?
Te toegeeflik toe, het jy nie veel teengepraat nie;
nee, jy het toegelaat, goedgekeur en my vriendelik laat gaan.
As jy ferm en vas was in jou teëkanting,
sou ek nie oortree het nie, en jy ook nie saam met my nie."

Vir haar het Adam, toe vir die eerste keer kwaad, geantwoord:

"Is dit die liefde, is dit die vergoeding
vir myne aan jou, ondankbare Eva? Bewys
as onveranderlik toe jy verlore was en nie ek nie,
ek wat kon geleef het en onsterflike geluk geniet het,
maar gewillig eerder die dood met jou gekies het?
En word ek nou verwyt as die oorsaak
van jou oortreding? Ek was nie streng genoeg nie,
lyk dit, om jou te weerhou. Wat kon ek meer doen?
Ek het jou gewaarsku, ek het jou vermaan, vooraf vertel
van die gevaar, en van die verskuilde vyand
wat op die loer gelê het; verder sou dwang gewees het,
en dwang op die vrye wil het hier geen plek nie.
Maar selfvertroue het jou toe meegevoer; jy was seker
dat jy óf geen gevaar sou teëkom nie, óf
stof vir 'n glorieryke toets sou vind. En dalk
het ek ook gefouteer deur te veel te bewonder
wat in jou so volmaak gelyk het dat ek gedink het
geen kwaad sou dit waag om jou aan te val nie. Maar ek berou
die fout nou, wat my misdaad geword het,
en jy die aanklaer. So sal dit gaan
met hom wat die waarde van vroue te veel vertrou
en haar wil laat heers: beperking sal sy nie verdra nie,
en as sy aan haarself oorgelaat word en kwaad volg daaruit,
sal sy eerste sy swak toegeeflikheid beskuldig."

So het hulle met wedersydse beskuldiging deurgebring
die vrugtelose ure, maar nie een het homself veroordeel nie;
en aan hul nuttelose twis was daar geen einde nie.

Achilles, Turnus, Neptunus, Juno: Achilles het Hektor drie keer om Troje se muur gejaag (Homeros se Ilias); Turnus het teen Eneas geveg oor Lavinia, wat aan hom beloof was (Vergilius se Eneïs).

die Griek, die seun van Cytherea: Odusseus, wat Neptunus se toorn verduur het, en Eneas, seun van Venus (Cytherea), wat deur Juno vervolg is.

Hesperus: die aandster, die planeet Venus wat ná sononder sigbaar is.

kolure: die twee groot sirkels deur die hemelpole wat die ewenaar by die nagewenings- en sonstilstandpunte sny.

Pontus, Maeotis, Ob, Orontes, Darién: die Swart See, die See van Azof, 'n rivier in Siberië, 'n rivier in Sirië, en die landengte van Panama.

Oreade, Driade, Delia: bergnimf en boomnimf; Delia is Diana, die jaggodin, wat met boog en pylkoker uitgebeeld word.

Pales, Pomona, Vertumnus: Pales is die Romeinse godin van kuddes en weivelde; Pomona, godin van vrugtebome, is deur die god Vertumnus gevry.

Ceres, Proserpina: Ceres is die godin van die oes; Proserpina is haar dogter by Jupiter.

Adonis, Alkinoös: Adonis se tuine hoort by die mite van Adonis, wat elke jaar herleef. Alkinoös, koning van die Feaciërs in Homeros se Odyssee, het Odysseus (die seun van Laërtes) ontvang en het 'n beroemde vrugteboord gehad.

die wyse koning: Salomo, wat met 'n dogter van die Farao van Egipte getroud was.

Circe: towenares in die Odyssee wat mense in diere verander het.

Hermione en Kadmus: Kadmus, stigter van Thebe, en sy vrou Harmonia (Hermione) is volgens die Griekse mite in Illirië in slange verander.

die god in Epidauros: Asklepios, die Griekse god van genesing, wat in die vorm van 'n slang vereer is.

Ammoniese en Kapitoolse Jupiter: volgens legendes het Jupiter as 'n slang verskyn aan Olimpias, moeder van Alexander die Grote, en aan die moeder van Scipio Africanus.

dwaallig: 'n flikkerende lig wat snags oor moerasse sweef en reisigers sou laat verdwaal.

vlees van my vlees: Adam se woorde oor Eva in Genesis 2:23, nadat God haar uit sy rib gemaak het.

Daniet, Simson, Delila: Simson, uit die stam Dan, was 'n sterk held van Israel. Die Filistynse vrou Delila het sy hare laat afskeer terwyl hy slaap, en so het hy sy krag verloor (Rigters 16).

Herkules: 'n held uit die Griekse mites, bekend vir sy reusekrag.

Malabar, Dekan: streke in die suide van Indië.

Amasone: 'n volk vegtende vroue uit die Griekse mites.

Columbus: Christopher Columbus, die seevaarder wat in 1492 Amerika bereik het.