Die geveg met Iros – Odusseus waarsku Amfinomos – Penelope kry geskenke van die vryers – Die vuurpanne – Odusseus berispe Eurumachos.

Toe kom daar 'n gewone rondloper aan wat altyd deur die hele stad Itaka gaan bedel het. Almal het hom geken as 'n onverbeterlike vraat en dronkaard. Hy het geen krag of uithouvermoë gehad nie, maar om na te kyk was hy 'n groot, lomp kêrel. Sy regte naam, die een wat sy ma hom gegee het, was Arnaios, maar die jong manne van die plek het hom Iros genoem, omdat hy boodskappe gedra het vir enigeen wat hom wou stuur. Sodra hy daar aankom, begin hy Odusseus beledig en probeer hom uit sy eie huis wegjaag.

"Weg van die deur af, ou man," skree hy, "of jy word aan jou hakke uitgesleep. Sien jy nie hoe hulle almal vir my knipoog nie? Hulle wil hê ek moet jou met geweld uitsit, maar ek wil dit nie graag doen nie. Staan dus op en loop self, of ons gaan baklei."

Odusseus frons vir hom en sê: "My vriend, ek doen jou geen kwaad nie. Mense gee jou baie, maar ek is nie jaloers nie. Hier in die deur is plek genoeg vir ons albei, en jy hoef my nie te misgun wat nie joune is om te gee nie. Dit lyk my jy is net so 'n rondloper soos ek, maar miskien gee die gode ons later beter geluk. Moet egter nie te veel van baklei praat nie, anders maak jy my kwaad, en al is ek oud, sal ek jou mond en bors met bloed bedek. Dan sal ek môre meer rus hê, want jy sal nie weer na die huis van Odusseus kom nie."

Iros word baie kwaad en antwoord: "Jou vuil vraat, jou tong ratel soos dié van 'n ou viswyf. Ek het groot lus om jou met albei hande beet te kry en jou tande uit jou kop te slaan soos 'n klomp slagtande van 'n wildevark. Maak jou dus gereed, en laat hierdie mense staan en kyk. Jy sal nooit teen iemand soveel jonger as jy kan baklei nie."

So het hulle mekaar reguit uitgeskel op die gladde plaveisel voor die deur. Toe Antinoös sien wat aan die gang is, lag hy lekker en sê vir die ander: "Dis die beste vermaak wat julle nog ooit gesien het. Die hemel het nog nooit so iets na hierdie huis gestuur nie. Die vreemdeling en Iros het rusie gekry en gaan baklei. Kom ons hits hulle dadelik aan."

Die vryers kom almal laggend nader en drom om die twee verflenterde rondlopers saam. "Luister na my," sê Antinoös. "Daar lê 'n paar bokmae by die vuur wat ons met bloed en vet gevul en vir die aandete eenkant gesit het. Wie wen en wys dat hy die beter man is, mag die een kies wat hy wil. Hy mag altyd aan ons tafel eet, en ons sal geen ander bedelaar hoegenaamd in die huis toelaat nie."

Die ander stem almal saam, maar Odusseus sê om hulle op 'n dwaalspoor te lei: "Menere, 'n ou man soos ek, uitgeput deur swaarkry, kan nie teen 'n jong man staande bly nie. Maar my onstuitbare maag dryf my aan, al weet ek dit kan net daarop uitloop dat ek 'n pak slae kry. Julle moet egter sweer dat niemand van julle my 'n vuil hou sal gee om Iros te bevoordeel en hom die oorwinning te besorg nie."

Hulle sweer soos hy gevra het, en toe hulle die eed afgelê het, sê Telemachos: "Vreemdeling, as jy lus het om met hierdie kêrel af te reken, hoef jy vir niemand hier bang te wees nie. Wie jou slaan, sal teen meer as een moet veg. Ek is die gasheer, en die ander leiers, Antinoös en Eurumachos, albei verstandige manne, stem met my saam."

Almal stem in, en Odusseus bind sy ou toiings om sy heupe vas. So kom sy sterk dye, sy breë bors en skouers en sy kragtige arms bloot. Maar Athene kom by hom staan en maak sy ledemate nog sterker. Die vryers was uitermate verbaas, en die een draai na sy buurman en sê: "Die vreemdeling het so 'n dy onder sy ou toiings uitgehaal dat daar binnekort niks van Iros oor sal wees nie."

Iros raak baie onrustig toe hy hulle so hoor praat, maar die bediendes bind sy klere met geweld op en bring hom na die oop deel van die binnehof. Hy was so bang dat sy hele lyf bewe. Antinoös raas met hom en sê: "Jou grootbek-bullebak, jy moes nooit gebore gewees het nie as jy bang is vir so 'n ou, afgeleefde skepsel soos hierdie rondloper. Daarom sê ek vir jou – en dit sal beslis gebeur: as hy jou klop en wys dat hy die beter man is, laai ek jou op 'n skip en stuur jou na die vasteland, na koning Echetos, wat almal doodmaak wat naby hom kom. Hy sal jou neus en ore afsny en jou ingewande uittrek vir die honde om te vreet."

Dit maak Iros nog banger, maar hulle bring hom na die middel van die binnehof, en die twee manne lig hul hande om te veg. Toe oorweeg Odusseus of hy hom so hard moet slaan dat hy net daar en dan dood is, of hom eerder 'n ligter hou moet gee wat hom net platslaan. Uiteindelik besluit hy dis die beste om die ligter hou te gee, sodat die Agaiërs nie begin vermoed wie hy is nie. Toe begin hulle veg. Iros slaan Odusseus op die regterskouer, maar Odusseus slaan Iros op die nek onder die oor, sodat die bene van sy skedel inbreek en die bloed gutsend by sy mond uitkom. Hy val kreunend in die stof, kners op sy tande en skop op die grond. Die vryers gooi hul hande in die lug en lag hulle amper dood, terwyl Odusseus hom aan die voet beetkry en hom na die buitehof sleep, tot by die poorthuis. Daar stut hy hom teen die muur en druk sy kierie in sy hande. "Sit hier," sê hy, "en hou die honde en varke weg. Jy is 'n jammerlike skepsel, en as jy weer probeer om koning van die bedelaars te wees, sal dit jou nog slegter gaan."

Toe gooi hy sy vuil ou bedelsak, heeltemal flenters en geskeur, met die toutjie waaraan dit hang oor sy skouer, en gaan sit weer op die drumpel. Maar die vryers gaan die suilegang binne. Hulle lag en groet hom: "Mag Zeus en al die ander gode jou gee wat jy ook al wil hê, omdat jy 'n einde gemaak het aan die lastigheid van hierdie onversadigbare rondloper. Ons sal hom binnekort na die vasteland neem, na koning Echetos, wat almal doodmaak wat naby hom kom."

Odusseus begroet dit as 'n goeie voorteken, en Antinoös sit 'n groot bokmaag, vol bloed en vet, voor hom neer. Amfinomos haal twee brode uit die broodmandjie en bring dit vir hom, en hy drink op sy gesondheid uit 'n goue beker wyn. "Alle geluk vir jou, vader vreemdeling," sê hy. "Dit gaan nou baie sleg met jou, maar ek hoop jy sal later beter tye beleef."

Daarop antwoord Odusseus: "Amfinomos, dit lyk my jy is 'n man met goeie verstand, en dit is geen wonder nie as 'n mens sien wie se seun jy is. Ek het al goeie dinge van jou vader gehoor. Hy is Nisos van Doulichion, 'n man wat dapper en ryk is. Hulle sê vir my jy is sy seun, en jy lyk na iemand van aansien. Luister dus en let op wat ek sê. Van al die skepsels wat op die aarde leef, is die mens die nietigste. Solank die hemel hom gesondheid en krag gee, dink hy dat niks hom later sal oorkom nie. En selfs wanneer die salige gode hom verdriet stuur, dra hy dit omdat hy moet, en maak die beste daarvan. Want die almagtige god gee die mense dag vir dag hul gemoed vir die dag.

"Ek weet alles daarvan, want ek was eens 'n ryk man en het baie verkeerd gedoen in my koppige trots, omdat ek daarop vertrou het dat my vader en my broers my sou steun. Daarom moet 'n man altyd en in alles die gode vrees, en die goeie wat die hemel hom gee, sonder grootpraat aanvaar. Kyk hoe skandelik hierdie vryers optree. Kyk hoe hulle die boedel verkwis en die vrou oneer aandoen van 'n man wat beslis eendag sal terugkeer – en dit nie lank nie. Ja, hy sal binnekort hier wees. Mag die hemel jou eers stil-stil huis toe stuur, sodat jy hom nie raakloop op die dag dat hy kom nie. Want as hy eers hier is, sal hy en die vryers nie sonder bloedvergieting uitmekaar gaan nie."

Met dié woorde gooi hy 'n drankoffer uit, en toe hy gedrink het, gee hy die goue beker terug in Amfinomos se hande. Dié loop ernstig weg met sy kop gebuig, want hy het onheil voorvoel. Maar selfs so het hy nie die ondergang vrygespring nie, want Athene het bepaal dat hy deur die hand van Telemachos moes val. Toe gaan sit hy weer op die plek waarvandaan hy gekom het.

Toe sit Athene dit in Penelope se gedagtes om haar aan die vryers te wys, sodat sy hulle nog meer verlief op haar kon maak en nog meer eer by haar seun en haar man kon wen. Sy gee toe 'n gemaakte spotlaggie en sê: "Eurunome, ek het van plan verander. Ek is lus om my aan die vryers te wys, al haat ek hulle. Ek wil ook graag vir my seun 'n wenk gee dat hy liewer niks meer met hulle te doen moet hê nie. Hulle praat mooi genoeg, maar hulle bedoel kwaad."

"My liewe kind," antwoord Eurunome, "alles wat jy gesê het, is waar. Gaan sê dit vir jou seun, maar was jou eers en salf jou gesig. Moenie rondloop met jou wange vol trane nie. Dit is nie reg dat jy so aanhoudend treur nie, want Telemachos, vir wie jy altyd gebid het dat jy sou lewe om hom met 'n baard te sien, is al groot."

"Ek weet, Eurunome," antwoord Penelope, "dat jy dit goed bedoel, maar moet my nie probeer oorhaal om my te was en te salf nie, want die hemel het al my skoonheid weggeneem op die dag dat my man weggevaar het. Sê nogtans vir Autonoë en Hippodameia dat ek hulle nodig het. Hulle moet by my wees as ek in die suilegang is. Ek gaan nie alleen tussen die mans in nie. Dit sou nie gepas wees nie."

Daarop gaan die ou vrou uit die kamer om die slavinne te sê hulle moet na hul meesteres gaan. Intussen dink Athene aan iets anders. Sy laat Penelope in 'n soete slaap sink, sodat sy op haar rusbank gaan lê en haar ledemate swaar word van die slaap. Toe giet die godin bevalligheid en skoonheid oor haar uit, sodat al die Agaiërs haar kon bewonder. Sy was haar gesig met die hemelse lieflikheid wat Afrodite dra wanneer sy saam met die Grasieë gaan dans. Sy maak haar langer en statiger, en haar vel word witter as gesaagde ivoor. Toe Athene dit alles gedoen het, gaan sy weg. Daarop kom die slavinne uit die vrouevertrek in en maak Penelope wakker met die geluid van hul gepraat.

"Wat 'n heerlike, soete slaap het ek gehad," sê sy en vee met haar hande oor haar gesig, "ten spyte van al my ellende. Ek wens Artemis wil my nou, op hierdie oomblik, net so saggies laat sterf, sodat ek nie langer in wanhoop hoef weg te kwyn oor die verlies van my liewe man nie. Hy het elke goeie eienskap gehad en was die uitnemendste man onder die Agaiërs."

Met dié woorde kom sy van haar bovertrek af, nie alleen nie, maar met twee van haar slavinne by haar. Toe sy by die vryers kom, gaan staan sy by een van die pilare wat die dak van die suilegang dra. Sy hou 'n sluier voor haar gesig, met 'n stemmige slavin aan elke kant van haar. Toe die vryers haar sien, was hulle so oorweldig en so verskriklik verlief op haar dat elkeen gebid het dat hy haar as sy eie bedgenoot mag wen.

"Telemachos," sê sy vir haar seun, "ek is bang jy is nie meer so verstandig en ordentlik soos vroeër nie. Toe jy jonger was, het jy 'n beter gevoel gehad vir wat reg en gepas is. Maar noudat jy groot is – al sou 'n vreemdeling wat na jou kyk, jou vir die seun van 'n welgestelde vader hou, wat jou grootte en mooi voorkoms betref – is jou gedrag glad nie wat dit behoort te wees nie. Wat is al hierdie lawaai wat aan die gang was, en hoe kon jy toelaat dat 'n vreemdeling so skandelik mishandel word? Wat sou gebeur het as hy ernstig beseer is terwyl hy 'n smekeling in ons huis is? Dit sou beslis 'n groot skande vir jou gewees het."

"Ek is nie verbaas dat u ontevrede is nie, my liewe moeder," antwoord Telemachos. "Ek verstaan dit alles en weet wanneer dinge nie is soos hulle moet wees nie, iets wat ek nie kon toe ek jonger was nie. Tog kan ek my nie altyd heeltemal reg gedra nie. Eers die een en dan die ander van hierdie slegte mense hier maak my van my kop af, en ek het niemand wat my bystaan nie. Maar hierdie geveg tussen Iros en die vreemdeling het tog nie uitgedraai soos die vryers dit wou hê nie, want die vreemdeling het die oorhand gekry. Ek wens vader Zeus, Athene en Apollo wil elkeen van u vryers se nek breek, party binne die huis en party buite. Ek wens hulle kon almal so slap wees soos Iros daar anderkant in die poort van die buitehof. Kyk hoe knik hy sy kop soos 'n dronk man. Hy het so 'n pak slae gekry dat hy nie op sy voete kan staan of terug kan kom by sy huis, waar dit ook al is nie, want daar is geen krag meer in hom nie."

So het hulle met mekaar gepraat. Toe kom Eurumachos nader en sê: "Koningin Penelope, dogter van Ikarios, as al die Agaiërs in Iasiese Argos jou nou kon sien, sou jy môreoggend nog meer vryers in jou huis hê, want jy is die mees bewonderenswaardige vrou in die hele wêreld, wat skoonheid sowel as verstand betref."

Daarop antwoord Penelope: "Eurumachos, die hemel het al my skoonheid, van gesig en gestalte, weggeneem toe die Argiewe na Troje gevaar het, en my liewe man saam met hulle. As hy sou terugkeer en na my sake omsien, sou ek meer gerespekteer word en 'n beter vertoning voor die wêreld maak. Soos dit nou is, gaan ek gebuk onder sorge en onder die rampe wat die hemel goedgedink het om op my te hoop.

"My man het dit alles vooruit gesien. Toe hy van die huis af weggaan, het hy my regterpols in sy hand geneem. 'Vrou,' het hy gesê, 'ons sal nie almal veilig van Troje af huis toe kom nie, want die Trojane veg goed, met die boog sowel as met die spies. Hulle is ook uitstekend om uit strydwaens te veg, en niks beslis die uitslag van 'n geveg gouer nie. Ek weet dus nie of die hemel my na jou sal terugstuur en of ek daar by Troje sal val nie. Sorg intussen jy vir alles hier. Pas my vader en moeder op soos nou, en selfs nog meer terwyl ek weg is. Maar wanneer jy sien ons seun kry 'n baard, trou dan met wie jy wil, en verlaat hierdie huis waar jy nou woon.' Dit is wat hy gesê het, en nou word dit alles waar. Daar sal 'n nag kom wanneer ek moet toegee aan 'n huwelik wat ek haat, want Zeus het alle hoop op geluk van my weggeneem.

"Hierdie verdere verdriet sny my boonop tot in my hart: julle vryers maak my nie die hof volgens die gebruik van my land nie. Wanneer mans 'n vrou van edele afkoms die hof maak wat volgens hulle 'n goeie vrou vir hulle sal wees, en elkeen probeer om haar vir homself te wen, bring hulle gewoonlik beeste en skape om die vriende van die dame te onthaal, en hulle gee haar pragtige geskenke. Hulle eet nie ander mense se goed op sonder om daarvoor te betaal nie."

Dit is wat sy gesê het, en Odusseus was bly toe hy hoor hoe sy probeer om geskenke uit die vryers te kry, en hoe sy hulle met mooi woorde vlei wat sy, soos hy geweet het, nie gemeen het nie.

Toe sê Antinoös: "Koningin Penelope, dogter van Ikarios, neem soveel geskenke as wat jy wil van enigeen wat dit vir jou wil gee. Dit is nie goed om 'n geskenk te weier nie. Maar ons gaan nie terug na ons eie sake toe nie en roer ook nie van hier af nie, totdat jy getrou het met die beste man onder ons, wie hy ook al is."

Die ander juig toe oor wat Antinoös gesê het, en elkeen stuur sy dienaar om sy geskenk te gaan haal. Antinoös se man kom terug met 'n groot en lieflike kleed wat baie fyn geborduur was. Daar was twaalf pragtig gemaakte spelde van suiwer goud aan om dit mee vas te steek. Eurumachos bring dadelik vir haar 'n pragtige ketting van goud- en barnsteenkrale wat soos sonlig blink. Eurudamas se twee manne kom terug met oorringe, elk gemaak met drie skitterende hangertjies wat pragtig glinster. En koning Peisandros, seun van Poluktor, gee haar 'n halssnoer van die seldsaamste vakmanskap. En elkeen van die ander bring vir haar ook een of ander mooi geskenk.

Toe gaan die koningin terug na haar kamer bo, en haar slavinne dra die geskenke agter haar aan. Intussen begin die vryers sing en dans, en hulle bly tot die aand kom. Hulle dans en sing tot dit donker word. Toe bring hulle drie vuurpanne in om lig te gee en stapel dit vol gekapte brandhout, baie oud en droog. Hulle steek fakkels daaraan aan, wat die slavinne beurtelings omhoog hou. Toe sê Odusseus:

"Slavinne, diensmeisies van Odusseus wat al so lank weg is, gaan na die koningin binne in die huis. Sit by haar en hou haar geselskap, of spin, of pluis wol. Ek sal die lig vir al hierdie mense vashou. Hulle kan tot die oggend bly, maar hulle sal my nie onderkry nie, want ek kan baie verduur."

Die slavinne kyk na mekaar en lag, en die mooi Melanto begin hom smalend uitkoggel. Sy was die dogter van Dolios, maar Penelope het haar grootgemaak. Sy het vir haar speelgoed gegee om mee te speel en haar opgepas toe sy klein was. Maar ten spyte van dit alles het sy geen ontsag gehad vir die verdriet van haar meesteres nie, en sy het haar met Eurumachos misgedra, op wie sy verlief was.

"Arme drommel," sê sy, "is jy heeltemal van jou verstand af? Gaan slaap in 'n smidswinkel of op 'n plek waar die mense gaan skinder, in plaas daarvan om hier te babbel. Skaam jy jou nie om jou mond oop te maak voor jou meerderes – en nog soveel van hulle ook? Het die wyn na jou kop gegaan, of babbel jy altyd so? Dit lyk my jy het jou verstand verloor omdat jy die rondloper Iros geklop het. Pas op dat daar nie 'n beter man as hy kom en jou oor die kop slaan tot hy jou bloeiend uit die huis gooi nie."

"Jou feeks," antwoord Odusseus en kyk haar nors aan, "ek gaan vir Telemachos vertel wat jy gesê het, en hy sal jou stuk vir stuk laat uitmekaar skeur."

Met dié woorde maak hy die vroue bang, en hulle gaan die huis binne. Hulle het oral gebewe, want hulle het gedink hy sou doen wat hy sê. Maar Odusseus gaan staan by die brandende vuurpanne. Hy hou die fakkels omhoog en kyk na die mense, en heeltyd peins hy oor dinge wat beslis sou gebeur.

Maar Athene wou nie toelaat dat die vryers vir een oomblik ophou met hul onbeskoftheid nie, want sy wou hê Odusseus moes nog bitterder teen hulle word. Daarom spoor sy Eurumachos, seun van Polubos, aan om hom te spot, en dit laat die ander lag. "Luister na my," sê hy, "julle vryers van koningin Penelope, sodat ek kan sê wat ek dink. Dit is nie verniet dat hierdie man na die huis van Odusseus gekom het nie. Ek glo die lig kom nie van die fakkels nie, maar van sy eie kop – want sy hare is weg, elke laaste stukkie."

Toe draai hy na Odusseus en sê: "Vreemdeling, sal jy as dienaar werk as ek jou na die veld toe stuur en sorg dat jy goed betaal word? Kan jy 'n klipmuur bou of bome plant? Ek sal jou die hele jaar deur kos gee en jou van skoene en klere voorsien. Sal jy gaan? Nee wat, jy nie. Jy het slegte gewoontes aangeleer en wil nie werk nie. Jy sal liewer jou maag volmaak deur in die land rond te bedel."

"Eurumachos," antwoord Odusseus, "kom ons werk teen mekaar in die vroeë somer, wanneer die dae op hul langste is. Gee vir my 'n goeie sens en neem self een, en kom ons kyk wie dit langer uithou of die sterkste maai, van dagbreek tot donker, wanneer daar gras is om te maai. Of as jy teen my wil ploeg, laat ons elkeen 'n span bruingeel osse neem, goed bymekaar gepas en baie sterk met groot uithouvermoë. Sit my in 'n land van vier akker, en kyk of jy of ek die reguitste voor kan trek. Of as daar vandag oorlog sou uitbreek, gee my 'n skild, twee spiese en 'n helm wat goed om my slape pas – dan sou jy my voor in die geveg kry, en jy sou ophou om oor my maag te spot. Jy is onbeskof en wreed, en jy dink jy is 'n groot man omdat jy in 'n klein wêreld leef, en boonop 'n slegte een. As Odusseus terugkom na wat syne is, is die deure van sy huis wyd, maar jy sal vind hulle is nou wanneer jy daardeur probeer vlug."

Eurumachos was woedend oor dit alles. Hy kyk hom nors aan en skree: "Jou ellendeling, ek sal jou gou laat betaal omdat jy dit waag om sulke dinge vir my te sê, en dit nog in die openbaar ook. Het die wyn na jou kop gegaan, of babbel jy altyd so? Dit lyk my jy het jou verstand verloor omdat jy die rondloper Iros geklop het." Met dié gryp hy 'n voetbank, maar Odusseus soek beskerming by die knieë van Amfinomos van Doulichion, want hy was bang. Die voetbank tref die skinker aan sy regterhand en slaan hom plat. Die man val met 'n skreeu op sy rug, en sy wynkan val kletterend op die grond. Nou was daar 'n oproer onder die vryers in die oordekte suilegang, en die een draai na sy buurman en sê: "Ek wens die vreemdeling het êrens anders heen gegaan, mag die ongeluk hom tref, vir al die moeite wat hy ons gee. Ons kan nie sulke opskudding oor 'n bedelaar toelaat nie. As sulke slegte gedrag die oorhand kry, sal ons geen plesier meer aan ons maaltyd hê nie."

Daarop kom Telemachos vorentoe en sê: "Menere, is julle mal? Kan julle nie julle kos en drank soos ordentlike mense hanteer nie? Een of ander bose gees het van julle besit geneem. Ek wil niemand van julle wegjaag nie, maar julle het julle aandete gehad, en hoe gouer julle almal huis toe gaan om te slaap, hoe beter."

Die vryers byt op hul lippe en verwonder hulle oor hoe vrypostig hy praat. Maar Amfinomos, die seun van Nisos, wat die seun van Aretias was, sê: "Kom ons vat dit nie kwalik nie. Wat hy sê, is redelik, so laat ons nie antwoord nie. Laat ons ook nie die vreemdeling of enige van Odusseus se dienaars geweld aandoen nie. Laat die skinker met die drankoffers rondgaan, sodat ons dit kan bring en huis toe gaan om te rus. Wat die vreemdeling betref, laat ons dit aan Telemachos oorlaat om met hom te handel, want dit is na sy huis wat hy gekom het."

So het hy gepraat, en sy woorde het hulle goed geval. Moulios van Doulichion, die dienaar van Amfinomos, meng toe vir hulle 'n mengbak wyn en water en gee dit aan elkeen van hulle, man vir man. Daarop bring hulle hul drankoffers aan die salige gode. En toe hulle hul drankoffers gebring en elkeen soveel gedrink het as wat hy wou, gaan elkeen sy eie pad na sy eie huis.

Koning Echetos was 'n berugte wrede koning op die vasteland van Epeiros, wat in die Odyssee net as 'n skrikbeeld genoem word.

Die Grasieë (Grieks: Charites) was drie godinne van bevalligheid en vreugde wat dikwels saam met Afrodite verskyn.

Iasiese Argos is 'n ou digterlike naam vir die Peloponnesos, die suidelike skiereiland van Griekeland.

Die drankoffer (plengoffer) was 'n bietjie wyn wat vir die gode uitgegooi is voordat 'n mens self drink of gaan slaap.