Die skimme van die vryers in die doderyk – Odusseus en sy manne gaan na die huis van Laërtes – die mense van Itaka trek uit om Odusseus aan te val, maar Athene sluit vrede.

Toe roep Hermes van Kullene die skimme van die vryers op. In sy hand het hy die mooi goue staf gehou waarmee hy mense se oë in slaap toesluit of hulle wakker maak, net soos hy wil. Daarmee het hy die skimme wakker gemaak en hulle weggelei, en hulle het kermend en tjirpend agter hom aan gekom. Soos vlermuise wat skril-skreeuend rondfladder in die holte van 'n groot grot as een van hulle uit die tros geval het waarin hulle hang, so het die skimme gekerm en geskreeu terwyl Hermes, die geneser van smart, hulle afgelei het na die donker woning van die dood. Hulle het verby die waters van Okeanos en die rots Leukas gegaan, tot by die poorte van die son en die land van drome. Daarna het hulle by die weiveld van affodil gekom, waar die siele en skaduwees woon van dié wat nie meer kan werk nie.

Daar het hulle die skim van Achilles, seun van Peleus, gekry, saam met dié van Patroklos, Antilochos en Ajax, wat ná die seun van Peleus self die beste en mooiste man van al die Danaërs was.

Hulle het om die skim van die seun van Peleus saamgedrom, en die skim van Agamemnon het by hulle aangesluit, bitter bedroef. Om hom was ook die skimme van dié wat saam met hom in die huis van Aigisthos omgekom het. En die skim van Achilles het eerste gepraat.

"Seun van Atreus," het hy gesê, "ons het altyd gesê dat Zeus jou van begin tot einde meer as enige ander held liefgehad het, want jy was aanvoerder oor baie dapper manne toe ons almal saam voor Troje geveg het. Tog het die hand van die dood, waaraan geen sterfling kan ontkom nie, jou veels te vroeg getref. Dit sou beter vir jou gewees het as jy by Troje gesneuwel het, op die hoogtepunt van jou roem. Dan sou die Agaiërs 'n grafheuwel oor jou as gebou het, en jou seun sou jou goeie naam geërf het. Maar nou was dit jou lot om 'n uiters ellendige einde te kry."

"Gelukkige seun van Peleus," het die skim van Agamemnon geantwoord, "want jy het by Troje gesterf, ver van Argos, terwyl die dapperste Trojane en Agaiërs om jou geval het in die geveg oor jou liggaam. Daar het jy gelê in die warrelende stofwolke, groot en uitgestrek, en jou ruiterkuns was vergete. Ons het die hele lang dag lank geveg, en ons sou nooit opgehou het as Zeus nie 'n storm gestuur het om ons te keer nie. Toe ons jou uit die geveg na die skepe gedra het, het ons jou op jou bed neergelê en jou mooi vel met warm water en salf gewas. Die Danaërs het hulle hare uitgeruk en bitter om jou gehuil. Toe jou moeder dit hoor, het sy met haar onsterflike nimfe uit die see gekom, en 'n groot geweeklaag het oor die waters weerklink, sodat die Agaiërs van vrees gebewe het. Hulle sou in paniek na hulle skepe gevlug het as die wyse ou Nestor, wie se raad altyd die beste was, hulle nie gekeer het nie. Hy het gesê: 'Wag, Argiewe! Moenie vlug nie, seuns van die Agaiërs! Dit is sy moeder wat met haar onsterflike nimfe uit die see kom om na die liggaam van haar seun te kyk.'

"So het hy gepraat, en die Agaiërs was nie meer bang nie. Die dogters van die ou man van die see het om jou gestaan en bitter gehuil, en hulle het jou in onsterflike klere gekleed. Die nege Muses het ook gekom en hulle lieflike stemme in 'n klaaglied verhef, die een roep en die ander antwoord. Daar was nie een Argiewer wat nie van jammerte gehuil het oor die treurlied wat hulle gesing het nie. Sewentien dae en nagte het ons, sterflinge en onsterflikes, oor jou getreur. Op die agtiende dag het ons jou aan die vlamme oorgegee, en ons het baie vet skape en baie beeste rondom jou geslag as offer. Jy is verbrand in die klere van die gode, met ryk harpuis en heuning, terwyl helde, te perd en te voet, met hulle wapenrusting om die brandstapel gekletter het terwyl jy brand, met 'n gedreun soos van 'n groot menigte. Toe die hemelse vlamme hulle werk gedoen het, het ons met dagbreek jou wit bene bymekaargemaak en in salf en suiwer wyn gelê. Jou moeder het vir ons 'n goue kruik gebring om dit in te hou – 'n geskenk van Dionusos, en die werk van Hefaistos self. Daarin het ons jou gebleikte bene gemeng met dié van Patroklos, wat voor jou heengegaan het. Apart daarvan het ons ook dié van Antilochos bygesit, wat nader aan jou was as enige van jou ander makkers nadat Patroklos nie meer daar was nie.

"Daaroor het die leër van die Argiewe 'n pragtige graf gebou, op 'n punt wat uitsteek oor die wye Hellespont, sodat dit van ver af op see gesien kan word deur mense wat nou lewe en deur dié wat nog gebore sal word. Jou moeder het pryse by die gode gevra en dit aangebied sodat die edelste Agaiërs daarom kon meeding. Jy was seker al by die begrafnis van baie helde, wanneer die jong manne hulle gord en gereed maak om om pryse mee te ding ná die dood van 'n groot hoofman. Maar sulke pryse soos dié wat Thetis met die silwer voete ter ere van jou aangebied het, het jy nog nooit gesien nie, want die gode het jou baie liefgehad. So het jou roem, Achilles, selfs in die dood nie verlore gegaan nie, en jou naam leef vir altyd onder al die mense. Maar ek – watter troos het ek gehad toe my vegdae verby was? Want Zeus het my ondergang by my tuiskoms beplan, deur die hande van Aigisthos en my bose vrou."

So het hulle met mekaar gepraat, en kort daarna het Hermes by hulle aangekom met die skimme van die vryers wat deur Odusseus doodgemaak is. Die skimme van Agamemnon en Achilles was verbaas om hulle te sien en het dadelik nader gegaan. Die skim van Agamemnon het Amfimedon, seun van Melaneus, herken. Hy het op Itaka gewoon en was eens sy gasheer, en daarom het hy met hom begin praat.

"Amfimedon," het hy gesê, "wat het met al julle pragtige jong manne gebeur – almal ook nog ewe oud – dat julle hier onder die grond kom beland het? 'n Mens sou nie in enige stad 'n beter groep manne kon uitsoek nie. Het Poseidon sy winde en golwe teen julle opgejaag toe julle op see was? Of het julle vyande julle op die vasteland doodgemaak terwyl julle beeste of skape gesteel het, of terwyl die vyande hulle vrouens en hulle stad verdedig het? Antwoord my vraag, want ek was jou gas. Onthou jy nie hoe ek saam met Menelaos na jou huis gekom het om Odusseus oor te haal om met sy skepe saam met ons teen Troje te gaan nie? Dit het 'n hele maand geduur voordat ons ons reis kon voortsit, want ons moes hard werk om Odusseus oor te haal om saam te kom."

En die skim van Amfimedon het geantwoord: "Agamemnon, seun van Atreus, koning van manne, ek onthou alles wat jy gesê het, en ek sal jou volledig en presies vertel hoe ons einde gekom het. Odusseus was lank weg, en ons het om sy vrou gevry. Sy het nie reguit gesê dat sy nie sou trou nie, maar sy het ook nie die saak beëindig nie, want sy wou ons ondergang bewerk. Dit was die poets wat sy ons gebak het. Sy het 'n groot weefgetou in haar kamer opgesit en aan 'n enorme stuk fyn weefwerk begin werk. 'My vryers,' het sy gesê, 'Odusseus is wel dood, maar moet my tog nie aanjaag om dadelik weer te trou nie. Wag – want ek wil nie hê my handwerk moet vergeefs wees nie – totdat ek 'n lykkleed klaargemaak het vir die held Laërtes, vir die tyd wanneer die dood hom kom haal. Hy is baie ryk, en die vroue van die plek sal praat as hy sonder 'n lykkleed uitgelê word.'

"Dit het sy gesê, en ons het ingestem. Toe kon ons haar die hele dag lank aan haar groot weefwerk sien werk, maar in die nag het sy die steke weer by fakkellig uitgetrek. So het sy ons drie jaar lank gekul sonder dat ons dit agtergekom het. Maar met verloop van tyd, toe sy al in haar vierde jaar was, toe die mane gekwyn en baie dae verbygegaan het, het een van haar slavinne wat geweet het wat sy doen, ons vertel. Ons het haar betrap terwyl sy haar werk losmaak, sodat sy dit moes klaarmaak, of sy wou of nie. En toe sy ons die kleed wys wat sy gemaak het, nadat sy dit laat was het, was sy prag soos dié van die son of die maan.

"Toe het 'n kwaadwillige god Odusseus na die plaas in die hoogland gebring waar sy varkwagter woon. Daarheen het later ook sy seun gekom, terug van 'n reis na Pilos, en die twee het na die stad gekom nadat hulle hul plan vir ons ondergang uitgebroei het. Telemachos het eerste gekom, en ná hom het Odusseus gekom, saam met die varkwagter, in vodde geklee en op 'n kierie geleun asof hy 'n ellendige ou bedelaar was. Hy het so onverwags gekom dat nie een van ons hom herken het nie, nie eens die oueres onder ons nie, en ons het hom uitgeskel en goed na hom gegooi. Hy het dit verduur om geslaan en beledig te word sonder 'n woord, al was hy in sy eie huis.

"Maar toe die wil van Zeus wat die egis dra, hom aanspoor, het hy en Telemachos die wapens gevat en in 'n binnekamer weggesteek, en die deure agter hulle gegrendel. Toe het hy listig sy vrou sy boog en 'n klomp yster laat aanbied sodat ons, ongelukkige vryers, daarom kon meeding. Dit was die begin van ons einde, want nie een van ons kon die boog span nie – nie eens naastenby nie. Toe dit amper in die hande van Odusseus sou beland, het ons almal geskree dat dit nie aan hom gegee moet word nie, wat hy ook al sê. Maar Telemachos het daarop aangedring dat hy dit kry. Toe hy dit in sy hande gehad het, het hy dit maklik gespan en sy pyl deur die yster geskiet. Toe het hy op die vloer van die suilegang gaan staan, sy pyle op die grond uitgegooi en woes om hom gekyk. Eers het hy Antinoös doodgemaak, en toe, reguit voor hom gemik, het hy sy dodelike pyle laat trek, en hulle het dig op mekaar geval. Dit was duidelik dat een van die gode hulle help, want hulle het met alle mag deur die hele suilegang op ons toegesak. Daar was 'n aaklige geluid van gekreun terwyl ons koppe ingeslaan word, en die vloer het gekook van ons bloed. Dit, Agamemnon, is hoe ons aan ons einde gekom het. Ons liggame lê nog onversorg in die huis van Odusseus, want ons mense by die huis weet nog nie wat gebeur het nie. Daarom kan hulle ons nie uitlê en die swart bloed uit ons wonde was en oor ons treur soos 'n mens vir die dooies moet doen nie."

"Gelukkige Odusseus, seun van Laërtes," het die skim van Agamemnon geantwoord, "jy is werklik geseën met 'n vrou met so 'n seldsame goeie verstand, en so getrou aan haar wettige man, soos Penelope, die dogter van Ikarios. Die roem van haar deug sal daarom nooit sterf nie, en die onsterflikes sal ter ere van Penelope se trou 'n lied maak wat vir al die mense welkom sal wees. Hoe anders was die boosheid van die dogter van Tundareos, wat haar wettige man doodgemaak het! Haar lied sal onder die mense gehaat word, want sy het skande gebring oor alle vroue, selfs oor die goeies."

So het hulle met mekaar gepraat in die huis van Hades, diep binne-in die aarde. Intussen het Odusseus en die ander uit die stad gegaan en gou by die mooi, goed bewerkte plaas van Laërtes gekom, wat hy met eindelose moeite skoongemaak en bewerkbaar gemaak het. Hier was sy huis, met 'n afdak wat rondom geloop het, waar die slawe wat vir hom gewerk het, geslaap en gesit en geëet het. Binne-in die huis was daar 'n ou Sikeliese vrou wat op hierdie plaas buite die stad na hom omgesien het. Toe Odusseus daar aankom, het hy vir sy seun en die ander twee gesê:

"Gaan na die huis en slag die beste vark wat julle kan kry vir ete. Intussen wil ek sien of my vader my sal herken, of my nie meer sal ken ná so 'n lang afwesigheid nie."

Toe het hy sy wapenrusting afgehaal en dit aan Eumaios en Filoitios gegee, wat reguit na die huis gegaan het, terwyl hy in die wingerd ingedraai het om sy vader op die proef te stel. Toe hy afgaan in die groot boord, het hy nie vir Dolios of enige van sy seuns of die ander slawe gesien nie, want hulle was almal besig om dorings bymekaar te maak vir 'n heining om die wingerd, op die plek waar die ou man hulle gestuur het. Hy het dus sy vader alleen gekry, besig om om 'n wingerdstok te skoffel. Hy het 'n vuil ou hemp aangehad, gelap en baie verslete. Sy bene was met rieme van beesvel toegedraai om hom teen die braambosse te beskerm, en hy het ook leermoue gedra. Op sy kop was 'n mus van bokvel, en hy het baie treurig gelyk. Toe Odusseus hom so sien, so uitgeput, so oud en vol smart, het hy onder 'n hoë peerboom bly staan en begin huil. Hy het getwyfel of hy hom moes omhels en soen en hom alles vertel van hoe hy tuisgekom het, of hy hom eers moes uitvra en sien wat hy sou sê. Op die ou end het hy besluit dit is die beste om slim met hom te werk te gaan. Met dié gedagte het hy na sy vader toe gegaan, wat vooroor gebuk gestaan en om 'n plant gespit het.

"Ek sien, oom," het Odusseus gesê, "dat u 'n uitstekende tuinier is – en watter moeite doen u nie daarmee nie! Daar is nie 'n enkele plant nie, nie 'n vyeboom, wingerdstok, olyfboom, peerboom of blombedding nie, wat nie die spore van u sorg dra nie. Ek hoop egter u sal nie aanstoot neem as ek sê dat u beter na u tuin kyk as na uself nie. U is oud, onversorg en baie armoedig geklee. Dit kan nie wees omdat u lui is dat u baas so swak na u kyk nie. U gesig en gestalte het ook niks van 'n slaaf nie; dit wys dat u van edele afkoms is. Ek sou gesê het u is een van dié wat goed moet bad, goed moet eet en saans sag moet lê, soos ou mense die reg het om te doen. Maar sê my, en sê my die waarheid: wie se slaaf is u, en in wie se tuin werk u?

"Sê my ook iets anders. Is hierdie plek waar ek gekom het werklik Itaka? Ek het nou net 'n man ontmoet wat dit gesê het, maar hy was 'n dom kêrel en het nie die geduld gehad om my storie tot die einde aan te hoor toe ek hom uitvra oor 'n ou vriend van my nie – of hy nog lewe en of hy al dood is en in die huis van Hades. Glo my as ek vir u sê dat hierdie man eenkeer na my huis gekom het toe ek in my eie land was, en nog nooit het ek 'n vreemdeling ontvang van wie ek meer gehou het nie. Hy het gesê sy familie kom van Itaka en dat sy vader Laërtes is, seun van Arkeisios. Ek het hom gasvry ontvang en hom welkom gemaak by al die oorvloed van my huis, en toe hy weggaan, het ek hom al die gebruiklike geskenke gegee. Ek het hom sewe talente fyn goud gegee, en 'n beker van soliede silwer met blomme daarop ingegraveer. Ek het hom twaalf ligte mantels gegee, en net soveel tapisserieë. Ek het hom ook twaalf enkellaagmantels gegee, twaalf matte, twaalf mooi mantels en net soveel hemde. By dit alles het ek nog vier mooi vroue gevoeg wat vaardig was in alle nuttige werk, en ek het hom self laat kies."

Sy vader het trane gestort en geantwoord: "Vriend, jy het inderdaad gekom in die land wat jy genoem het, maar dit het in die hande van bose mense geval. Al daardie ryk geskenke was verniet gegee. As jy jou vriend hier lewend op Itaka kon kry, sou hy jou gasvry ontvang het en jou geskenke ruim terugbetaal het toe jy weggaan – soos net reg sou wees, met alles wat jy hom reeds gegee het. Maar sê my, en sê my die waarheid: hoeveel jaar is dit sedert jy hierdie gas ontvang het – my arme, ongelukkige seun? Ag! Hy het ver van sy eie land omgekom. Die visse van die see het hom opgeëet, of hy het 'n prooi geword van die voëls en wilde diere op een of ander vasteland. Nie sy moeder of ek, sy vader, wat sy ouers was, kon ons arms om hom slaan en hom in sy lykkleed toedraai nie. Ook sy goeie vrou Penelope, wat met so 'n ryk bruidskat gekom het, kon nie by sy sterfbed oor haar man treur, soos natuurlik sou wees, en sy oë toemaak soos 'n mens vir die dooies moet doen nie. Maar sê my nou eerlik, want ek wil weet: wie is jy, en waar kom jy vandaan? Vertel my van jou stad en jou ouers. Waar lê die skip wat jou en jou manne na Itaka gebring het? Of was jy 'n passasier op iemand anders se skip, en het dié wat jou hier gebring het, verder gevaar en jou agtergelaat?"

"Ek sal jou alles vertel," het Odusseus geantwoord, "heeltemal eerlik. Ek kom van Alubas, waar ek 'n mooi huis het. Ek is die seun van koning Afeidas, die seun van Polupemon. My eie naam is Eperitos. 'n God het my van koers af gedryf toe ek uit Sikanië vertrek het, en ek is teen my sin hierheen gebring. My skip lê daar oorkant, by die oop veld buite die stad. En dit is nou die vyfde jaar sedert Odusseus uit my land vertrek het. Arme kêrel! Tog was die voortekens goed vir hom toe hy van my afskeid geneem het. Die voëls het almal aan ons regterkant gevlieg, en ons was albei bly om hulle te sien toe ons uitmekaar gaan, want ons het alle hoop gehad dat ons weer vriendskaplik sou ontmoet en geskenke sou uitruil."

'n Donker wolk van smart het oor Laërtes gesak terwyl hy luister. Hy het albei sy hande vol stof van die grond geskep en dit oor sy grys kop uitgegooi, en hy het swaar gekreun. Odusseus se hart is geraak, en sy neusvleuels het gebewe toe hy na sy vader kyk. Toe het hy na hom toe gespring, sy arms om hom gegooi en hom gesoen, en gesê: "Ek is hy, vader, oor wie u vra. Ek het teruggekom nadat ek twintig jaar weg was. Maar hou op met sug en weeklaag – ons het nie tyd om te verloor nie. Want ek moet u vertel dat ek die vryers in my huis doodgemaak het, om hulle te straf vir hulle onbeskaamdheid en hulle misdade."

"As jy werklik my seun Odusseus is," het Laërtes geantwoord, "en weer teruggekom het, moet jy my so 'n duidelike bewys gee van wie jy is dat dit my sal oortuig."

"Kyk eers na hierdie litteken," het Odusseus geantwoord, "wat ek van 'n wildevark se slagtand gekry het toe ek op die berg Parnassos gejag het. U en my moeder het my na Autolukos, my moeder se vader, gestuur om die geskenke te kry wat hy belowe het om my te gee toe hy hier was. Verder sal ek u die bome in die wingerd wys wat u my gegee het. Ek het u alles daaroor uitgevra terwyl ek agter u aan deur die tuin geloop het. Ons het by almal verbygegaan, en u het my hulle name vertel en wat elkeen was. U het my dertien peerbome, tien appelbome en veertig vyebome gegee. U het ook gesê u sal my vyftig rye wingerdstokke gee. Tussen elke ry was graan geplant, en hulle dra allerhande soorte druiwe wanneer die hitte van die hemel swaar op hulle gelê het."

Laërtes se krag het hom begewe toe hy die oortuigende bewyse hoor wat sy seun hom gegee het. Hy het sy arms om hom gegooi, en Odusseus moes hom regop hou, anders sou hy flou geword het. Maar sodra hy bykom en weer by sy positiewe begin kom, het hy gesê: "O vader Zeus, dan is julle gode tog nog op Olimpus, as die vryers werklik gestraf is vir hulle onbeskaamdheid en dwaasheid! Tog is ek baie bang dat al die stadsmense van Itaka nou-nou hier sal wees, en dat hulle boodskappers oral na die stede van die Kefallene sal stuur."

Odusseus het geantwoord: "Hou moed en moenie u daaroor kwel nie. Kom ons gaan in die huis langs u tuin. Ek het Telemachos, Filoitios en Eumaios al gesê om soontoe te gaan en so gou moontlik ete reg te maak."

Terwyl hulle so gesels, het die twee na die huis gestap. Toe hulle daar kom, het hulle Telemachos, die beeswagter en die varkwagter gekry, besig om vleis te sny en wyn met water te meng. Toe het die ou Sikeliese vrou Laërtes ingeneem, hom gewas en met olie gesalf. Sy het 'n goeie mantel om hom gesit, en Athene het nader gekom en hom 'n statiger voorkoms gegee, sodat hy langer en sterker as tevore was. Toe hy terugkom, was sy seun verbaas om te sien hoe hy soos 'n onsterflike lyk, en hy het vir hom gesê: "My liewe vader, een van die gode het u baie langer en mooier gemaak."

Laërtes het geantwoord: "Ag, by vader Zeus, Athene en Apollo, as ek maar die man was wat ek was toe ek oor die Kefallene geheers en Nerikos ingeneem het, daardie sterk vesting op die voorland! As ek nog was wat ek toe was, en gister met my wapenrusting aan in ons huis was, sou ek langs jou kon staan en jou teen die vryers help. Ek sou baie van hulle doodgemaak het, en jy sou bly gewees het om dit te sien."

So het hulle met mekaar gepraat. Maar toe die ander hulle werk klaar gedoen het en die maal gereed was, het hulle opgehou werk en elkeen sy plek op die banke en stoele ingeneem. Toe het hulle begin eet. Kort daarna het ou Dolios en sy seuns hulle werk gelos en nader gekom, want hulle moeder, die Sikeliese vrou wat na Laërtes omgesien het noudat hy oud word, het hulle gaan roep. Toe hulle Odusseus sien en seker was dat dit hy is, het hulle daar gestaan, sprakeloos van verbasing. Maar Odusseus het hulle goedig berispe en gesê: "Sit by vir ete, ou man, en vergeet maar van jou verbasing. Ons wil al 'n ruk lank begin en het vir julle gewag."

Toe het Dolios albei sy hande uitgesteek en na Odusseus toe gegaan. "Kaptein," het hy gesê, terwyl hy sy meester se hand gryp en dit by die pols soen, "ons het lank verlang dat jy tuis moet kom. En nou het die hemel jou aan ons teruggegee nadat ons die hoop opgegee het. Wees dus gegroet, en mag die gode jou laat voorspoedig wees. Maar sê my, weet Penelope al dat jy terug is, of moet ons iemand stuur om haar te vertel?"

"Ou man," het Odusseus geantwoord, "sy weet al, so jy hoef jou nie daaroor te kwel nie." Daarop het hy gaan sit, en die seuns van Dolios het om Odusseus saamgedrom om hom te groet en hom een ná die ander te omhels. Toe het hulle in die regte volgorde langs hulle vader Dolios gaan sit.

Terwyl hulle so besig was om hulle ete reg te maak, het die Gerug deur die stad gegaan en die verskriklike lot wat die vryers getref het, oral rondvertel. Sodra die mense dit hoor, het hulle van alle kante saamgedrom, kreunend en skreeuend voor die huis van Odusseus. Hulle het die dooies weggeneem, en elkeen het sy eie begrawe. Die liggame van dié wat van elders gekom het, het hulle op die vissersbote gesit, sodat die vissers elkeen na sy eie plek kon neem. Toe het hulle kwaad in die vergaderplek bymekaargekom. Toe hulle almal daar was, het Eupeithes opgestaan om te praat. Hy was oorstelp van smart oor die dood van sy seun Antinoös, wat die eerste man was wat Odusseus doodgemaak het. Bitter huilend het hy gesê:

"My vriende, hierdie man het die Agaiërs groot onreg aangedoen. Hy het baie van ons beste manne in sy vloot saamgeneem, en hy het skepe sowel as manne verloor. En nou, by sy terugkeer, het hy boonop al die voorste manne onder die Kefallene doodgemaak. Kom ons tree op voordat hy na Pilos kan ontsnap, of na Elis waar die Epeiërs heers, anders sal ons ons vir altyd skaam. Dit sal 'n ewige skande vir ons wees as ons nie die moord op ons seuns en broers wreek nie. Wat my betref, ek sou geen plesier meer in die lewe hê nie; ek sou eerder dadelik sterf. Kom ons staan op en gaan agter hulle aan, voordat hulle na die vasteland kan oorsteek."

Hy het gehuil terwyl hy praat, en almal het hom jammer gekry. Maar Medon en die sanger Femios het intussen wakker geword en van die huis van Odusseus na hulle gekom. Almal was verbaas om hulle te sien, maar hulle het in die middel van die vergadering gaan staan, en Medon het gesê: "Luister na my, manne van Itaka. Odusseus het hierdie dinge nie teen die wil van die hemel gedoen nie. Ek het self gesien hoe 'n onsterflike god die gedaante van Mentor aanneem en langs hom staan. Hierdie god het verskyn, soms voor hom om hom aan te moedig, en soms woedend deur die saal om die vryers aan te val, sodat hulle dig op mekaar geval het."

Daarop het bleek vrees hulle beetgepak, en die ou Halitherses, seun van Mastor, het opgestaan om te praat, want hy was die enigste onder hulle wat die verlede sowel as die toekoms geken het. Hy het reguit en heel eerlik met hulle gepraat en gesê:

"Manne van Itaka, dit is heeltemal julle eie skuld dat dinge so uitgedraai het. Julle wou nie na my luister nie, en ook nie na Mentor nie, toe ons julle gesê het om die dwaasheid van julle seuns te keer. Hulle het in die moedswilligheid van hulle harte baie kwaad gedoen – hulle het die besittings verkwis en die vrou onteer van 'n hoofman van wie hulle gedink het hy sal nie terugkom nie. Maar laat dit nou wees soos ek sê, en doen wat ek vir julle sê. Moenie teen Odusseus uittrek nie, anders mag julle uitvind dat julle onheil op julle eie koppe afgebring het."

Dit het hy gesê, en meer as die helfte het hard geskree en dadelik die vergadering verlaat. Maar die res het gebly waar hulle was, want die toespraak van Halitherses het hulle nie aangestaan nie, en hulle het Eupeithes se kant gekies. Hulle het dus gou hulle wapenrusting gaan haal, en toe hulle hulle gewapen het, het hulle voor die stad bymekaargekom, en Eupeithes het hulle in hulle dwaasheid aangevoer. Hy het gedink hy gaan die moord op sy seun wreek, maar in werklikheid sou hy nooit terugkeer nie; hy sou self in sy poging omkom.

Toe het Athene vir Zeus gesê: "Vader, seun van Kronos, koning van konings, antwoord my hierdie vraag: wat is jy van plan om te doen? Sal jy hulle nog verder laat veg, of sal jy vrede tussen hulle maak?"

En Zeus het geantwoord: "My kind, waarom vra jy my? Was dit nie deur jou eie reëling dat Odusseus tuisgekom en hom op die vryers gewreek het nie? Doen wat jy wil, maar ek sal jou sê wat ek dink die redelikste reëling sal wees. Noudat Odusseus gewreek is, laat hulle 'n plegtige verbond sweer, waarvolgens hy sal aanhou regeer. En ons sal sorg dat die ander die slagting van hulle seuns en broers vergewe en vergeet. Laat hulle dan almal vriende wees soos voorheen, en laat vrede en oorvloed heers."

Dit was presies wat Athene reeds gretig was om te bewerkstellig, en sy het van die hoogste pieke van Olimpus afgeskiet.

Toe Laërtes en die ander klaar geëet het, het Odusseus begin deur te sê: "Laat een van julle uitgaan en kyk of hulle nie al naby ons kom nie." Een van Dolios se seuns het gegaan soos hy beveel is. Waar hy op die drumpel staan, kon hy hulle almal heel naby sien, en hy het vir Odusseus gesê: "Hier is hulle! Kom ons trek dadelik ons wapenrusting aan."

Hulle het hulle wapenrusting so vinnig as wat hulle kon, aangetrek – dit wil sê Odusseus, sy drie manne en die ses seuns van Dolios. Laërtes en Dolios het dieselfde gedoen – krygers uit nood, ondanks hulle grys hare. Toe hulle almal hulle wapenrusting aanhet, het hulle die hek oopgemaak en uitgestorm, met Odusseus voor.

Toe het Zeus se dogter Athene na hulle gekom, in die gedaante en met die stem van Mentor. Odusseus was bly toe hy haar sien, en hy het vir sy seun Telemachos gesê: "Telemachos, noudat jy op die punt staan om in 'n geveg te gaan wat sal wys wat in elke man steek, sorg dat jy nie jou voorvaders in die skande steek nie. Hulle was oor die hele wêreld bekend vir hulle krag en moed."

"Jy praat die waarheid, my liewe vader," het Telemachos geantwoord, "en jy sal sien, as jy wil, dat ek glad nie van plan is om jou familie in die skande te steek nie."

Laërtes was verheug toe hy dit hoor. "Liewe gode," het hy uitgeroep, "watter dag beleef ek nie vandag nie! Ek is werklik bly daaroor. My seun en my kleinseun ding met mekaar mee om wie die dapperste is."

Daarop het Athene naby hom gekom en gesê: "Seun van Arkeisios – beste vriend wat ek in die wêreld het – bid tot die maagd met die blou-grys oë, en tot Zeus, haar vader. Swaai dan jou spies en gooi."

Terwyl sy praat, het sy nuwe krag in hom geblaas. Toe hy tot haar gebid het, het hy sy spies geswaai en gegooi. Hy het Eupeithes se helm getref, en die spies het reg daardeur gegaan, want die helm kon dit nie keer nie. Sy wapenrusting het om hom gekletter toe hy swaar op die grond neerval. Intussen het Odusseus en sy seun die voorste linie van die vyand aangeval en hulle met hulle swaarde en spiese getref. Hulle sou sowaar elkeen van hulle doodgemaak en verhinder het dat hulle ooit weer by die huis kom, as Athene nie haar stem hard verhef en almal laat stilstaan het nie. "Manne van Itaka," het sy geroep, "hou op met hierdie verskriklike oorlog, en besleg die saak dadelik sonder verdere bloedvergieting."

Daarop het bleek vrees almal beetgepak. Hulle was so bang dat hulle wapens uit hulle hande geval het en op die grond beland het toe hulle die stem van die godin hoor, en hulle het vir hulle lewe na die stad teruggevlug. Maar Odusseus het 'n groot kreet gegee, homself saamgetrek en afgeskiet soos 'n arend wat hoog in die lug sweef. Toe het die seun van Kronos 'n vurige donderstraal gestuur wat net voor Athene geval het. Sy het toe vir Odusseus gesê: "Odusseus, edele seun van Laërtes, hou op met hierdie oorlog en stryd, anders sal Zeus vir jou kwaad word."

So het Athene gepraat, en Odusseus het haar met 'n blye hart gehoorsaam. Toe het Athene weer die gedaante en die stem van Mentor aangeneem, en kort daarna het sy tussen die twee strydende partye 'n verbond van vrede gesluit.

Achilles se moeder Thetis was 'n seenimf, dogter van Nereus, "die ou man van die see"; die "dogters van die ou man van die see" is haar susters, die Nereïdes.

Patroklos was Achilles se beste vriend, wat voor Troje deur Hektor doodgemaak is; Antilochos, seun van Nestor, het ook by Troje gesneuwel.

Die dogter van Tundareos is Klutaimnestra, Agamemnon se vrou, wat hom met haar minnaar Aigisthos vermoor het toe hy van Troje af tuiskom.

Die nege Muses is die godinne van sang, dig en kuns; Dionusos is die god van die wyn.

Stof oor die kop gooi was in die ou wêreld 'n teken van diep rou.

Die Kefallene is die volk van Odusseus se koninkryk: Itaka en die nabygeleë eilande en kus.