In Pandemonium beraadslaag die duiwels: oorlog, vrede in die Hel, of 'n slenter teen God se nuwe skepping, die mens? Satan self onderneem die gevaarlike reis. By die poorte van die Hel ontmoet hy Sonde en die Dood, en hy vaar uit deur die Chaos na die nuwe wêreld.

Hoog op 'n troon van koninklike prag, wat ver
die rykdom van Ormus en van Indië oortref het,
of van die pragtige Ooste, waar die rykste hand
barbaarse pêrels en goud op haar konings laat reën,
het Satan verhewe gesit, deur verdienste verhef
tot daardie bose hoogte; en, uit wanhoop
so hoog bo alle hoop verhef, streef hy
nog hoër as dit, onversadigbaar, om
vergeefs teen die Hemel te veg; en, deur die uitslag nie wyser nie,
het hy sy trotse drome so uitgestal:

"Magte en Heerskappye, Gode van die Hemel!–
Want geen afgrond kan in sy kolk onsterflike
krag vashou nie, al is dit verdruk en geval;
daarom gee ek die Hemel nie prys nie: uit hierdie val
sal hemelse Kragte opstaan en verskyn,
glorieryker en vreesliker as sonder val,
en vertrou dat hulle geen tweede lot hoef te vrees nie!–
Al het die reg en die vaste wette van die Hemel
my eerste as julle leier aangestel – daarna vrye keuse,
en wat verder in raad of in geveg
aan verdienste bereik is – tog het hierdie verlies,
tot sover ten minste herstel, my nog veel vaster
gevestig op 'n veilige, onbenyde troon,
met volle instemming gegee. Die gelukkiger staat
in die Hemel, wat by rang hoort, kan
afguns by elke mindere wek; maar wie hier
sal die een beny wat die hoogste plek voorop
laat staan as die Donderaar se teiken,
as julle skans, en hom veroordeel tot die grootste deel
van eindelose pyn? Waar daar dan geen goed is
om voor te stry nie, kan daar geen stryd ontstaan
uit partyskap nie: want seker sal niemand in die Hel
voorrang eis nie; niemand wie se deel so klein is
van huidige pyn dat hy met eersugtige gemoed
nog meer sal begeer nie! Met hierdie voordeel dan
vir eenheid, vaste trou en vaste eensgesindheid,
meer as wat in die Hemel kan wees, keer ons nou terug
om ons regmatige erfdeel van ouds op te eis,
sekerder van voorspoed as wat voorspoed
ons kon belowe; en oor watter weg die beste is,
of dit oop oorlog is of heimlike lis,
beraadslaag ons nou. Wie raad het, mag praat."

Hy het stilgebly; en ná hom het Moloch, koning met die septer,
opgestaan – die sterkste en die felste Gees
wat in die Hemel geveg het, nou nog feller deur wanhoop.
Hy het daarop gereken om aan die Ewige gelyk
in krag geag te word, en eerder as om minder te wees,
wou hy liewer glad nie bestaan nie; met daardie sorg weg
was al sy vrees ook weg: vir God of Hel of erger
het hy nie omgegee nie, en toe hierdie woorde gesê:

"My uitspraak is vir oop oorlog. Op liste,
waarin ek minder kundig is, roem ek nie: laat dié
dit bedink wat dit nodig het, of wanneer hulle moet; nie nou nie.
Want terwyl húlle sit en planne smee, moet die res –
miljoene wat gewapen staan en smagtend wag
op die teken om op te styg – hier sit en draai,
vlugtelinge uit die Hemel, en as hul woonplek
hierdie donker, smadelike hol van skande aanvaar,
die tronk van die tirannie van Hom wat heers
deur ons getalm? Nee! Laat ons eerder kies
om, gewapen met helse vlamme en woede, almal saam
oor die Hemel se hoë torings onkeerbaar deur te breek,
en ons martelinge in gruwelike wapens te verander
teen die Folteraar; dan sal Hy, as antwoord op die gedreun
van Sy almagtige oorlogstuig, ook hoor
hoe helse donder rol, en in plaas van weerlig sien
hoe swart vuur en afgryse met gelyke woede
tussen Sy engele inskiet, en Sy troon self
gemeng met swael uit Tartarus en vreemde vuur,
Sy eie uitgedinkte pyniging. Maar miskien
lyk die weg moeilik, en te steil om te klim
met regop vlerk teen 'n vyand wat hoër staan!
Laat sulkes onthou, as die slaperige drankie
van daardie meer van vergetelheid hulle nie nog verdoof nie,
dat ons uit eie beweging opstyg
na ons tuiste daarbo; neerdaal en val
is teen ons aard. Wie het nie onlangs gevoel,
toe die woeste vyand aan ons gebroke agterhoede gekleef,
ons gehoon en deur die Afgrond agtervolg het,
met watter dwang en moeisame vlug
ons so laag gesink het? Die opgang is dan maklik;
die uitkoms word gevrees! As ons weer
die sterkere uitdaag, kan Sy toorn 'n erger manier vind
om ons te vernietig – as daar in die Hel
nog vrees vir erger vernietiging kan wees! Wat kan erger wees
as om hier te woon, uit saligheid verdryf, veroordeel
tot volslae ellende in hierdie gehate diepte!
Waar pyn van onblusbare vuur
ons sonder hoop op 'n einde moet teister,
ons, die slawe van Sy toorn, wanneer die gésel
onverbiddelik, en die uur van marteling,
ons tot boetedoening roep? As ons meer vernietig is as nou,
sou ons heeltemal uitgewis word en sterf.
Wat vrees ons dan? Waarom huiwer ons om
Sy hoogste toorn aan te blaas? Tot woede gedryf,
sal dit ons óf heeltemal verteer en
hierdie wese tot niks maak – veel gelukkiger
as om ellendig ewig te bestaan! –
óf, as ons wese werklik goddelik is
en nie kan ophou bestaan nie, is ons op die ergste
nog aan hierdie kant van niks; en ons voel uit ervaring
ons krag is genoeg om Sy Hemel te versteur
en met gedurige strooptogte te ontstel –
al is dit ontoeganklik – Sy noodlottige troon:
en is dit nie oorwinning nie, is dit tog wraak."

Hy het fronsend geëindig, en sy blik het
met wanhopige wraak gedreig, en met 'n stryd gevaarlik
vir enigeen minder as gode. Aan die ander kant het
Belial opgestaan, in sy houding sierliker en beskaafder.
'n Mooier gestalte het die Hemel nie verloor nie; hy het gelyk
of hy vir waardigheid en hoë dade geskape was.
Maar alles was vals en hol; al het sy tong
manna gedrup, en kon hy die swakker saak
as die beter rede laat lyk, om die rypste raad
te verwar en te verydel: want sy gedagtes was laag –
ywerig in ondeug, maar vir edeler dade
bang en lui. Tog het hy die oor gestreel,
en met oortuigende stem só begin:

"Ek sou sterk vir oop oorlog wees, o Edeles,
want in haat staan ek nie agter nie, as wat aangevoer is
as hoofrede om ons tot dadelike oorlog te oorreed,
my nie juis die meeste afraai nie, en 'n onheilspellende
skaduwee oor die hele uitslag werp nie;
want hy wat die meeste uitblink in wapendade,
wantrouig oor wat hy aanraai en waarin hy uitblink,
bou sy moed op wanhoop
en volkome vernietiging, as die doel
van al sy strewe, ná een of ander vreeslike wraak.
Eerstens, watter wraak? Die Hemel se torings is vol
gewapende wagte, wat elke toegang
onneembaar maak: dikwels kamp hul leërs
op die grensende Afgrond, of hulle verken met donker vlerk
wyd en syd tot in die ryk van die Nag,
en lag vir 'n verrassingsaanval. Of, al kon ons ons weg
met geweld oopbreek, en die hele Hel agter ons opstaan
in die swartste opstand om die Hemel se suiwerste lig
te verwar, sou ons groot Vyand tog,
heeltemal onaantasbaar, op Sy troon
onbesmet bly sit, en die hemelse stof,
wat nie bevlek kan word nie, sou gou
die onheil uitdryf en die laer vuur uitsuiwer,
oorwinnend. So teruggeslaan, is ons laaste hoop
pure wanhoop: ons moet die Almagtige Oorwinnaar
so tart dat Hy al Sy woede uitstort;
en dit moet ons einde wees; dit moet ons genesing wees –
om nie meer te bestaan nie. Treurige genesing! Want wie sou,
al is dit vol pyn, hierdie denkende bestaan wil verloor,
dié gedagtes wat deur die ewigheid dwaal,
om eerder te vergaan, verswelg en verlore
in die wye skoot van die ongeskape Nag,
sonder gevoel of beweging? En wie weet,
selfs as dit goed sou wees, of ons toornige Vyand
dit kan gee, of ooit sal gee? Hoe Hy dit kan,
is twyfelagtig; dat Hy dit nooit sal doen nie, is seker.
Sal Hy, so wys, Sy toorn ineens loslaat,
miskien uit onmag of onoplettendheid,
om Sy vyande hul wens te gee, en dié
in Sy toorn te beëindig wat Sy toorn spaar
om eindeloos te straf? 'Waarom hou ons dan op?'
sê dié wat oorlog aanraai; 'ons is bestem,
uitgehou en beskore vir ewige ellende;
wat ons ook al doen, wat kan ons nog meer ly,
wat kan ons erger ly?' Is dít dan die ergste –
om so te sit, so te beraadslaag, so gewapen?
En toe ons halsoorkop gevlug het, agtervolg en getref
deur die Hemel se pynigende donder, en die Afgrond
gesmeek het om ons te beskut? Hierdie Hel het toe gelyk
na 'n toevlug teen daardie wonde. Of toe ons
vasgeketting op die brandende meer gelê het? Dit was sekerlik erger.
Wat as die asem wat daardie grimmige vure aangesteek het,
wakker word en hulle tot sewevoudige woede aanblaas,
en ons in die vlamme dompel; of as die wraak
wat daarbo 'n rukkie rus, weer Sy rooi regterhand
wapen om ons te teister? Wat as al
die Hel se voorrade oopgaan, en hierdie helse uitspansel
sy watervalle van vuur sou uitspuit,
hangende gruwels wat met 'n afskuwelike val dreig
eendag op ons koppe; terwyl ons miskien,
besig om roemryke oorlog te beplan of aan te moedig,
in 'n vurige storm vasgevang, weggeslinger word,
elkeen deurboor op sy rots, die speelding en prooi
van folterende warrelwinde, of vir ewig weggesink
onder daardie kokende oseaan, in kettings toegedraai,
om daar met ewige gekreun te praat,
sonder rus, sonder deernis, sonder uitstel,
eeue lank sonder hoop op 'n einde? Dít sou erger wees.
Daarom raai ek ewe sterk af teen oorlog,
oop of bedek; want wat kan geweld of lis
teen Hom vermag, of wie kan Hom mislei, wie se oog
alle dinge in een blik sien? Hy sien van die Hemel se hoogte
al hierdie vergeefse bewegings van ons en spot daarmee,
nie meer almagtig om ons mag te weerstaan
as wys om al ons komplotte en liste te verydel.
Moet ons dan so veragtelik lewe – die geslag van die Hemel
so vertrap, so verdryf, om hier
kettings en hierdie pyniging te verduur? Beter dít as erger,
is my raad; want die onvermydelike lot
onderwerp ons, en die almagtige besluit,
die Oorwinnaar se wil. Om te ly, soos om te doen,
is ons krag gelyk; en die wet is nie onregverdig
wat dit so bepaal nie. Dit moes ons vooraf besluit het,
as ons wys was, toe ons teen so 'n groot vyand
gestry het, so onseker oor wat kon gebeur.
Ek lag as dié wat met die spies dapper is
en waaghalsig, terugdeins as dit hulle faal, en vrees
vir wat hulle tog weet moet volg – om
ballingskap of skande of boeie of pyn te verduur,
die vonnis van hul Oorwinnaar. Dit is nou
ons lot; en as ons dit kan uithou en dra,
mag ons Opperste Vyand mettertyd baie van
Sy toorn laat vaar, en miskien, so ver weg,
ons met rus laat as ons nie aanstoot gee nie, tevrede
met wat gestraf is; sodat hierdie woedende vure
sal afneem, as Sy asem nie hul vlamme aanwakker nie.
Ons suiwerder wese sal dan
hul giftige damp oorwin; of, gewoond daaraan, niks voel nie;
of, uiteindelik verander en aangepas by die plek
in geaardheid en in natuur, die felle hitte
as iets bekends ontvang; en, sonder pyn,
sal hierdie gruwel sag word, hierdie duisternis lig;
en dan nog die hoop wat die eindelose vlug
van toekomstige dae mag bring, watter kans, watter verandering
die moeite werd om op te wag – want ons huidige lot lyk
as geluk wel sleg, maar as ellende nie die ergste nie,
as ons nie self meer ellende oor ons bring nie."

So het Belial, met woorde in die kleed van rede,
onedele gemak en vreedsame luiheid aangeraai,
nie vrede nie; en ná hom het Mammon só gepraat:

"Óf om die Koning van die Hemel te onttroon
voer ons oorlog, as oorlog die beste is, óf om
ons verlore reg terug te wen. Om Hom te onttroon kan ons
eers hoop wanneer die ewige Lot sal wyk
voor die wispelturige Toeval, en Chaos die stryd beslis.
As die eerste vergeefs is, is die tweede ook
vergeefs; want watter plek kan daar vir ons wees
binne die Hemel se grense, tensy ons die Hemel se Opperheer
oorweldig? Gestel Hy gee toe
en kondig genade vir almal aan, op die belofte
van nuwe onderdanigheid; met watter oë kan ons
nederig voor Hom staan en
streng opgelegde wette ontvang, om Sy troon te eer
met gekweelde lofsange, en vir Sy Godheid
gedwonge hallelujas te sing, terwyl Hy heersend sit
as ons benyde vors, en Sy altaar
hemelse geure en hemelse blomme uitasem,
ons slaafse offers? Dit moet ons taak wees
in die Hemel, dit ons vreugde. Hoe vermoeiend
is 'n ewigheid so deurgebring met aanbidding
van Hom wat ons haat! Laat ons dan nie streef na
iets wat met geweld onmoontlik en met verlof
onaanvaarbaar is – ons staat, al is dit in die Hemel,
van glansryke slawerny nie; maar laat ons eerder
ons eie goed uit onsself soek, en uit ons eie
vir onsself lewe, al is dit in hierdie wye skuilhoek,
vry en aan niemand rekenskap verskuldig, en verkies
harde vryheid bo die maklike juk
van slaafse prag. Ons grootheid sal
die duidelikste blyk wanneer ons groot dinge uit klein,
nuttige uit skadelike, voorspoed uit teenspoed
kan skep, en op watter plek ook al
onder die kwaad kan floreer en gemak uit pyn kan wen
deur arbeid en uithouvermoë. Vrees ons hierdie diep wêreld
van duisternis? Hoe dikwels kies
die Hemel se alheersende Vader om te midde
van digte, donker wolke te woon, Sy glorie onverduister,
en met die majesteit van duisternis rondom
bedek Hy Sy troon, waarvandaan diep donders brul
terwyl hulle hul woede saamtrek, en die Hemel lyk na die Hel!
Soos Hy ons duisternis naboots, kan ons nie Sy lig
naboots wanneer ons wil nie? Hierdie woestyngrond
het tog sy verborge glans, edelstene en goud;
en ons kort nie vaardigheid of kuns om daaruit
prag op te rig nie; en wat kan die Hemel meer wys?
Ons pyniging kan ook, met verloop van tyd,
ons element word, hierdie deurdringende vure
so sag as wat hulle nou fel is, ons aard verander
na hul aard; wat noodwendig
die gevoel van pyn moet wegneem. Alles nooi ons
na vreedsame raad, en na die vaste staat
van orde: hoe ons in veiligheid die beste
ons huidige ellende kan verlig, met inagneming
van wat ons is en waar, en heeltemal
alle gedagtes aan oorlog laat vaar. Julle het nou my raad."

Hy was skaars klaar, toe so 'n gemurmel
die vergadering gevul het soos wanneer hol rotse
die geluid van stormwinde vashou, wat die hele nag
die see opgesweep het, en nou met hees ritme
vermoeide seevaarders aan die slaap sus, wie se skip toevallig,
of bootjie, in 'n rotsagtige baai anker
ná die storm. So 'n toejuiging is gehoor
toe Mammon klaar was, en sy voorstel het behaag,
omdat dit vrede aanraai: want nog so 'n slagveld
het hulle erger as die Hel gevrees; so sterk het die vrees
vir die donder en die swaard van Michael
nog in hulle gewerk; en nie minder die begeerte
om hierdie onderwêreldse ryk te stig, wat kon opkom,
deur slim beleid en 'n lang verloop van tyd,
as mededinger teenoor die Hemel.
Toe Beëlsebub dit merk – en ná Satan
het niemand hoër gesit nie – het hy met ernstige
gesig opgestaan, en in sy opstaan het hy gelyk
soos 'n steunpilaar van die staat. Diep op sy voorkop gegraveer
was oorleg, en sorg vir die volk;
en vorstelike wysheid het nog in sy gesig geskyn,
majestueus, selfs in sy ondergang. Wys het hy gestaan
met skouers soos Atlas, sterk genoeg om
die gewig van die magtigste koninkryke te dra; sy blik
het gehoor en aandag getrek, stil soos die nag
of die lug op 'n somermiddag, terwyl hy só gepraat het:

"Trone en Keiserlike Magte, Kinders van die Hemel,
Hemelse Kragte! Of moet ons hierdie titels nou
afstaan, en, met 'n ander naam, genoem word
Prinse van die Hel? Want so neig die stem
van die meerderheid – om hier te bly, en hier
'n groeiende ryk op te bou; sekerlik! Terwyl ons droom
en nie weet dat die Koning van die Hemel
hierdie plek as ons kerker bestem het, nie as ons veilige toevlug
buite bereik van Sy magtige arm, om vry te lewe
van die Hemel se hoë gesag, in 'n nuwe verbond
saamgespan teen Sy troon nie, maar om te bly
in die strengste slawerny, al is ons so ver weg,
onder die onontkombare teuel, bewaar
as Sy gevange menigte. Want Hy sal sekerlik,
in hoogte of diepte, steeds eerste en laaste heers
as enigste koning, en van Sy koninkryk geen deel verloor
deur ons opstand nie, maar oor die Hel
Sy ryk uitbrei, en met 'n ystersepter
oor ons hier heers, soos met Sy goue oor dié in die Hemel.
Waarom sit ons dan en beplan vrede en oorlog?
Oorlog het oor ons beslis en ons verslaan met verlies
wat nie herstel kan word nie; vredesvoorwaardes is nog nie
aangebied of gesoek nie; want watter vrede sal gegee word
aan ons as slawe, behalwe streng bewaking,
en houe en willekeurige straf
wat opgelê word? En watter vrede kan ons teruggee,
behalwe, so ver ons kan, vyandskap en haat,
ongetemde weerstand, en wraak, al is dit stadig,
wat altyd beplan hoe die Oorwinnaar die minste
van Sy oorwinning kan oes, en Hom die minste kan verbly
oor wat Hy doen en wat ons in ons lyding die swaarste voel?
Daar sal geen gebrek aan geleentheid wees nie, en ons sal nie
met 'n gevaarlike veldtog die Hemel hoef
binne te val nie, waarvan die hoë mure geen aanval of beleg vrees nie,
of 'n hinderlaag uit die Afgrond. Wat as ons
'n makliker onderneming vind? Daar is 'n plek
(as die ou, profetiese gerug in die Hemel
nie dwaal nie) – 'n ander Wêreld, die gelukkige tuiste
van 'n nuwe geslag, genaamd die Mens, wat omtrent nou
geskep sou word soos ons, al is hulle minder
in mag en voortreflikheid, maar meer begunstig
deur Hom wat daarbo heers; so is Sy wil
onder die Gode verkondig, en met 'n eed
wat die Hemel se hele omtrek laat skud het, bevestig.
Laat ons al ons gedagtes daarheen rig, om uit te vind
watter wesens daar woon, van watter vorm
of stof, hoe begaaf, en wat hul krag is
en waar hul swakheid lê: hoe hulle die beste aangepak kan word,
met geweld of met slinksheid. Al is die Hemel gesluit,
en al sit die Hemel se hoë Regter veilig
in Sy eie krag, mag hierdie plek onbeskermd lê,
die verste grens van Sy koninkryk, oorgelaat
aan die verdediging van dié wat dit bewoon: hier kan miskien
iets voordeligs bereik word
deur 'n skielike aanval – óf om met Hellevuur
Sy hele skepping te verwoes, óf om
alles as ons eie te neem, en, soos ons verdryf is,
die nietige bewoners te verdryf; of, as ons hulle nie verdryf nie,
hulle na ons kant te verlei, sodat hul God
hul vyand word, en met berouvolle hand
Sy eie werke vernietig. Dit sou gewone wraak
oortref, en Sy vreugde oor ons
verwarring onderbreek, en ons vreugde laat styg
deur Sy ontsteltenis; wanneer Sy geliefde seuns,
halsoorkop neergeslinger om met ons te deel, hul swak
oorsprong sal vervloek, en hul verbleikte saligheid –
so gou verbleik! Raai aan of dit die moeite werd is
om te probeer, of om hier in die donker te sit
en leë ryke uit te broei." So het Beëlsebub
sy duiwelse raad bepleit – eers bedink
deur Satan, en deels voorgestel: want waar anders vandaan
as van die bron van alle kwaad kon
so 'n diep boosheid kom, om die geslag
van die mensdom in een wortel te vernietig, en die Aarde met die Hel
te vermeng en te verstrengel, alles gedoen om
die groot Skepper te terg? Maar hul wrok dien tog
net om Sy glorie te vermeerder. Die dapper plan
het daardie helse Stande baie behaag, en vreugde
het in al hul oë geblink: met volle instemming
het hulle gestem; en hy het sy toespraak só hervat:
"Goed het julle geoordeel, goed die lang debat beëindig,
o Raad van Gode, en, soos dit pas by wat julle is,
groot dinge besluit, wat ons uit die laagste diepte
weer eens sal oplig, ten spyte van die lot,
nader aan ons ou tuiste – miskien binne sig
van daardie helder grense, vanwaar ons, met wapens naby
en 'n strooptog op die regte tyd, dalk
die Hemel weer kan binnegaan; of anders in 'n sagte streek
kan woon, nie onbesoek deur die Hemel se skone lig nie,
veilig, en in die opkomende straal uit die ooste
hierdie somberheid kan afwas: die sagte, heerlike lug
sal, om die littekens van hierdie vretende vure te genees,
sy balsem uitasem. Maar eers: wie sal ons stuur
om hierdie nuwe Wêreld te soek? Wie sal ons vind
wat bekwaam genoeg is? Wie sal met dwalende voete
die donker, bodemlose, oneindige Afgrond waag,
en deur die tasbare duister
sy onbekende weg vind, of sy vlug deur die lug sprei,
gedra deur onvermoeibare vlerke
oor die wye kloof, voor hy
die gelukkige Eiland bereik? Watter krag, watter kuns kan dan
genoeg wees, of watter uitvlug hom veilig dra
deur die streng skildwagte en digte poste
van engele wat rondom wag hou? Hier sal hy
alle versigtigheid nodig hê; en ons het nou nie minder
sorg met ons keuse nodig nie; want op hom wat ons stuur,
rus die gewig van alles, en ons laaste hoop."

Ná dié woorde het hy gaan sit; en verwagting het
sy blik gespanne gehou, terwyl hy wag wie sou opstaan
om te ondersteun, of teen te staan, of
die gevaarlike poging te onderneem. Maar almal het stom gesit,
en met diep gedagtes die gevaar oorweeg; en elkeen
het in die ander se gesig sy eie ontsteltenis gelees,
verbysterd. Niemand onder die keur en die bloem
van daardie kampvegters wat teen die Hemel geveg het, was
so dapper om alleen die vreeslike reis
aan te bied of te aanvaar nie; totdat uiteindelik
Satan, wat nou deur oortreffende glorie verhef was
bo sy makkers, met koninklike trots,
bewus van sy hoogste waarde, onbewoë só gepraat het:

"O Nageslag van die Hemel! Hemelse Trone!
Met rede het diep stilte en huiwering
ons aangegryp, al is ons nie ontsteld nie. Lank en swaar
is die weg wat uit die Hel na die lig toe lei.
Ons tronk is sterk; hierdie reusekoepel van vuur,
woes en verslindend, mure ons rondom
negevoudig in; en hekke van brandende diamant,
bo ons vergrendel, belet elke uitgang.
Is dié verby, as iemand verby kom, ontvang die diep leegte
van die wesenlose Nag hom daarna,
wyd gapend, en dreig hom met volslae verlies van bestaan
as hy in daardie onvrugbare kolk gedompel word.
As hy daarvandaan ontsnap, na watter wêreld ook al,
of onbekende streek, wat wag daar op hom anders
as onbekende gevare, en 'n ewe moeilike ontsnapping?
Maar ek sou hierdie troon onwaardig wees, o Edeles,
en hierdie keiserlike heerskappy, versier
met prag, gewapen met mag, as iets wat voorgestel
en van openbare belang geag is, in die vorm
van moeite of gevaar, my kon weerhou
om dit te probeer. Waarom aanvaar ek
hierdie koninklike regte, en weier ek nie om te heers nie,
as ek weier om net so 'n groot deel
van gevaar as van eer te aanvaar, wat ewe veel toekom
aan hom wat heers, en hom soveel meer
gevaar toekom as wat hy bo die ander
hoog geëer sit? Gaan dus, magtige Magte,
skrik van die Hemel, al het julle geval; sorg tuis,
solank hier ons tuiste sal wees, vir wat die beste
die huidige ellende kan verlig, en die Hel
draagliker kan maak; soek of daar 'n middel of towerspreuk is
om die pyn te stuit, of te mislei, of te verlig
in hierdie slegte woning: laat die wag nooit verslap
teen 'n waaksame vyand nie, terwyl ek buite
deur al die kuste van donker vernietiging
verlossing vir ons almal soek. Aan hierdie onderneming
sal niemand saam met my deelneem nie." Met dié woorde het
die Monarg opgestaan, en elke antwoord voorkom;
uit voorsorg, want deur sy besluit aangemoedig
kon ander onder die leiers nou aanbied –
seker dat hulle geweier sou word – wat hulle eers gevrees het,
en, so geweier, in die ander se oë kon staan
as sy mededingers, en goedkoop die hoë roem wen
wat hy deur yslike gevaar moet verdien. Maar hulle
het die avontuur nie meer gevrees as sy stem
wat dit verbied nie; en dadelik het hulle saam met hom opgestaan.
Hulle opstaan, almal tegelyk, was soos die geluid
van donder wat ver weg gehoor word. Hulle buig voor hom
in ontsagwekkende eerbied neer, en as 'n God
verheerlik hulle hom, gelyk aan die Hoogste in die Hemel.
En hulle het nie nagelaat om te sê hoe hulle hom prys
omdat hy vir die algemene veiligheid
sy eie veiligheid verag het: want selfs die verdoemde Geeste
verloor nie al hul deug nie; anders sou slegte mense spog
met hul skynskone dade op aarde, wat roemsug aanvuur,
of verborge eersug wat met ywer vernis is.

So het hulle hul twyfelagtige, donker beraadslaging
beëindig, bly oor hul weergalose Hoof:
soos wanneer die donker wolke van die bergtoppe
opstyg, terwyl die noordewind slaap, en oor
die hemel se vrolike gesig sprei, en die dreigende lug
oor die verduisterde landskap sneeu of reën neerfrons;
as die stralende son dan dalk, met 'n soet afskeid,
sy aandstraal uitstrek, lewe die velde op,
die voëls sing weer hul note, en blêrende troppe
getuig van hul vreugde, dat heuwel en vallei weerklink.
O skande vir die mense! Verdoemde duiwel hou met duiwel
vaste eendrag; net die mense, van al die redelike
skepsels, is oneens, al leef hulle in die hoop
op hemelse genade, en al verkondig God vrede,
leef hulle tog in haat, vyandskap en twis
onder mekaar, en voer wrede oorloë
wat die aarde verwoes, om mekaar te vernietig:
asof (wat ons tot eensgesindheid kon beweeg)
die mens nie al genoeg helse vyande het nie
wat dag en nag wag om hom te vernietig!

So is die Stigiese raad ontbind; en in orde
het die groot helse vorste uitgekom:
in die middel hul magtige Opperheer, wat gelyk het
na die enigste teenstander van die Hemel, en nie minder
as die Hel se gevreesde Keiser nie, met hoogste prag
en 'n praal wat God s'n nageboots het. Rondom hom
het 'n bol van vurige serafs saamgedrom
met blink wapenskilde en stekelrige wapens.
Toe laat hulle die groot uitslag van die vergadering
met die koninklike klank van trompette uitroep:
na die vier windstreke het vier vinnige gérubs
die klinkende koper aan hul monde gesit,
en 'n herout het dit verklaar; die hol Afgrond
het dit wyd en syd gehoor, en die hele leër van die Hel
het met oorverdowende gejuig luid geantwoord.
Daarna, met hul gemoed meer gerus, en effens opgebeur
deur valse, vermetele hoop, het die geordende Magte
uiteengegaan; en elkeen volg dwalend sy eie pad,
soos sy lus of droewige keuse hom
verward lei, waar hy die maklikste
rus vir sy rustelose gedagtes kan vind, en die
vervelige ure kan verdryf tot sy groot Leier terugkeer.
Party op die vlakte, of hoog in die lug,
meet hul krag in die vlug of in 'n vinnige wedloop,
soos by die Olimpiese spele of op die Pitiese velde;
party hou hul vurige perde in toom, of swenk om die paal
met snelle wiele, of vorm brigades front teen front:
soos wanneer, as waarskuwing aan trotse stede, oorlog
in die onstuimige lug verskyn, en leërs storm
in die wolke die stryd in; voor elke voorhoede
jaag die luggeridders vorentoe en vel hul lanse,
tot die digste legioene op mekaar slaan; van wapendade
brand die uitspansel van die een end van die hemel tot die ander.
Ander, wreder, met 'n geweldige woede soos Tifon,
skeur rotse en heuwels uit, en ry deur die lug
in 'n warrelwind; die Hel kan die wilde rumoer skaars bevat –
soos toe Alkides, uit Oechalia gekroon
met oorwinning, die vergiftigde kleed gevoel het, en
van pyn Tessaliese dennebome met wortel en al uitgeruk het,
en Lichas van die top van Oeta gegooi het
in die Euboïese see. Ander, sagter van aard,
het hulle in 'n stil vallei teruggetrek, en sing
met engelagtige note by baie harpe
van hul eie heldedade en hul ongelukkige val
deur die uitslag van die stryd, en kla dat die Noodlot
die vrye Deug aan Geweld of Toeval onderwerp.
Hul lied was eensydig; maar die harmonie
(hoe kon dit anders as onsterflike Geeste sing?)
het die Hel stilgemaak, en die toestromende gehoor
in verrukking meegevoer. In gesprekke nog soeter
(want welsprekendheid bekoor die siel, en sang die sinne)
het ander eenkant op 'n afgesonderde heuwel gesit,
met verhewe gedagtes, en hoog geredeneer
oor Voorsienigheid, Voorkennis, Wil en Noodlot –
vaste noodlot, vrye wil, volstrekte voorkennis –
en geen einde gevind nie, verdwaal in doolhowe.
Oor goed en kwaad het hulle toe baie gestry,
oor geluk en die uiteindelike ellende,
hartstog en gevoelloosheid, glorie en skande:
alles nietige wysheid en valse filosofie! –
maar met 'n aangename towery kon dit
pyn of angs 'n rukkie besweer, en dit kon
valse hoop opwek, of die verharde bors wapen
met koppige geduld soos met drievoudige staal.
'n Ander deel, in eskaders en groot troppe,
gaan op 'n dapper tog om daardie somber wêreld
wyd te verken, of daar dalk 'n streek is
wat hulle 'n makliker woonplek kan bied; hulle rig
hul vinnige mars vier kante toe, langs die oewers
van vier helse riviere wat hul onheilspellende strome
in die brandende meer uitstort –
die gehate Styx, die stroom van dodelike haat;
die treurige Acheron van smart, swart en diep;
Cocytus, vernoem na die harde weeklag
wat op die droewige stroom gehoor word; die woeste Flegeton,
met golwe van stromende vuur wat woedend vlam.
Ver van hulle af rol 'n stadige, stil stroom,
Lethe, die rivier van vergetelheid,
haar waterige doolhof; wie daarvan drink,
vergeet dadelik sy vorige staat en wese –
vergeet vreugde en verdriet, genot en pyn.
Oorkant hierdie stroom lê 'n bevrore vasteland
donker en wild, geteister deur ewige storms
van warrelwind en verskriklike hael, wat op vaste grond
nie smelt nie, maar ophoop en lyk soos die puin
van 'n antieke gebou; al die res diep sneeu en ys,
'n kloof so diep soos daardie Serbonise moeras
tussen Damiata en die ou berg Kasius,
waar hele leërs gesink het: die skroeiende lug
brand ysig, en koue doen die werk van vuur.
Daarheen, deur Furieë met harpievoete gesleep,
word al die verdoemdes op vaste tye
gebring; en hulle voel om die beurt die bitter wisseling
van felle uiterstes, wat deur die wisseling feller word:
van beddens van woedende vuur na ys, waar hul
sagte hemelse warmte wegsterf, en waar hulle
roerloos, vasgeslaan en vasgevries moet kwyn
vir tydperke lank – en dan terug na die vuur gejaag.
Hulle word oor hierdie water van Lethe gepont,
heen en weer, om hul smart te vermeerder,
en hulle smag en sukkel, terwyl hulle verbygaan, om
die verleidelike stroom te bereik, om met een druppeltjie
in soete vergetelheid alle pyn en wee te verloor,
alles in een oomblik, en so naby aan die oewer;
maar die Noodlot keer dit, en om die poging te stuit,
bewaak Medusa met Gorgoonse verskrikking
die drif, en die water self vlug weg
van elke lewende wese se mond, soos dit eens gevlug het
van die lip van Tantalus. So het hulle voortgedwaal
in verwarde, verlore mars, die avontuurlike troppe,
bleek van sidderende afgryse, met ontstelde oë,
en toe vir die eerste keer hul jammerlike lot gesien, en
geen rus gevind nie. Deur menige donker, somber vallei
het hulle gegaan, en deur menige smartlike streek,
oor menige bevrore, menige vurige berg,
rotse, grotte, mere, vleie, moerasse, holtes, doodskaduwees –
'n heelal van dood, wat God deur 'n vloek
boos geskep het, net goed vir die kwaad;
waar alle lewe sterf, die dood lewe, en die Natuur,
verdraaid, alles voortbring wat monsteragtig en gedrogtelik is,
afskuwelik, onuitspreeklik, en erger
as wat fabels al versin het of vrees kon uitdink:
Gorgone en Hidras en verskriklike Chimeras.

Intussen sit die Teëstander van God en die mens,
Satan, met gedagtes aan die hoogste plan aan die brand,
sy vinnige vlerke aan, en na die poorte van die Hel
soek hy sy eensame vlugweg: soms
verken hy die regterkus, soms die linker;
nou skeer hy met plat vlerk oor die diepte, dan sweef hy
hoog op na die vurige gewelf daarbo.
Soos wanneer ver op see 'n vloot gesien word
wat in die wolke hang, as dit met die passaatwinde
styf aangeseil kom van Bengale, of van die eilande
Ternate en Tidore, vanwaar handelaars
hul speserye bring; op die handelsroete
deur die wye Etiopiese see tot by die Kaap
beur hulle snags teen die stroom na die pool: so het
die vlieënde Duiwel van ver gelyk. Eindelik verskyn
die grense van die Hel, hoog tot by die aaklige dak,
en die poorte, drie maal drievoudig; drie lae was koper,
drie yster, drie van diamantharde rots,
ondeurdringbaar, omhein met 'n kring van vuur,
maar nooit verteer nie. Voor die poorte het daar
aan weerskante 'n gedugte Gestalte gesit.
Die een het tot by die middel soos 'n vrou gelyk, en mooi,
maar het afskuwelik geëindig in baie geskubde kronkels,
groot en wyd – 'n slang gewapen
met 'n dodelike angel. Rondom haar middel
het 'n trop Helhonde onophoudelik geblaf
met wye Cerberus-bekke, baie luid, en 'n aaklige
gelui laat klink; tog, as hulle wou, het hulle gekruip,
as iets hul lawaai gesteur het, in haar skoot,
en daar gaan lê; maar daar het hulle steeds geblaf en gehuil
binne, ongesien. Veel minder afskuwelik as hulle
was dié wat Scylla gekwel het, waar sy baai in die see wat
Kalabrië skei van die hees Trinakriese kus;
en nie leliker volg hulle die nagheks nie, wanneer sy,
in die geheim geroep, deur die lug aangery kom,
gelok deur die reuk van babas se bloed, om te dans
met Laplandse hekse, terwyl die sukkelende maan
deur hul towerspreuke verduister word. Die ander Gestalte –
as dit 'n gestalte genoem kon word wat geen vorm gehad het
wat jy kon onderskei in lid, gewrig of ledemaat;
of stof genoem kon word wat soos 'n skaduwee gelyk het,
want elk het soos albei gelyk – swart soos die Nag het dit gestaan,
woes soos tien Furieë, verskriklik soos die Hel,
en 'n vreeslike spies geswaai: wat soos sy kop gelyk het,
het iets soos 'n koningskroon gedra.
Satan was nou naby, en van sy sitplek af
het die monster net so vinnig nader gekom
met aaklige treë; die Hel het onder sy treë gebewe.
Die onverskrokke Duiwel het hom verwonder oor wat dit kon wees –
verwonder, nie gevrees nie (behalwe God en Sy Seun
het hy niks geskapes geag of ontwyk nie),
en met 'n minagtende blik eerste so begin:

"Waarvandaan en wat is jy, vervloekte Gestalte,
wat dit waag, hoe grimmig en verskriklik ook al,
om jou misskape kop dwars in my pad te steek
na daardie poorte? Deur hulle wil ek gaan,
wees daarvan seker, sonder om jou verlof te vra.
Gaan weg; of proe jou dwaasheid, en leer deur ondervinding,
jy Helgebore, om nie met Geeste van die Hemel te stry nie."

Die Spook, vol woede, het hom toe geantwoord:
"Is jy daardie verraaier-engel? Is jy dié
wat eerste die vrede in die Hemel verbreek het, en die trou wat tot dan
ongebroke was, en in trotse, opstandige wapens
'n derde van die Hemel se seuns agter hom aan getrek het,
saamgesweer teen die Allerhoogste – waarvoor jy
en hulle, deur God verstoot, hier veroordeel is
om ewige dae in wee en pyn deur te bring?
En reken jy jouself onder die Geeste van die Hemel,
jy wat tot die Hel gedoem is, en blaas jy hier uitdaging en veragting,
waar ek as koning heers, en, om jou nog kwater te maak,
as jou koning en heer? Terug na jou straf,
valse vlugteling; en sit vlerke by jou spoed,
anders jaag ek jou talmery met 'n sweep
van skerpioene, of laat ek met een steek van hierdie spies
vreemde afgryse jou gryp, en pyne wat jy nog nooit gevoel het nie."

So het die aaklige Verskrikking gepraat, en terwyl hy
so praat en so dreig, het sy gestalte tienvoudig gegroei,
nog vreesliker en mismaakter. Aan die ander kant
het Satan, ontstoke van verontwaardiging, gestaan,
onverskrokke, en gebrand soos 'n komeet
wat die lengte van die reusagtige Ophiuchus aan die brand steek
in die noordelike lug, en uit sy aaklige hare
pes en oorlog skud. Elkeen het op die ander se kop
dodelik gemik; hul noodlottige hande
was nie van plan om twee keer te slaan nie; en hulle het mekaar
so aangefrons soos wanneer twee swart wolke,
gelaai met die hemel se geskut, ratelend aankom
oor die Kaspiese See – en dan front teen front staan,
'n rukkie hang, tot die winde die sein blaas
om hul donker botsing in die middel van die lug te begin.
So het die magtige vegters gefrons dat die Hel
donkerder geword het van hul frons; so gelyk was hulle;
want nooit, behalwe nog een keer, sou een van hulle
so 'n groot vyand teëkom nie. En nou sou groot dade
verrig gewees het, waarvan die hele Hel sou weergalm,
as die slangagtige Towerheks, wat
by die Helpoort sit en die noodlottige sleutel bewaar,
nie opgestaan en met 'n aaklige gil tussenin gestorm het nie.

"O vader, wat wil jou hand doen," het sy uitgeroep,
"teen jou enigste seun? Watter woede, o seun,
het jou beetgepak om daardie dodelike spies te rig
teen jou vader se kop? En weet jy vir wie?
Vir Hom wat daarbo sit, en intussen lag
vir jou, wat aangestel is as Sy slaaf om uit te voer
wat Sy toorn ook al beveel, wat Hy geregtigheid noem –
Sy toorn, wat julle albei eendag sal vernietig!"

So het sy gepraat, en by haar woorde het die helse Plaag
hom weerhou; toe het Satan haar só geantwoord:

"So vreemd is jou uitroep, en so vreemd die woorde
wat jy tussenin werp, dat my haastige hand,
teruggehou, jou nog nie met dade sal wys
wat dit wil doen nie, totdat ek eers van jou weet
watter ding jy is, met so 'n dubbele gestalte, en waarom
jy, wat ek eerste in hierdie helse vallei ontmoet, my
vader noem, en daardie spookbeeld my seun noem.
Ek ken jou nie, en het nog nooit tot nou toe
iets meer verfoeiliks gesien as hom en jou nie."

Die Portierster van die Helpoort het hom so geantwoord:
"Het jy my dan vergeet; en lyk ek nou
in jou oë so afskuwelik? – ek wat eens so mooi geag was
in die Hemel, toe by die vergadering, voor die oë
van al die serafs wat saam met jou verbonde was
in 'n vermetele sameswering teen die Hemel se Koning,
'n ellendige pyn jou skielik
oorval het, en jou oë dof en duiselig geswem het
in duisternis, terwyl jou kop vlamme dik en vinnig
uitgewerp het, tot ek, aan die linkerkant wat wyd oopgegaan het,
die meeste soos jy in gestalte en helder gelaat,
toe hemels mooi en stralend, 'n gewapende godin,
uit jou kop gespring het. Verbasing het
die hele leër van die Hemel beetgepak; bang het hulle eers
teruggedeins, en my Sonde genoem, en my
as 'n onheilspellende teken beskou; maar toe hulle aan my gewoond raak,
het ek behaag, en met aantreklike bekoorlikhede
selfs die mees afkerige gewen – veral jou, wat dikwels
in my jou eie volmaakte beeld gesien het,
en verlief geraak het; en jy het soveel plesier
in die geheim met my gehad dat my skoot swanger geword het
van 'n groeiende las. Intussen het oorlog uitgebreek,
en daar is in die Hemel slag gelewer: waarin
(want hoe kon dit anders?) ons Almagtige Vyand
duidelik gewen het, en ons kant verlies en nederlaag gely het
deur die hele hoogste Hemel. Af het hulle geval,
halsoorkop van die top van die Hemel gedryf, af
in hierdie Afgrond; en in die algemene val
ook ek: en toe is hierdie magtige sleutel
in my hande gegee, met die opdrag om
hierdie poorte vir ewig toe te hou, waardeur niemand kan gaan
sonder dat ek dit oopmaak nie. Peinsend het ek hier gesit,
alleen; maar ek het nie lank gesit nie, of my skoot,
swanger van jou, en nou buitensporig groot,
geweldige beweging en smartlike weë gevoel het.
Eindelik het hierdie haatlike nakomeling wat jy sien,
jou eie verwekte, wat gewelddadig sy pad oopbreek,
deur my ingewande geskeur, sodat, van vrees en pyn
verwring, my hele onderlyf so
verander het: maar hy, my aangebore vyand,
het uitgekom en sy noodlottige spies geswaai,
gemaak om te vernietig. Ek het gevlug en geskreeu: 'Dood!'
Die Hel het gebewe by die aaklige naam, en gesug
uit al haar grotte, en teruggeëggo: 'Dood!'
Ek het gevlug; maar hy het my agtervolg (al was hy, lyk dit,
meer deur wellus as deur woede aangevuur), en, veel vinniger,
het hy my ingehaal, sy moeder, heeltemal ontsteld,
en, in gewelddadige en vuil omhelsings
met my gepaar, en uit daardie verkragting verwek
hierdie tjankende monsters, wat met onophoudelike geskreeu
my omring, soos jy gesien het – elke uur ontvang
en elke uur gebore, met oneindige smart
vir my; want as hulle wil, keer hulle terug
in die skoot wat hulle gebaar het, en huil en knaag
aan my ingewande, hul maaltyd; dan bars hulle
weer uit, en kwel my rondom met bewuste verskrikkinge,
sodat ek geen rus of verposing vind nie.
Voor my oë, reg oorkant my, sit
die grimmige Dood, my seun en vyand, wat hulle aanhits,
en wat my, sy moeder, sommer gou sou verslind
by gebrek aan ander prooi, as hy nie geweet het
dat sy einde met myne saamhang nie, en dat ek
'n bitter happie sou wees, en sy ondergang,
wanneer dit ook al gebeur: so het die Noodlot bepaal.
Maar jy, o vader, ek waarsku jou vooraf, vermy
sy dodelike pyl; en moenie tevergeefs hoop
om onkwesbaar te wees in daardie blink wapenrusting nie,
al is dit hemels gehard; want daardie dodelike hou
kan niemand weerstaan nie, behalwe Hy wat daarbo regeer."

Sy het klaar gepraat; en die listige Duiwel het sy les
gou geleer, nou sagter, en so glad geantwoord:

"Liewe dogter – omdat jy my as jou vader opeis,
en hier my mooi seun aan my wys, die dierbare pand
van die minnespel wat ek met jou in die Hemel gehad het, en vreugdes
toe soet, nou treurig om te noem, deur 'n verskriklike verandering
wat ons onvoorsien, ongedag oorval het – weet
dat ek nie as vyand kom nie, maar om
uit hierdie donker en somber huis van pyn
hom en jou te bevry, en die hele hemelse leër
van Geeste wat, gewapen vir ons regverdige aansprake,
saam met ons van bo af geval het. Namens hulle gaan ek
alleen op hierdie vreemde sending, en een vir almal
stel ek myself bloot, om met eensame treë
die bodemlose Afgrond te betree, en deur die onmeetlike leegte
dwalend te soek na 'n plek wat voorspel is
dat dit sou bestaan – en, volgens ooreenstemmende tekens, nou al
groot en rond geskape is – 'n plek van saligheid
aan die buitewyke van die Hemel; en daarin geplaas
'n ras van nuwe opkomelinge, om
dalk ons leë plek te vul, al is dit verder weg,
sodat die Hemel, oorlaai met 'n magtige menigte,
nie dalk nuwe twiste uitlok nie. Of dit so is, of iets
nog geheimers wat nou beplan word, wil ek
haastig uitvind; en sodra ek dit weet, sal ek gou terugkeer
en julle bring na die plek waar jy en die Dood
op julle gemak sal woon, en op en af, ongesien,
stil deur die sagte lug sal vlieg, gebalsem
met geure. Daar sal julle gevoed en versadig word
sonder maat; alle dinge sal julle prooi wees."

Hy het stilgebly; want albei het hoogs tevrede gelyk, en die Dood
het 'n aaklige, grieselige glimlag gegrinnik toe hy hoor
sy honger sou gestil word, en hy het sy maag geseën
wat vir daardie goeie uur bestem was. Nie minder bly was
sy bose moeder nie, en sy het so met haar vader gepraat:

"Die sleutel van hierdie helse Put hou ek, volgens reg
en op bevel van die Hemel se almagtige Koning;
Hy het my verbied om oop te sluit
hierdie diamantharde poorte; teen alle geweld
staan die Dood gereed om sy spies tussenin te steek,
sonder vrees dat enige lewende krag hom sal oorweldig.
Maar wat skuld ek aan Sy bevele daarbo,
Hy wat my haat, en my hierheen afgestoot het
in hierdie somberheid van die diep Tartarus,
om hier ingeperk in 'n gehate amp te sit,
ek, 'n inwoner van die Hemel en hemels gebore –
hier in ewige foltering en pyn,
omring deur die verskrikkings en die geskreeu
van my eie broeisel, wat op my ingewande teer?
Jy is my vader, jy my skepper, jy
het my my bestaan gegee; wie anders moet ek gehoorsaam
as jou? Wie moet ek volg? Jy sal my gou bring
na daardie nuwe wêreld van lig en saligheid, onder
die gode wat op hul gemak leef, waar ek sal heers
wellustig aan jou regterhand, soos dit pas
vir jou dogter en jou liefling, sonder einde."

Met dié woorde het sy die noodlottige sleutel van haar sy geneem,
die treurige werktuig van al ons wee;
en, terwyl sy haar dierlike sleep na die poort rol,
het sy dadelik die groot valhek hoog opgetrek,
wat al die Stigiese Magte saam, behalwe sy,
nie eens kon beweeg nie; dan draai sy in die sleutelgat
die ingewikkelde slotwerk, en elke grendel en stang
van massiewe yster of soliede rots maak sy
met gemak los. Skielik vlieg oop,
met 'n onstuimige terugslag en krakende geluid,
die helse deure, en op hul skarniere kners
'n harde donder, sodat die laagste bodem
van Erebus geskud het. Sy het oopgemaak; maar om toe te maak
was bo haar mag: die poorte het wyd oopgestaan,
sodat 'n leër met baniere, met uitgestrekte vleuels,
marsjerend onder ontplooide vaandels, kon deurgaan
met perde en strydwaens in losse geledere;
so wyd het hulle gestaan, en soos die bek van 'n oond
golwende rook en rooi vlamme uitgewerp.
Voor hul oë verskyn skielik
die geheime van die oeroue, grys Afgrond – 'n donker
onbeperkte oseaan, sonder grens,
sonder afmeting; waar lengte, breedte en hoogte,
en tyd en plek, verlore is; waar die oudste Nag
en Chaos, voorouers van die Natuur, ewige
anargie handhaaf, te midde van die lawaai
van eindelose oorloë, en deur verwarring bly staan.
Want Warm, Koud, Nat en Droog, vier woeste kampvegters,
stry hier om die oorhand, en bring hul
onvoldrage atome na die stryd: rondom die vlag
van elkeen se faksie, in hul eie stamme,
lig of swaar gewapen, skerp, glad, vinnig of stadig,
swerm hulle talryk, ontelbaar soos die sand
van Barka of Kirene se skroeiende grond,
opgekommandeer om die stryende winde te steun en
hul ligter vlerke gewig te gee. Aan wie hulle die meeste kleef,
dié heers vir 'n oomblik: Chaos sit as skeidsregter,
en met elke beslissing maak hy die geveg net meer verward,
waardeur hy heers: naas hom regeer die Toeval
as hoë beslisser oor alles. In hierdie wilde Afgrond,
die skoot van die Natuur, en miskien haar graf,
wat nie see of strand of lug of vuur is nie,
maar al hierdie in hul vrugbare oorsake gemeng,
deurmekaar, en wat so altyd moet veg,
tensy die Almagtige Maker hulle bestem
as Sy donker boustof om nog wêrelde te skep –
in hierdie wilde Afgrond het die versigtige Duiwel,
op die rand van die Hel, 'n ruk lank staan en kyk,
en oor sy reis gepeins; want dit was geen nou seestraat
wat hy moes oorsteek nie. En sy oor is nie minder
met harde, verwoestende geluide bestorm nie (om
groot dinge met klein te vergelyk) as wanneer Bellona storm
met al haar stormramme, vasbeslote om
een of ander hoofstad plat te slaan; of as hierdie bou
van die hemel sou inval, en hierdie elemente
in muitery die vaste Aarde
van haar as afgeskeur het. Eindelik het hy sy seilbreë vlerke
vir die vlug oopgesprei, en, in die golwende rook
opgehef, stoot hy van die grond af weg; dan ry hy menige myl,
soos op 'n stoel van wolke, al hoër op,
vermetel; maar toe die sitplek gou wegsak, tref hy
'n groot leegte. Heeltemal onverwags,
terwyl hy tevergeefs met sy vlerke fladder, val hy pylreguit
tienduisend vaam diep, en tot vandag toe
sou hy nog geval het, as nie, ongelukkig,
die sterk terugslag van 'n onstuimige wolk,
vol vuur en salpeter, hom
net soveel myl opwaarts gejaag het nie. Toe daardie woede bedaar –
geblus in 'n moerasagtige Syrtis, nie see nie,
en ook nie goeie droë land nie – amper vergaan, gaan hy voort,
en trap deur die rou modder, half te voet,
half vlieënd; nou het hy roeispaan en seil albei nodig.
Soos wanneer 'n griffioen deur die wildernis
op vlerke, oor heuwel en vleiagtige dal,
die Arimaspiër agtervolg, wat skelm
uit sy waaksame bewaring
die bewaakte goud gesteel het; so gretig volg die Duiwel
oor moeras of krans, deur nou, grof, dig of yl,
met kop, hande, vlerke of voete, sy pad,
en swem, of sink, of waad, of kruip, of vlieg.
Eindelik bestorm 'n wilde, algehele rumoer
van oorverdowende klanke, en stemme heeltemal deurmekaar,
wat deur die hol donker gedra word, sy oor
met die hardste geweld. Daarheen koers hy
onverskrokke, om daar enige Mag
of Gees van die onderste Afgrond te ontmoet
wat in daardie lawaai mag woon, om te vra
waar die naaste kus van die duisternis lê
wat aan die lig grens; en kyk, skielik verskyn die troon
van Chaos, en sy donker tent wyd uitgesprei
oor die woeste Afgrond! Saam met hom op die troon
het die Nag gesit, in swart geklee, die oudste van alle dinge,
die gemalin van sy bewind; en langs hulle het
Orkus en Hades gestaan, en die gevreesde naam
van Demogorgon; dan Gerug, en Toeval,
en Oproer, en Verwarring, almal deurmekaar,
en Twis met duisend verskillende monde.

Satan het hom vrypostig na hulle gedraai en gesê: "Julle Magte
en Geeste van hierdie onderste Afgrond,
Chaos en oeroue Nag, ek kom nie as spioen
met die doel om die geheime van julle ryk
te verken of te versteur nie; maar, uit nood
dwaal ek deur hierdie donker woestyn, want my pad
loop deur julle ruim ryk op na die lig;
alleen en sonder gids, half verdwaal, soek ek
die kortste pad na waar julle somber grense
aan die Hemel raak; of, as een of ander plek,
van julle gebied afgewen, deur die Hemelse Koning
onlangs in besit geneem is, reis ek deur hierdie diepte
om daar uit te kom. Wys my die koers:
as julle dit doen, bring dit geen geringe vergoeding
tot julle voordeel nie, as ek daardie verlore streek,
nadat ek alle oorweldigers daaruit verdryf het, terugbring
na sy oorspronklike duisternis en onder julle mag
(wat die doel van my reis is), en weer eens
die vaandel van die oeroue Nag daar oprig.
Aan julle al die voordeel, aan my die wraak!"

So het Satan gepraat; en die ou Anargis het hom,
met haperende spraak en ontstelde gelaat,
só geantwoord: "Ek weet, vreemdeling, wie jy is –
daardie magtige leiersengel wat onlangs
teen die Hemel se Koning opgestaan het, al is hy verslaan.
Ek het gesien en gehoor; want so 'n talryke leër
het nie in stilte deur die verskrikte Afgrond gevlug nie,
met verwoesting op verwoesting, nederlaag op nederlaag,
verwarring al hoe erger deurmekaar; en die Hemelpoorte
het by miljoene haar seëvierende troepe uitgestort
wat agtervolg het. Ek woon hier op my grense;
as alles wat ek kan doen, genoeg sal wees
om die bietjie wat oorbly te verdedig,
waarop steeds inbreuk gemaak word deur ons onderlinge twiste
wat die septer van die ou Nag verswak: eers die Hel,
julle kerker, wat hier onder wyd en syd strek;
nou onlangs hemel en aarde, nog 'n wêreld
wat oor my ryk hang, met 'n goue ketting verbind
aan daardie kant van die Hemel waarvandaan julle legioene geval het!
As dit jou pad is, het jy nie ver om te gaan nie;
des te nader is die gevaar. Gaan, en maak gou;
verwoesting en plundering en ondergang is my wins."

Hy het stilgebly; en Satan het nie gewag om te antwoord nie,
maar, bly dat sy see nou 'n strand sou vind,
spring hy met nuwe gretigheid en hernude krag
opwaarts, soos 'n piramide van vuur,
die wilde ruimte in, en deur die botsing
van vegtende elemente, wat hom aan alle kante
omring, baan hy sy weg; swaarder bestorm
en in groter gevaar as toe die Argo
deur die Bosporus tussen die botsende rotse gevaar het,
of toe Odusseus aan bakboord
Charybdis vermy het en langs die ander draaikolk gestuur het.
So het hy met moeite en harde arbeid
voortbeweeg, met moeite en arbeid, hy;
maar toe hy eers deur was, kort daarna, toe die mens geval het –
vreemde verandering! – het Sonde en die Dood haastig,
op sy spoor (so was die wil van die Hemel),
agter hom 'n breë, uitgetrapte pad gelê
oor die donker Afgrond, waarvan die kokende kolk
mak 'n brug van wonderlike lengte verdra het,
wat van die Hel af strek tot by die buitenste sfeer
van hierdie brose Wêreld; waarlangs die verdorwe Geeste
maklik heen en weer kan gaan
om sterflinge te versoek of te straf, behalwe dié
wat God en goeie engele deur besondere genade bewaak.

Maar nou eindelik verskyn die heilige invloed
van die lig, en van die mure van die Hemel
skiet 'n flikkerende dagbreek ver
in die boesem van die dowwe Nag in. Hier begin
die Natuur se verste rand, en Chaos trek terug
soos 'n gebroke vyand van haar buitenste vestings,
met minder rumoer en minder vyandige lawaai;
sodat Satan met minder moeite, en nou met gemak,
op die kalmer golf dryf by onsekere lig,
en, soos 'n stormgeteisterde skip, vaar hy bly
die hawe binne, al is want en touwerk geskeur;
of in die leë woesteny, wat al meer soos lug is,
sy oopgespreide vlerke balanseer, om op sy gemak
die hoogste Hemel ver weg te aanskou, wyd uitgestrek
in omtrek, onseker of dit vierkantig of rond is,
met opaaltorings en kantele versier
van lewende saffier, eens sy tuiste;
en, kort daarby, aan 'n goue ketting hangend,
hierdie hangende Wêreld, so groot soos 'n ster
van die kleinste grootte naby die maan.
Daarheen, vol skadelike wraak gelaai,
vervloek, en in 'n vervloekte uur, haas hy hom.

Ormus en Indië: Ormus (Hormuz) was 'n eilandstad in die Persiese Golf wat bekend was vir sy handel in pêrels en edelstene; Indië staan vir die rykdom van die Ooste.

Tartarus: in die Griekse mitologie die diepste deel van die onderwêreld, waar die vyande van die gode gestraf word.

Manna: die kos wat God volgens die Bybel uit die hemel vir die Israeliete in die woestyn gestuur het (Eksodus 16).

Mammon: 'n Aramese woord vir rykdom; in die Bybel word dit gebruik vir geld as 'n afgod (Matteus 6:24).

Atlas: in die Griekse mitologie die Titan wat die hemel op sy skouers dra.

Michael: die aartsengel wat die leër van die Hemel teen Satan gelei het.

Stigiese: van die Styx, die rivier van haat in die Griekse onderwêreld; hier beteken dit "van die Hel".

Alkides: Herakles (Hercules). Hy het 'n vergiftigde kleed aangetrek en in sy pyn sy dienaar Lichas van die berg Oeta in die see gegooi.

Lethe: in die Griekse mite die rivier van vergetelheid in die onderwêreld.

Medusa: 'n Gorgoon, 'n monster wie se blik mense in klip verander.

Tantalus: in die Griekse mite gestraf om in water te staan wat wegvloei elke keer as hy wil drink.

Scylla: 'n seemonster in die seestraat tussen Italië en Sisilië (Trinakrië), met blaffende honde om haar middel.

Ophiuchus: 'n groot sterrebeeld, die Slangdraer.

Arimaspiër: lid van 'n eenogige volk in Griekse verhale wat goud van die griffioene steel.