Die digter sing van die lig. God sien Satan op pad na die aarde en voorspel die mens se val. Die Seun bied Homself aan om vir die mens te sterf. Satan kom by die buitekant van die wêreld aan, vermom hom as 'n jong gérub en mislei die aartsengel Uriël om die pad na die aarde te vind.

Wees gegroet, heilige Lig, eersgebore kind van die Hemel,
of mag ek jou, van die Ewige die ewige straal,
sonder skuld so noem? Want God is lig,
en het van ewigheid af net in lig gewoon
waar niemand kan nader nie – het dus in jou gewoon,
helder uitstroming van 'n helder, ongeskape wese.
Of word jy liewer suiwer hemelse stroom genoem,
wie se bron niemand kan noem nie? Voor die son,
voor die hemele was jy, en op die stem
van God het jy, soos met 'n mantel,
die opkomende wêreld van donker, diep waters beklee,
gewen uit die leë en vormlose oneindigheid.
Jou besoek ek nou weer met 'n dapperder vlerk,
ontsnap uit die Stigiese poel, al was ek lank vasgehou
in daardie donker verblyf, terwyl ek in my vlug
deur die buitenste en die middelste duisternis gedra is
en met ander note as dié van Orfeus se lier
van Chaos en die ewige Nag gesing het;
die Hemelse Muse het my geleer om af te waag
langs die donker afdraand, en weer op te klim,
hoe swaar en skaars dit ook is. Ek besoek jou veilig weer
en voel jou soewereine, lewegewende lamp; maar jy
besoek nie weer hierdie oë nie, wat tevergeefs rol
om jou deurdringende straal te vind, en geen dagbreek vind nie;
so dik het 'n helder druppel hul oogbolle geblus,
of 'n dowwe vlies hulle bedek. Tog hou ek
nie minder op om te dwaal waar die Muses woon nie –
helder bron, skaduryke bos of sonnige heuwel –
getref deur liefde vir heilige sang; maar veral
jou, Sion, en die blomryke strome onder jou
wat jou heilige voete was en kabbelend vloei,
besoek ek snags; en soms vergeet ek ook nie
die ander twee wat dieselfde lot as ek gehad het –
was ek maar net so beroemd soos hulle –
die blinde Thamyris en die blinde Maeonides,
en Tiresias en Phineus, profete van ouds.
Dan voed ek my met gedagtes wat vanself
in harmoniese verse beweeg, soos die wakker voël
in die donker sing en, diep in die skaduryke bos versteek,
haar naglied stem. So keer met die jaar
die seisoene terug; maar na my keer nie terug nie
die dag, of die soet koms van aand of oggend,
of die gesig van lentebloeisels, of die somerroos,
of kuddes, of troppe, of die goddelike menslike gesig;
maar wolke en ewigdurende donker omring my
in plaas daarvan, en van die vrolike weë van die mense
is ek afgesny; en in plaas van die mooi boek van kennis
word aan my 'n algehele leegte voorgehou,
waarin die werke van die natuur vir my uitgevee en uitgekrap is,
en wysheid by een ingang heeltemal uitgesluit.
Daarom, hemelse Lig, moet jy des te meer
na binne skyn, en die gees deur al sy vermoëns
verlig; plant daar oë, verdryf en suiwer
alle mis daaruit, sodat ek kan sien en vertel
van dinge wat onsigbaar is vir sterflike oë.

Die Almagtige Vader het nou van bo,
uit die suiwer hoogste hemel waar Hy sit,
hoog op Sy troon, bo alle hoogte, Sy oog laat sak
om Sy eie werke en húlle werke tegelyk te sien.
Om Hom het al die heiliges van die Hemel
so dig soos sterre gestaan, en deur Hom te sien
'n saligheid bo alle woorde ontvang; aan Sy regterhand
het die stralende beeld van Sy heerlikheid gesit,
Sy enigste Seun. Op aarde het Hy eerste
ons twee eerste ouers gesien, nog die enigste twee
van die mensdom, in die gelukkige tuin geplaas,
waar hulle onsterflike vrugte van vreugde en liefde pluk,
ononderbroke vreugde, liefde sonder mededinger,
in salige eensaamheid. Toe het Hy ook gekyk na
die Hel en die kloof tussenin, en na Satan daar,
wat langs die muur van die Hemel, aan dié kant van die Nag,
hoog in die skemer lug seil, en nou gereed is
om met moeë vlerke en gretige voete neer te daal
op die kaal buitekant van hierdie wêreld, wat gelyk het
na vaste land, ingebed, sonder 'n uitspansel,
en onseker of dit in oseaan of in lug lê.
God, wat Satan van Sy hoë uitkykpunt af sien –
daarvandaan sien Hy verlede, hede en toekoms –
het, vooruitsiende, só met Sy enigste Seun gepraat:

"Eniggebore Seun, sien Jy watter woede
ons Teëstander meesleur? Geen grense
wat hom gestel is nie, geen tralies van die Hel, nie al die kettings
wat daar op hom gestapel is nie, nie eens die groot afgrond
wat wyd tussenin lê nie, kan hom keer; so behep lyk hy
met wanhopige wraak, wat sal terugslaan
op sy eie opstandige kop. En nou,
los van alle bande gebreek, vlieg hy
nie ver van die Hemel nie, in die gebied van die lig,
reguit na die nuutgeskape wêreld
en die mens wat daar geplaas is, met die doel om te probeer
of hy hom met geweld kan vernietig, of, erger,
met een of ander valse lis kan verlei; en hy sal hom verlei;
want die mens sal luister na sy gladde leuens
en maklik die enigste gebod oortree,
die enigste pand van sy gehoorsaamheid. So sal hy val,
hy en sy troulose nageslag. Wie se skuld?
Wie s'n behalwe sy eie? Ondankbare! Hy het van My
alles gehad wat hy kon hê; Ek het hom regverdig en reg gemaak,
sterk genoeg om te staan, al was hy vry om te val.
Só het Ek ook al die hemelse Magte
en Geeste geskep, dié wat gestaan het en dié wat geval het;
vry het gestaan wie gestaan het, en wie geval het, het vry geval.
As hulle nie vry was nie, watter opregte bewys kon hulle gee
van ware trou, standvastige geloof of liefde,
as net sigbaar was wat hulle moes doen,
en nie wat hulle wou nie? Watter lof kon hulle ontvang?
Watter plesier sou Ek hê uit sulke gehoorsaamheid,
as wil en rede (rede is ook keuse),
nutteloos en leeg, albei van vryheid beroof,
albei passief gemaak, die noodsaak sou gedien het
en nie vir My nie? Daarom is hulle, soos dit reg was,
so geskep, en hulle kan nie met reg
hul Maker, of hul maaksel, of hul lot beskuldig nie,
asof voorbeskikking hul wil oorheers het,
bepaal deur 'n absolute besluit
of hoë voorkennis. Hulle het self hul eie
opstand bepaal, nie Ek nie; as Ek dit vooruit geweet het,
het voorkennis geen invloed op hul skuld gehad nie,
wat net so seker sou gewees het as niemand dit vooruit geweet het nie.
So, sonder die minste druk of skaduwee van die noodlot,
of iets wat Ek onveranderlik vooruit gesien het,
oortree hulle; hulle is self in alles die outeurs
van wat hulle oordeel en wat hulle kies; want so
het Ek hulle vry gemaak, en vry moet hulle bly
totdat hulle hulself verslaaf; anders moet Ek
hul natuur verander, en die hoë besluit herroep,
onveranderlik en ewig, wat hulle vryheid
bepaal het: hulle self het hul val bepaal.
Die eerste soort het op eie ingewing geval,
deur hulself versoek, deur hulself bederf; die mens val, mislei
deur die eerste soort: daarom sal die mens genade vind,
die ander nie. In barmhartigheid en geregtigheid albei
sal my heerlikheid so deur Hemel en aarde uitblink;
maar Barmhartigheid sal eerste en laaste die helderste skyn."
Terwyl God so praat, het 'n hemelse geur
die hele Hemel gevul, en in die geseënde, uitverkore Geeste
'n gevoel van nuwe, onuitspreeklike vreugde versprei.
Bo alle vergelyking was die Seun van God te sien
in volle glorie; in Hom het Sy hele Vader geskyn,
wesenlik uitgedruk; en in Sy gesig
was goddelike medelye sigbaar,
liefde sonder einde, en genade sonder maat;
en dit het Hy uitgespreek toe Hy só met Sy Vader praat:

"O Vader, genadig was die woord wat
U soewereine bevel afgesluit het: dat die Mens genade sal vind;
en daarvoor sal Hemel en aarde albei U lof
hoog besing, met die ontelbare klank
van gesange en heilige liedere, waarmee U troon,
daardeur omring, sal weerklink dat U ewig geseënd is.
Want sou die Mens uiteindelik verlore gaan, sou die Mens,
U skepsel wat so onlangs so liefgehad is, U jongste seun,
so deur bedrog uitoorlê val, al het sy eie
dwaasheid meegehelp? Mag dit ver van U wees,
mag dit ver van U wees, Vader, wat Regter is
oor alles wat gemaak is, en net reg oordeel.
Of sal die Teëstander so sy doel
bereik, en U s'n verydel? Sal hy sy kwaadwilligheid
uitvoer, en U goedheid tot niet maak,
of trots terugkeer, al is dit na 'n swaarder vonnis,
maar met sy wraak volbring, en na die Hel
die hele menslike geslag agter hom aan trek,
deur hom bederf? Of sal U self
U skepping afskaf, en ter wille van hom
ongedaan maak wat U vir U heerlikheid gemaak het?
Dan sou U goedheid en U grootheid albei
bevraagteken en gelaster word, sonder verweer."
Die groot Skepper het Hom só geantwoord:

"O Seun, in wie my siel die meeste behae het,
Seun van my boesem, Seun wat alleen
my woord, my wysheid en werkende krag is,
alles het Jy gesê soos my gedagtes is, alles
soos my ewige voorneme besluit het.
Die mens sal nie heeltemal verlore gaan nie: wie wil, word gered;
tog nie deur sy eie wil nie, maar deur genade wat Ek
uit vrye wil skenk. Nog een keer sal Ek
sy vervalle, verbeurde kragte vernuwe, al is hy deur
die sonde aan vuil, buitensporige begeertes verslaaf.
Deur My ondersteun, sal hy nog een keer
op gelyke grond teen sy dodelike vyand staan;
deur My ondersteun, sodat hy kan weet hoe broos
sy gevalle toestand is, en aan My
al sy verlossing te danke het, en aan niemand anders as aan My nie.
Sommige het Ek uit besondere genade gekies,
uitverkies bo die res; so is my wil.
Die res sal My hoor roep, en dikwels gewaarsku word
oor hul sondige toestand, en geroep word om betyds
die vertoornde Godheid te versoen, terwyl aangebode genade
nooi; want Ek sal hul donker verstand verhelder,
soveel as nodig is, en harte van klip versag
om te bid, berou te hê en gepaste gehoorsaamheid te bring.
Vir gebed, berou en gepaste gehoorsaamheid,
al word dit net met opregte bedoeling probeer,
sal my oor nie stadig wees nie, my oog nie toe nie.
En Ek sal binne-in hulle as gids
my skeidsregter, die Gewete, plaas; as hulle daarna luister,
sal hulle lig na lig, goed gebruik, bereik,
en, as hulle volhard, veilig by die einde aankom.
Hierdie lang geduld van My en my dag van genade
sal dié wat dit verwaarloos en verag, nooit proe nie;
maar die harde sal verhard word, die blindes nog blinder,
sodat hulle kan voortstruikel en dieper val;
en net sulkes sluit Ek van barmhartigheid uit.
Maar alles is nog nie gedoen nie: die Mens, ongehoorsaam
en ontrou, breek sy eed van trou, en sondig
teen die hoë oppergesag van die Hemel
deur na die Godheid te strewe; en so verloor hy alles,
en het niks oor om sy verraad mee te boet nie,
maar is gewy en oorgelewer aan vernietiging;
hy moet sterf, hy met sy hele nageslag;
hy moet sterf, of die geregtigheid; tensy vir hom
iemand anders, bekwaam en net so gewillig,
die streng vergoeding betaal: dood vir dood.
Sê, hemelse Magte, waar sal ons sulke liefde vind?
Wie van julle sal sterflik word om die Mens
se doodsmisdaad te boet, en regverdig die onregverdige te red?
Woon daar in die hele Hemel so 'n dierbare liefde?"
Hy het gevra, maar die hele hemelse koor het stom gestaan,
en daar was stilte in die Hemel. Vir die Mens
het geen beskermer of voorspraak verskyn nie,
nog minder een wat dit gewaag het om op sy eie kop
die dodelike boete te bring en die losprys te betaal.
En nou sou die hele mensdom sonder verlossing
verlore gewees het, veroordeel tot die Dood en die Hel
deur 'n streng vonnis, as die Seun van God,
in wie die volheid van goddelike liefde woon,
nie Sy dierbare voorspraak só hernu het nie:

"Vader, U woord is gegee: die Mens sal genade vind;
en sal genade nie 'n manier vind nie, sy wat haar weg vind,
die vinnigste van U gevleuelde boodskappers,
om al U skepsels te besoek, en na almal
kom sonder dat iemand haar roep, smeek of soek?
Gelukkig vir die Mens dat sy so kom! Hy kan haar hulp
nooit soek nie, eens dood in sondes, en verlore;
versoening vir homself, of 'n gepaste offer,
het hy nie om te bring nie, vol skuld en geruïneer.
Kyk dan na My: Ek vir hom, lewe vir lewe,
bied Ek aan: laat U toorn op My val;
reken My as Mens; ter wille van hom sal Ek
U boesem verlaat, en hierdie heerlikheid naas U
vrywillig aflê, en uiteindelik vir hom sterf,
graag; laat die Dood op My al sy woede uitstort.
Onder sy somber mag sal Ek nie lank
oorwonne lê nie. U het My gegee om
vir ewig lewe in Myself te hê; deur U leef Ek;
al gee Ek My nou oor aan die Dood en kom Ek hom toe –
alles van My wat kan sterf – tog, as dié skuld betaal is,
sal U My nie in die walglike graf laat
as sy prooi nie, en nie toelaat dat my onbevlekte siel
vir ewig daar by die verrotting woon nie;
maar Ek sal oorwinnend opstaan, en
my oorwinnaar onderwerp, beroof van die buit waarmee hy spog.
Dan sal die Dood sy doodswond ontvang, en sonder eer
buig, van sy dodelike angel ontwapen;
Ek sal deur die wye lug in hoë triomf
die Hel gevange lei ten spyt van die Hel, en
die magte van die duisternis geboei wys. U, by die gesig
verheug, sal uit die Hemel afkyk en glimlag,
terwyl Ek, deur U opgewek, al my vyande vernietig,
die Dood laaste, en die graf met sy kadawer versadig.
Dan sal Ek, met die menigte van my verlostes,
die Hemel binnegaan, lank afwesig, en terugkeer,
Vader, om U aangesig te sien, waarin geen wolk
van toorn sal oorbly nie, maar sekere vrede
en versoening: daar sal van toe af geen toorn
meer wees nie, maar in U teenwoordigheid volkome vreugde."

Sy woorde het hier geëindig; maar Sy sagmoedige gelaat
het swyend tog gepraat, en onsterflike liefde uitgeasem
vir sterflike mense, waarbo net
Sy kinderlike gehoorsaamheid geskyn het: soos 'n offer
wat bly is om geoffer te word, wag Hy op die wil
van Sy groot Vader. Verwondering het
die hele Hemel aangegryp: wat kon dit beteken, waarheen sou dit lei?
So het hulle gewonder; maar gou het die Almagtige só geantwoord:

"O Jy, in Hemel en op Aarde die enigste vrede
vir die mensdom gevind onder toorn, o Jy,
my enigste behae! Jy weet goed hoe dierbaar
al my werke vir My is; en die Mens nie die minste nie,
al is hy laaste geskep, dat Ek vir hom
Jou van my boesem en regterhand afstaan, om
deur Jou 'n tyd te verloor die hele verlore geslag te red.
Verbind daarom, Jy wat alleen hulle kan verlos,
ook hulle natuur met Jou natuur;
en wees Self Mens onder mense op die Aarde,
vlees geword, as die tyd daar is, uit maagdelike saad,
deur 'n wonderbare geboorte; wees in Adam se plek
die hoof van die hele mensdom, al is Jy Adam se seun.
Soos in hom alle mense sterf, so sal in Jou,
soos uit 'n tweede wortel, herstel word
almal wat herstel word – sonder Jou niemand nie.
Sy misdaad maak al sy seuns skuldig; Jou verdienste,
aan hulle toegereken, sal dié vryspreek wat
hul eie dade, regverdig en onregverdig, afsweer
en, in Jou oorgeplant, lewe, en uit Jou
nuwe lewe ontvang. So sal die Mens, soos dit regverdig is,
vir die Mens betaal, geoordeel word en sterf,
en sterwend opstaan, en met Sy opstanding Sy broers
saam met Hom laat opstaan, losgekoop met Sy eie dierbare lewe.
So sal hemelse liefde helse haat oortref,
deur Homself aan die dood te gee, en te sterf om te verlos,
so duur te verlos wat helse haat
so maklik vernietig het, en steeds vernietig
in dié wat, as hulle kan, nie genade aanneem nie.
En Jy sal nie, deur neer te daal en die mens se
natuur aan te neem, Jou eie verminder of verlaag nie.
Omdat Jy, al het Jy in die hoogste saligheid getroon,
gelyk aan God, en ewe veel die goddelike
vreugde geniet het, alles verlaat het om 'n wêreld
van algehele ondergang te red, en bevind is
meer deur verdienste as deur geboortereg die Seun van God,
die waardigste daarvoor bevind omdat Jy goed is,
veel meer as groot of hoog; omdat in Jou
die liefde oorvloediger was as wat glorie oorvloei;
daarom sal Jou vernedering ook Jou mensheid
saam met Jou verhoog tot hierdie troon:
hier sal Jy sit, vlees geword, hier sal Jy heers,
God sowel as Mens, Seun van God sowel as van die Mens,
gesalfde Koning van alles; alle mag
gee Ek aan Jou; heers vir altyd, en neem
Jou verdienste aan; onder Jou as opperhoof
bring Ek Trone, Vorstedomme, Magte, Heerskappye;
elke knie sal voor Jou buig, van dié wat woon
in die Hemel, of op Aarde, of onder die Aarde in die Hel.
Wanneer Jy, in glorie begelei uit die Hemel,
in die lug verskyn, en van Jou die aartsengele
uitstuur om die oproep te blaas en
Jou ontsaglike regbank aan te kondig, sal dadelik uit al die winde
die lewendes, en dadelik die opgeroepte dooies
van alle vervloë eeue, na die algemene oordeel
aangesnel kom; so 'n klank sal hulle uit hul slaap wek.
Dan, as al Jou heiliges bymekaar is, sal Jy oordeel
oor slegte mense en engele; aangekla sal hulle
onder Jou vonnis wegsink; die Hel, haar getal vol,
sal van toe af vir altyd gesluit wees. Intussen
sal die wêreld brand, en uit haar as sal
'n nuwe Hemel en Aarde opkom, waar die regverdiges woon
en, ná al hul lang beproewings,
goue dae sien, vrugbaar aan goue dade,
met vreugde en vrede wat seëvier, en skone waarheid.
Dan sal Jy Jou koninklike septer neerlê,
want dan sal 'n koninklike septer nie meer nodig wees nie:
God sal alles in almal wees. Maar julle almal, gode,
aanbid Hom wat sterf om dit alles te bewerk;
aanbid die Seun, en eer Hom soos julle My eer."

Skaars het die Almagtige opgehou, of die hele
menigte engele, met 'n gejuig
so luid soos uit getalle sonder getal, so soet
soos uit salige stemme wat vreugde uiter, het die Hemel
laat weergalm van jubel, en luide hosannas het
die ewige gewes gevul. Nederig en eerbiedig
buig hulle na albei trone, en op die grond
werp hulle in plegtige aanbidding
hul krone neer, deurvleg met amarant en goud;
onsterflike amarant, 'n blom wat eens
in die Paradys, naby die Boom van die Lewe,
begin bloei het; maar gou, weens die mens se oortreding,
na die Hemel verplaas is, waar dit eerste gegroei het; daar groei dit
en blom hoog bo, en beskadu die fontein van lewe,
en waar die rivier van saligheid deur die middel van die Hemel
sy amberstroom oor Elisiese blomme rol;
met dié blomme wat nooit verwelk nie bind die uitverkore Geeste
hul glansende lokke, deurvleg met strale;
nou, in los kranse dig afgegooi, het die blink
plaveisel, wat soos 'n see van jaspis geskitter het,
purper gekleur met hemelse rose, geglimlag.
Toe, weer gekroon, het hulle hul goue harpe geneem,
harpe altyd gestem, wat blink aan hul sy
soos pylkokers hang, en met 'n soet voorspel
van bekoorlike samespel lei hulle
hul heilige lied in, en wek hoë verrukking;
geen stem uitgesluit nie, geen stem wat nie goed kon saamsing
in welluidende harmonie nie, so 'n eendrag is in die Hemel.
U, Vader, het hulle eerste besing, Almagtige,
Onveranderlike, Onsterflike, Oneindige,
Ewige Koning; die Bron van alle bestaan,
Fontein van lig, U self onsigbaar
te midde van die glorieryke glans waar U sit,
ontoeganklik getroon; maar wanneer U
die volle gloed van U strale beskadu, en deur 'n wolk
om U getrek soos 'n stralende heiligdom,
lyk die some van U kleed donker van oormatige glans,
en verblind tog die Hemel, sodat selfs die helderste serafs
nie nader kom nie, maar met albei vlerke hul oë bedek.
Daarna het hulle U besing, die eerste van die hele skepping,
verwekte Seun, Goddelike Gelykenis,
in wie se duidelike gelaat, sonder wolk
sigbaar gemaak, die Almagtige Vader skyn,
wat geen skepsel andersins kan aanskou nie; op U
is die glans van Sy glorie afgedruk en bly,
Sy ruim Gees rus op U uitgestort.
Hy het die Hemel van die Hemele en al die Magte daarin
deur U geskep, en deur U het Hy die hoogmoedige
Heerskappye neergewerp. U het daardie dag
U Vader se vreeslike donder nie gespaar nie,
en nie U vlammende wawiele gestuit nie, wat
die ewige raamwerk van die Hemel geskud het, terwyl U oor die nekke
van strydende engele gery het, in wanorde.
Toe hulle van die agtervolging terugkeer, het U Magte met luide gejuig
net U geprys, Seun van U Vader se mag,
om felle wraak op Sy vyande uit te voer.
Maar nie so op die Mens nie: hom, deur hulle kwaadwilligheid geval,
het U, Vader van barmhartigheid en genade, nie so streng
veroordeel nie, maar was eerder tot ontferming geneig.
Skaars het U dierbare en enigste Seun
gesien dat U nie van plan was om die swak Mens so streng
te veroordeel nie, maar eerder tot ontferming geneig was,
of Hy, om U toorn te stil en die stryd te beëindig
van barmhartigheid en geregtigheid wat in U gelaat te sien was,
sonder om te let op die saligheid waarin Hy gesit het,
tweede naas U, het Homself aangebied om te sterf
vir die Mens se oortreding. O liefde sonder voorbeeld,
liefde wat nêrens buite God te vind is nie!
Wees gegroet, Seun van God, Redder van die mense! U naam
sal die ryk inhoud van my lied wees
van nou af, en nooit sal my hart U lof
vergeet of van U Vader se lof skei nie.
So het hulle in die Hemel, bo die sterresfeer,
hul gelukkige ure in vreugde en lofsang deurgebring.

Intussen, op die vaste, donker bol
van hierdie ronde wêreld, wie se buitenste dop
die ligte sfere daarbinne afskerm en skei
van Chaos en die inval van die ou Duisternis,
land Satan en loop daar rond: 'n bol wat van ver af
gelyk het, lyk nou 'n grenslose vasteland,
donker, woes en wild, onder die frons van die Nag
sonder sterre blootgestel, en die altyd dreigende storms
van Chaos wat rondom bulder, 'n guur lug;
behalwe aan dié kant wat van die muur van die Hemel,
al is dit ver, 'n klein weerkaatsing kry
van glimmende lug, minder geteister deur luide storm:
hier het die Bose vrylik in die wye veld geloop.
Soos wanneer 'n aasvoël, op die Imaus gebore,
waarvan die sneeurug die swerwende Tartare afgrens,
'n streek verlaat waar prooi skaars is
om hom aan die vleis van lammers of pas gebore bokkies te vergas
op heuwels waar kuddes wei, en vlieg na die bronne
van die Ganges of Hidaspes, Indiese strome;
maar op pad land hy op die dor vlaktes
van Serikana, waar Chinese
met seile en wind hul ligte rietwaens dryf:
so het die Bose op hierdie winderige see van land
alleen op en af geloop, uit op sy prooi;
alleen, want geen ander skepsel was op hierdie plek
te vind nie, lewend of leweloos;
nog nie; maar later sou 'n menigte van die aarde
hierheen opvlieg soos dampe in die lug,
van alle verganklike en ydele dinge, toe die sonde
die werke van die mense met ydelheid gevul het:
sowel alle ydele dinge, as almal wat op ydele dinge
hul dwase hoop op glorie of blywende roem gebou het,
of op geluk in hierdie of die ander lewe;
almal wat hul beloning op aarde het, die vrugte
van pynlike bygeloof en blinde ywer,
wat niks soek as die lof van mense nie, vind hier
'n gepaste vergelding, so leeg soos hul dade;
al die onvoltooide werke van die Natuur se hand,
misgebore, monsteragtig of onnatuurlik gemeng,
vergaan op aarde, vlieg hierheen, en dwaal
tot die finale ontbinding hier tevergeefs rond;
en nie in die naburige maan, soos party gedroom het nie;
daardie silwer velde word eerder bewoon
deur heiliges wat weggeneem is, of geeste wat in die middel staan
tussen die engele en die mensdom.
Hierheen het eers daardie reuse uit die ou wêreld gekom,
gebore uit seuns en dogters wat sleg gepaar het,
met menige ydele heldedaad, al was dit toe beroemd;
daarna die bouers van Babel op die vlakte
van Sinear, wat steeds met ydele planne
nuwe Babels sou bou as hulle die middele gehad het.
Ander het alleen gekom: hy wat, om as
'n god gereken te word, dwaas in die vlamme van die Etna gespring het,
Empedokles; en hy wat, om Plato se
Elisium te geniet, in die see gespring het,
Kleombrotus; en baie meer, te veel om op te noem,
embrio's en idiote, kluisenaars en monnike,
wit, swart en grys, met al hul prulle.
Hier swerf pelgrims wat so ver gedwaal het om
op Golgota Hom dood te soek wat in die Hemel lewe;
en hulle wat, om seker te wees van die Paradys,
sterwend die kleed van Dominikus aangetrek het,
of dink om vermom in Franciskaanse kleed deur te glip;
hulle gaan verby die sewe planete, en verby die vaste sterre,
en daardie kristalsfeer wie se weegskaal die bewing
weeg waarvan hulle praat, en die sfeer wat eerste beweeg het;
en nou lyk dit of Sint Petrus by die Hemel se hekkie
met sy sleutels vir hulle wag, en nou by die voet
van die Hemel se opgang lig hulle hul voete, maar kyk:
'n hewige dwarswind van albei kante
waai hulle opsy, tienduisend myl skeef
die dwalende lug in. Dan kon julle sien
hoe kappe, kappies en ordeklere, met hul draers, rondgeslinger
en tot flenters gefladder word; dan relikwieë, rosekranse,
aflate, vrystellings, vergiffenisse, bulle,
die speelgoed van die winde. Dit alles, hoog opgewarrel,
vlieg oor die agterkant van die wêreld ver weg
in 'n Limbo, groot en wyd, later genoem
die Paradys van die Dwase, aan min onbekend
lank daarna; nou onbewoon en onbetrede.
Hierdie hele donker bol het die Bose gevind terwyl hy daaroor trek,
en lank het hy rondgedwaal, tot uiteindelik 'n skynsel
van dagbreeklig sy moeë voetstappe haastig
daarheen gedraai het: ver weg sien hy
'n hoë bouwerk wat in pragtige trappe
tot by die muur van die Hemel opgaan;
en bo-op, maar baie ryker, het verskyn
iets soos die poort van 'n koninklike paleis,
met 'n voorgewel van diamant en goud
versier; dig met vonkelende oosterse edelstene
het die poort geskitter, onnavolgbaar op aarde
met 'n model, of met 'n skaduwende kwas geteken.
Hierdie trappe was soos dié waarop Jakob
engele sien op- en afklim het, skare
van blink wagters, toe hy van Esau gevlug het
na Paddan-Aram, in die veld van Lus,
en snags onder die oop hemel gedroom het,
en wakker geword en uitgeroep het: Dit is die poort van die Hemel.
Elke trap het 'n geheimsinnige betekenis gehad, en het nie
altyd daar gestaan nie, maar is soms na die Hemel opgetrek,
onsigbaar; en daaronder het 'n blink see gevloei
van jaspis, of van vloeibare pêrel, waaroor dié
wat later van die aarde gekom het, seilend aangekom het,
deur engele gedra, of oor die meer gevlieg het,
weggeruk in 'n wa wat deur vurige perde getrek is.
Die trappe was toe juis neergelaat, hetsy om die Bose
met 'n maklike opgang uit te daag, of om sy
treurige uitsluiting uit die deure van saligheid te vererger.
Reg daarteenoor het van onder oopgegaan,
net bo die salige plek van die Paradys,
'n gang af na die Aarde, 'n wye gang,
baie wyer as dié van latere tye
oor die berg Sion, en, al was dié groot,
oor die Beloofde Land wat vir God so dierbaar was;
waarlangs, om daardie gelukkige stamme dikwels te besoek,
Sy engele op hoë bevel heen en weer
gereeld gegaan het, en Sy oog met besondere sorg gekyk het
van Paneas, die bron van die Jordaan se vloed,
tot by Berseba, waar die Heilige Land
aan Egipte en die Arabiese kus grens;
so wyd het die opening gelyk, waar grense gestel is
aan die duisternis, soos dié wat die golf van die oseaan begrens.
Satan, van hier af, nou op die onderste trap
wat met goue treë tot by die Hemelpoort opklim,
kyk met verwondering af na die skielike gesig
van hierdie hele wêreld op een slag. Soos wanneer 'n verkenner
deur donker en verlate weë met gevaar
die hele nag gegaan het, en eindelik, met die blye dagbreek,
die kruin van 'n hoë heuwel bereik,
wat onverwags aan sy oog onthul
die pragtige uitsig van 'n vreemde land,
vir die eerste keer gesien, of 'n beroemde stad
met blinkende torings en spitse versier,
wat die opkomende son nou met sy strale vergul:
so het verwondering die kwaadwillige Gees gegryp,
al het hy die Hemel gesien; maar nog meer het afguns hom gegryp
by die gesig van hierdie hele wêreld, so mooi aanskou.
Hy kyk rondom (en dit kon hy goed doen, waar hy gestaan het
so hoog bo die ronde verhemelte
van die nag se uitgestrekte skaduwee) van die oostelike punt
van die Weegskaal tot by die wollerige ster wat
Andromeda ver oor die Atlantiese see dra,
anderkant die horison; dan van pool tot pool
bekyk hy die breedte, en sonder om langer te talm
werp hy sy vlug halsoorkop reg af
in die wêreld se eerste streek, en kronkel maklik
sy skuins pad deur die suiwer marmerlug
tussen ontelbare sterre, wat geblink het
as sterre van ver, maar van naby ander wêrelde gelyk het;
of ander wêrelde het hulle gelyk, of gelukkige eilande,
soos daardie Hesperiese tuine, van ouds beroemd,
gelukkige velde, en boorde, en blomryke dale,
drie maal gelukkige eilande; maar wie daar gelukkig gewoon het,
het hy nie gebly om te vra nie. Bo hulle almal
het die goue son, in prag die naaste aan die Hemel,
sy oog gelok; daarheen draai hy sy koers
deur die kalm uitspansel (maar op of af,
deur die middelpunt of daarbuite, is moeilik om te sê,
of in die lengte), waar die groot ligbron,
ver van die gewone sterrebeelde se skare,
wat van sy heersersoog behoorlik afstand hou,
lig van ver uitdeel; hulle, terwyl hulle
hul sterredans beweeg in maat wat
dae, maande en jare tel, draai hul uiteenlopende
bewegings vinnig na sy lamp wat alles verbly, of word gedraai
deur sy magnetiese straal, wat die heelal
sag verwarm, en in elke innerlike deel,
met sagte deurdringing, al word dit nie gesien nie,
onsigbare krag skiet, selfs tot in die diepte;
so wonderlik was sy blink plek gestel.
Daar land die Bose, 'n kol soos wat miskien
geen sterrekundige in die son se ligte bol
al ooit deur sy teleskoop van glas gesien het nie.
Die plek het hy onbeskryflik helder gevind,
vergeleke met enigiets op aarde, metaal of klip;
nie alle dele dieselfde nie, maar almal ewe vervul
met stralende lig, soos gloeiende yster met vuur;
as dit metaal was, het een deel goud gelyk, een deel helder silwer;
as dit klip was, meestal karbonkel of chrisoliet,
robyn of topaas, soos die twaalf wat geskitter het
op Aäron se borsstuk, en boonop 'n steen
wat 'n mens eerder dikwels verbeel as ooit sien,
daardie steen, of soos dié wat hier benede
filosowe so lank tevergeefs gesoek het,
tevergeefs, al bind hulle deur hul kragtige kuns
die vlugtige Hermes, en roep hulle die ou Proteus
ongebonde in allerlei gestaltes uit die see op,
deur 'n distilleerkolf tot sy oorspronklike vorm teruggebring.
Is dit dan 'n wonder as velde en streke hier
suiwer Eliksir uitasem, en riviere vloei
van drinkbare goud, as met een kragtige aanraking
die son, die oeralchemis, so ver van ons af,
met aardse vog gemeng, voortbring
hier in die donker, so baie kosbare dinge
van glorieryke kleur en so seldsame werking?
Hier het die Duiwel nuwe dinge gevind om na te staar,
onverblind; wyd en syd beheers sy oog alles;
want die gesig het hier geen hindernis of skaduwee gevind nie,
maar alles sonskyn, soos wanneer die son se strale teen die middag
van die ewenaar af hul hoogtepunt bereik, soos hulle nou
steeds reguit opskiet, sodat nêrens rondom
'n skaduwee van 'n ondeurskynende liggaam kan val nie; en die lug,
nêrens so helder nie, het sy sigstraal skerp gemaak
vir voorwerpe ver weg, waardeur hy gou
'n glorieryke engel binne sy sig sien staan het,
dieselfde wat Johannes ook in die son gesien het:
sy rug was gedraai, maar sy glans nie verborge nie;
'n goue kroon van stralende sonstrale
het sy kop omring, en net so het sy lokke agter,
glansend op sy skouers wat met vlerke geveer is,
golwend rondom gelê; met 'n groot opdrag besig
het hy gelyk, of diep in gedagte versonke.
Bly was die onrein Gees, nou in die hoop
om iemand te vind wat sy dwalende vlug kon rig
na die Paradys, die gelukkige woning van die Mens,
die einde van sy reis en die begin van ons wee.
Maar eers besluit hy om sy eie gestalte te verander,
wat hom andersins in gevaar kon bring of vertraag:
en nou verskyn hy as 'n jong gérub,
nie van die hoogste rang nie, maar tog so dat op sy gesig
hemelse jeug geglimlag het, en aan elke ledemaat
gepaste grasie versprei het, so goed het hy dit nageboots:
onder 'n kroontjie het sy golwende hare
in krulle op albei wange gespeel; vlerke het hy gedra
van veelkleurige vere, met goud besprinkel;
sy kleed kort aangegord vir spoed, en hy het
voor sy sierlike treë 'n silwer staf gehou.
Hy het nie ongehoord nader gekom nie; die blink engel
het, voordat hy naby was, sy stralende gelaat gedraai,
gewaarsku deur sy oor, en dadelik was hy herken:
die aartsengel Uriël, een van die sewe
wat in God se teenwoordigheid, die naaste aan Sy troon,
gereed staan op bevel; hulle is Sy oë
wat deur al die hemele gaan, of af na die Aarde
Sy vinnige boodskappe dra oor nat en droog,
oor see en land. Satan spreek hom so aan:

"Uriël, want jy, van daardie sewe geeste wat staan
voor die oog van God se hoë troon, glansend helder,
is gewoonlik die eerste om Sy groot, gesaghebbende wil
as tolk deur die hoogste Hemel te bring,
waar al Sy seuns op jou boodskap wag;
en hier is jy die waarskynlikste om deur hoogste besluit
dieselfde eer te kry, en as Sy oog
hierdie nuwe skepping dikwels rondom te besoek.
'n Onuitspreeklike begeerte om te sien en te ken
al Sy wonderlike werke, maar veral die Mens,
Sy grootste vreugde en guns, hom vir wie
Hy al hierdie wonderlike werke bestem het,
het my van die kore van die gérubs
so alleen dwalend hierheen gebring. Helderste seraf, sê my
in watter een van al hierdie blink bolle die Mens
sy vaste woonplek het – of het hy geen vaste woonplek nie,
maar kan hy kies om in al hierdie blink bolle te woon? –
sodat ek hom kan vind, en met 'n geheime blik
of openlike bewondering hom kan aanskou,
aan wie die groot Skepper wêrelde gegee het,
en op wie Hy al hierdie gawes uitgestort het;
sodat ons in hom en in alle dinge, soos dit pas,
die Maker van alles kan prys,
wat met reg Sy opstandige vyande uitgedryf het
na die diepste Hel, en om daardie verlies te herstel,
hierdie nuwe, gelukkige geslag van mense geskep het
om Hom beter te dien. Wys is al Sy weë."
So het die valse veinser ongemerk gepraat;
want nie mens of engel kan
skynheiligheid onderskei nie, die enigste kwaad wat
onsigbaar loop, behalwe vir God alleen,
deur Sy toelatende wil, deur Hemel en Aarde.
En dikwels, al is wysheid wakker, slaap agterdog
by wysheid se poort, en gee aan eenvoud
haar taak oor, terwyl goedheid geen kwaad dink
waar geen kwaad skyn nie. Dit het nou vir een keer
Uriël mislei, al was hy regent van die son, en gereken
as die skerpsiendste Gees van almal in die Hemel;
hy het aan die bedrieglike, vuil bedrieër,
in sy opregtheid, so geantwoord:

"Mooi engel, jou begeerte om God se werke
te leer ken, en so die groot Meesterbouer
te verheerlik, is geen oordaad
wat blaam verdien nie; dit verdien eerder lof,
hoe meer dit na oordaad lyk. Dit het jou hierheen
so alleen uit jou hemelse woning gelei
om met jou eie oë te aanskou wat sommiges miskien,
tevrede met berigte, net in die Hemel hoor:
want al Sy werke is werklik wonderlik,
aangenaam om te ken, en almal die waardigste
om altyd met vreugde onthou te word;
maar watter geskape verstand kan
hulle getal begryp, of die oneindige wysheid
wat hulle voortgebring het, maar hul oorsake diep verberg het?
Ek het gesien hoe op Sy woord die vormlose massa,
die stof waaruit hierdie wêreld gevorm is, op 'n hoop gekom het:
Verwarring het Sy stem gehoor, en wilde oproer
het tot bedaring gekom, die wye oneindigheid is ingeperk;
tot op Sy tweede bevel die Duisternis gevlug het,
lig geskyn het, en orde uit wanorde ontspring het.
Toe het die swaar elemente vinnig na hul eie plekke
gehaas: aarde, water, lug en vuur;
en hierdie eteriese kwintessens van die Hemel
het opwaarts gevlieg, besiel met verskillende vorme,
wat rond gerol het en sterre geword het,
talloos, soos jy sien, en jy sien hoe hulle beweeg;
elkeen het sy aangewese plek gehad, elkeen sy baan;
die res ommuur hierdie heelal in 'n kring.
Kyk af na daardie bol, waarvan die kant na ons toe
met lig van hier af skyn, al is dit net weerkaats;
daardie plek is die Aarde, die woning van die Mens; daardie lig
is sy dag; anders sou die nag, soos op die ander halfrond,
dit binnedring; maar daar kom die naburige maan
(so noem ons daardie mooi ster oorkant) betyds
met haar hulp tussenbei, en, haar maandelikse baan
steeds eindigend, steeds hernuwend, deur die middel van die hemel,
vul sy met geleende lig haar drievoudige gelaat
en maak dit weer leeg, om die Aarde te verlig,
en in haar bleek heerskappy hou sy die nag in toom.
Daardie plek waarna ek wys, is die Paradys,
Adam se woning; daardie hoë skaduwees, sy prieel.
Jy kan nie jou pad mis nie; myne roep my."
Ná dié woorde het hy weggedraai; en Satan buig laag,
soos die gewoonte is teenoor hoër geeste in die Hemel,
waar niemand verskuldigde eer en eerbied nalaat nie,
neem afskeid, en na die kus van die aarde benede,
af van die ekliptika, haastig, in die hoop op sukses,
werp hy sy steil vlug in baie draaie deur die lug;
en rus nie voordat hy op die top van Nifates land nie.

Stigiese poel: die Styx, in die Griekse mite die rivier van die onderwêreld; hier staan dit vir die Hel.

Orfeus: mitiese Griekse sanger wat na die onderwêreld afgedaal en weer teruggekeer het.

Sion: die berg in Jerusalem; hier staan dit vir die heilige poësie van die Bybel.

Thamyris, Maeonides: twee blinde digters uit die Griekse oudheid; Maeonides is Homeros.

Tiresias, Phineus: twee blinde sieners of profete uit die Griekse mite.

hierdie oë: Milton was self teen 1652 heeltemal blind.

Imaus, Serikana: Imaus is 'n bergreeks in Sentraal-Asië; Serikana was die ou naam vir 'n streek in die noordweste van China.

Empedokles, Kleombrotus: Griekse filosowe. Empedokles het volgens oorlewering in die vulkaan Etna gespring; Kleombrotus het in die see gespring nadat hy Plato se boek oor die onsterflikheid van die siel gelees het.

Dominikus, Franciskaans: die stigters van die Dominikaanse en Franciskaanse kloosterordes; sommige mense is in 'n monnikskleed begrawe in die hoop om so makliker die hemel in te kom.

Paradys van die Dwase: Milton se naam vir 'n Limbo (grensgebied) buite die wêreld waarheen ydele dinge en mense waai.

Jakob, Lus: in Genesis 28 droom Jakob by Lus (later Bet-El) van 'n leer na die hemel met engele wat op- en afklim, terwyl hy van Esau na Paddan-Aram vlug.

Paneas, Berseba: Paneas lê by die bron van die Jordaan in die noorde van Israel, Berseba in die suide; saam dui hulle die hele land aan.

Aäron se borsstuk: die borsstuk van die hoëpriester Aäron het twaalf edelstene gehad, een vir elke stam van Israel (Eksodus 28).

Uriël, Nifates: Uriël is een van die sewe aartsengele van die Joodse oorlewering; Nifates is 'n berg in Armenië, naby die streek waar Eden volgens oorlewering gelê het.