Satan kom by Eden aan en sien die Paradys en die eerste mense, Adam en Eva, in hulle onskuld en liefde. Hy hoor van die verbode boom en beplan hulle val. Die engele van Gabriël vind hom by Eva se oor terwyl sy slaap en jaag hom uit die tuin.

O, vir die waarskuwende stem wat die siener
van die Openbaring hard in die Hemel hoor roep het,
toe die Draak, vir die tweede keer op die vlug gejaag,
woedend neergekom het om hom op die mense te wreek:
"Wee die bewoners van die aarde!" Ag, as nou,
terwyl daar nog tyd was, ons eerste ouers gewaarsku was
oor die koms van hul geheime vyand, sou hulle dalk
so sy dodelike strik ontsnap het! Want nou het
Satan, nou vir die eerste keer vol woede, neergekom,
die Versoeker voordat hy die Aanklaer van die mens sou wees,
om op die onskuldige, swak Mens die verlies te wreek
van daardie eerste slag, en sy vlug na die Hel.
Tog is hy nie bly oor sy spoed nie; al is hy dapper
en vreesloos van ver af, het hy geen rede om te spog nie
terwyl hy sy aaklige poging begin. Dit is amper gebore,
en kook en rol nou in sy onstuimige bors,
en soos 'n duiwelse kanon slaan dit terug
op homself; afgryse en twyfel verskeur
sy onrustige gedagtes, en roer van die bodem af
die Hel binne hom op; want binne hom dra hy
die Hel, en rondom hom, en hy kan nie een tree
van die Hel af vlug nie, net so min as van homself,
deur van plek te verander. Nou wek die gewete die wanhoop
wat geslaap het; wek die bitter herinnering
aan wat hy was, wat hy is, en wat hy nog erger
moet word; op erger dade moet erger lyding volg.
Soms rig hy na Eden, wat nou lieflik voor hom
uitgestrek lê, sy bedroefde, treurige blik;
soms na die Hemel, en na die son in volle gloed,
wat nou hoog in sy middagtoring sit.
Toe, na baie gepeins, begin hy so, met sugte:

"O jy wat, met oortreffende glorie gekroon,
uit jou alleenheerskappy neerkyk soos die God
van hierdie nuwe wêreld; vir wie al die sterre
hul verkleinde hoofde wegsteek as hulle jou sien: jou roep ek,
maar met geen vriendelike stem nie, en ek noem jou naam,
o Son, om jou te sê hoe ek jou strale haat,
wat my laat onthou uit watter staat
ek geval het, hoe glorieryk eens, ver bo jou sfeer;
totdat trots en erger eersug my neergewerp het
in oorlog in die Hemel teen die Hemel se weergalose Koning.
Ag, waarom? Hy het so 'n vergelding nie verdien nie
van my, wat Hy geskep het as wat ek was
in daardie helder hoogheid; en met Sy goedheid
het Hy niemand verwyt nie; en Sy diens was nie swaar nie.
Wat kon minder wees as om Hom lof te gee,
die maklikste vergoeding, en Hom te bedank –
hoe verskuldig! Tog het al Sy goedheid in my kwaad geword
en net kwaadwilligheid gewerk; so hoog verhef,
het ek onderdanigheid versmaai, en gedink een tree hoër
sou my die hoogste maak, en in 'n oomblik
die enorme skuld van eindelose dankbaarheid afbetaal,
so swaar om altyd te betaal en altyd skuldig te bly.
Ek het vergeet wat ek steeds van Hom ontvang het,
en nie verstaan nie dat 'n dankbare gemoed
deur skuldig te wees nie skuldig is nie, maar steeds betaal, tegelyk
in die skuld en vrygespreek. Watter las was dit dan?
O, as Sy magtige beskikking my bestem het
as 'n mindere Engel, sou ek gestaan het,
dan gelukkig; geen grenslose hoop sou dan
eersug gewek het nie! Maar waarom nie? Een of ander Mag,
net so groot, kon tog daarna gestreef het, en my, al was ek gering,
na sy kant getrek het. Maar ander Magte, net so groot,
het nie geval nie, maar staan onwankelbaar, van binne
of van buite gewapen teen alle versoekings.
Het jy dieselfde vrye wil en krag gehad om te staan?
Jy het: wie of wat het jy dan om te beskuldig,
behalwe die Hemel se vrye liefde, gelyk aan almal uitgedeel?
Vervloek dan Sy liefde, want liefde of haat,
vir my is dit eenders: dit bring ewige wee.
Nee, vervloek is jy; want teen Syne het jou wil
vrywillig gekies wat dit nou so regverdig berou.
Ek, ellendige! Watter kant toe sal ek vlug
van oneindige toorn en oneindige wanhoop?
Waar ek ook vlug, is Hel; ek self is Hel;
en in die laagste diepte gaan 'n laer diepte
wyd oop, wat steeds dreig om my te verslind,
waarby die Hel wat ek ly 'n Hemel lyk.
O, gee dan uiteindelik toe: is daar geen plek
oor vir berou nie, niks oor vir vergifnis nie?
Niks oor nie behalwe onderwerping; en daardie woord
verbied my trots, en my vrees vir skande
onder die geeste daar onder, wat ek verlei het
met ander beloftes en ander grootpratery
as om my te onderwerp: ek het gespog dat ek
die Almagtige kon onderwerp. Ag, hulle weet min
hoe duur ek boet vir daardie ydele spoggery,
onder watter pyniging ek van binne kreun,
terwyl hulle my aanbid op die troon van die Hel.
Met kroon en septer hoog verhef,
val ek net al laer, net die hoogste
in ellende: sulke vreugde vind eersug.
Maar sê ek kon berou hê, en kon verkry,
deur 'n daad van genade, my vorige staat; hoe gou
sou die hoogte hoë gedagtes terugbring, hoe gou herroep
wat geveinsde onderwerping gesweer het? Gemak sou
geloftes in pyn gemaak herroep as afgedwing en nietig.
Want ware versoening kan nooit groei
waar wonde van dodelike haat so diep gesteek het nie;
dit sou my net tot 'n erger terugval lei
en 'n swaarder val: so sou ek duur betaal
vir 'n kort pouse, gekoop met dubbele pyn.
Dit weet my Straffer; daarom is Hy so ver
daarvan om vrede te gee as ek daarvan om te smeek.
Alle hoop is so uitgesluit; kyk, in plaas
van ons, die uitgeworpenes, ballinge, Sy nuwe vreugde:
die mensdom geskep, en vir hom hierdie wêreld.
Vaarwel dan, hoop; en met die hoop, vaarwel, vrees;
vaarwel, berou! Alle goed is vir my verlore;
Kwaad, wees jy my goed; deur jou ten minste
deel ek die ryk met die Hemel se Koning,
deur jou, en sal ek dalk oor meer as die helfte heers,
soos die Mens binnekort, en hierdie nuwe wêreld, sal weet."
Terwyl hy so praat, het elke hartstog sy gesig verdof,
drie keer verander deur bleekheid, woede, afguns en wanhoop;
dit het sy geleende gestalte ontsier, en hom verraai
as 'n bedrieër, as enige oog hom gesien het.
Want hemelse gemoedere is altyd vry van sulke
vuil versteurings. Hy het dit gou besef,
en elke onrus met 'n uiterlike kalmte gladgestryk –
meester van bedrog; en hy was die eerste
wat valsheid beoefen het onder 'n heilige skyn,
om diep boosheid te verberg, saam met wraak weggesteek.
Tog het hy nog nie genoeg geoefen om
Uriël te mislei nie, wat reeds gewaarsku was; sy oog het hom gevolg
op die pad wat hy gegaan het, en op die Assiriese berg
gesien hoe hy vervorm was, meer as wat kon gebeur
met 'n gees van die gelukkiges; sy wrede gebare
het hy opgemerk en sy dol gedrag, toe hy alleen was,
soos hy gemeen het, heeltemal onopgemerk en ongesien.
So reis hy voort, en kom by die grens
van Eden, waar die heerlike Paradys,
nou nader, met haar groen omheining kroon,
soos met 'n landelike wal, die plat kruin
van 'n steil wildernis, wie se ruie hange,
met ruigtes oorgroei, grillerig en wild,
geen toegang gegee het nie; en bo-oor het opgegroei
'n onoorkomelike hoogte van die hoogste skaduwee,
seder en den en spar, en vertakte palm,
'n bostoneel; en soos die rye styg,
skaduwee bo skaduwee, 'n bosryke teater
met die statigste uitsig. Maar hoër as hul toppe
het die groen muur van die Paradys opgerys,
wat aan ons almal se vader 'n wye uitsig gegee het
oor sy laer ryk wat rondom gelê het.
En hoër as daardie muur het 'n kring
van die mooiste bome, swaar gelaai met die skoonste vrugte,
bloeisels en vrugte tegelyk, goudkleurig,
verskyn, gemeng met vrolike, glansende kleure;
waarop die son blyer sy strale gedruk het
as op 'n mooi aandwolk of 'n nat reënboog
wanneer God die aarde natgereën het; so lieflik was
daardie landskap. En suiwer, nou nog suiwerder lug
kom hom tegemoet, en blaas in die hart
lentevreugde en blydskap in, wat alle droefheid
kan verdryf, behalwe wanhoop. Nou versprei sagte winde,
wat hul geurige vlerke waai,
inheemse parfuum, en fluister waar hulle
daardie balsembuit gesteel het. Soos wanneer, vir hulle wat seil
verby die Kaap die Goeie Hoop, en nou al
Mosambiek verby is, op see die noordoostewinde
Sabese geure waai van die speserykus
van die gelukkige Arabië; oor so 'n vertraging
tevrede, verminder hulle hul vaart, en baie myle ver
glimlag die ou Oseaan, opgevrolik deur die lieflike reuk:
so het daardie geurige soetheid die Bose onthaal,
wat gekom het om hulle te vernietig; tog was hy meer daarmee tevrede
as Asmodeus met die visrook
wat hom, al was hy verlief, van die bruid
van Tobit se seun weggedryf het, en met wraak gestuur
uit Medië na Egipte, waar hy vasgebind is.
Nou het Satan na die opdraande van daardie steil, wilde heuwel
gereis, peinsend en stadig;
maar verder kon hy geen pad vind nie, so dig ineengevleg,
soos een aaneenlopende ruigte, het die ondergroei
van struike en verstrengelde bosse elke pad versper
vir mens of dier wat daarlangs wou gaan.
Daar was net een hek, en dié het oos gekyk
aan die ander kant. Toe die aartsmisdadiger dit sien,
het hy die regte ingang versmaai; en met minagting
het hy met een sprong hoog oor elke grens gespring
van heuwel of hoogste muur, en reg binne
land hy op sy voete. Soos wanneer 'n rondsluipende wolf,
wat die honger dryf om 'n nuwe jagveld vir prooi te soek,
dophou waar herders saans hul kuddes inkraal
in gevlegte krale veilig in die veld,
maklik oor die heining in die kraal spring;
of soos 'n dief, vasbeslote om die geld te steel
van een of ander ryk burger, wie se stewige deure,
met dwarsbalke en vas gegrendel, geen aanval vrees nie,
by die venster inklim, of oor die dakpanne:
so het hierdie eerste groot dief in God se kraal geklim;
so klim sedertdien liederlike huurlinge in Sy kerk.
Daarvandaan het hy opgevlieg, en op die Boom van die Lewe,
die middelste boom en die hoogste wat daar gegroei het,
gesit soos 'n kormorant; tog het hy nie die ware lewe
daardeur teruggewin nie, maar gesit en die dood bedink
vir hulle wat geleef het; en hy het nie aan die krag gedink
van daardie lewegewende plant nie, maar dit net gebruik
vir die uitsig – wat, goed gebruik, die waarborg sou wees
van onsterflikheid. So min weet
enigeen behalwe God alleen hoe om die goed voor hom
reg te waardeer, maar verdraai die beste dinge
tot die ergste misbruik, of tot hul laagste gebruik.
Onder hom sien hy nou met nuwe verwondering,
oop vir elke genot van die menslike sintuie,
in 'n klein ruimte die Natuur se hele rykdom, ja meer:
'n Hemel op Aarde. Want die salige Paradys
was die tuin van God, deur Hom in die ooste
van Eden geplant. Eden het sy grens gestrek
van Auran ooswaarts tot by die koninklike torings
van die groot Seleusië, deur Griekse konings gebou,
of waar die seuns van Eden lank tevore
in Telassar gewoon het. In hierdie lieflike grond
het God Sy veel liefliker tuin aangelê;
uit die vrugbare grond het Hy laat groei
alle bome van die edelste soort vir oog, reuk en smaak;
en midde-in hulle het die Boom van die Lewe gestaan,
hoog en uitstaande, wat ambrosiese vrugte gedra het
van lewende goud; en langs die lewe
het ons dood, die Boom van Kennis, digby gegroei –
kennis van goed, duur gekoop deur die kwaad te ken.
Suidwaarts deur Eden het 'n groot rivier geloop,
en dit het nie sy loop verander nie, maar onder die ruie heuwel
deurgegaan, ingesluk; want God het daardie berg
as Sy tuingrond hoog opgegooi
op die vinnige stroom, wat deur die are
van poreuse aarde met 'n vriendelike dors opgetrek,
as 'n vars fontein opgekom het, en met baie strompies
die tuin natgemaak het; daarvandaan het dit, weer saam,
teen die steil oopte afgeval en die laer stroom ontmoet,
wat nou uit sy donker gang te voorskyn kom,
en nou, verdeel in vier hoofstrome,
verskillende kante toe loop, deur baie beroemde ryke
en lande, waarvan ek hier niks hoef te vertel nie;
maar eerder om te vertel, as Kuns dit kon vertel,
hoe uit daardie saffierfontein die gekrulde spruite,
wat oor oosterse pêrels en goue sand rol,
in kronkelende dwaling onder hangende skadu's
nektar laat vloei het, en elke plant besoek, en blomme gevoed het
wat die Paradys waardig was, wat nie kieskeurige Kuns
in beddings en fyn knope nie, maar die gulle Natuur
oorvloedig uitgestort het op heuwel en dal en vlakte,
sowel waar die môreson eerste warm geskyn het
op die oop veld, as waar die ondeurdringbare skaduwee
die prieële in die middag donker gemaak het. So was hierdie plek
'n gelukkige landgoed met 'n wisselende uitsig:
boorde waar ryk bome geurige gom en balsem geween het,
ander waarvan die vrugte, blink met 'n goue skil,
lieflik gehang het – die Hesperiese fabels waar,
as hulle waar is, dan net hier – en heerlik van smaak.
Tussen hulle was grasvelde, of gelyke grasland, en kuddes
wat die sagte kruie wei;
of 'n heuweltjie met palms; of die blommeskoot
van 'n waterryke vallei het haar skatte uitgesprei,
blomme van elke kleur, en die roos sonder dorings.
Aan die ander kant was skaduryke grotte en spelonke
vol koel skuilplek, waaroor die oordekkende wingerdstok
haar pers druiwe uitlê, en saggies kruip,
weelderig; intussen val murmelende waters
teen die skuins heuwels af, verstrooi, of in 'n meer
wat na die soomoewer, met mirte gekroon,
haar kristalspieël ophou, verenig hulle hul strome.
Die voëls sing hul koor; winde, lentewinde,
wat die geur van veld en bos uitasem, stem
die bewende blare, terwyl die alomvattende Pan,
hand aan hand met die Grasieë en die Ure in 'n dans,
die ewige Lente gelei het. Nie daardie mooi veld
van Enna nie, waar Proserpina, terwyl sy blomme pluk,
self 'n mooier blom, deur die somber Dis
gepluk is, wat Ceres al daardie pyn gekos het
om haar deur die wêreld te soek; ook nie daardie soet bos
van Dafne by die Orontes, en die besielde
Kastaliese fontein nie, kon met hierdie Paradys
van Eden meeding; ook nie daardie Nisiese eiland
omring deur die rivier Triton nie, waar die ou Gam,
wat die heidene Ammon en die Libiese Jupiter noem,
Amalthea en haar blosende seun,
die jong Bacchus, vir sy stiefma Rea se oog weggesteek het;
ook nie waar Abessiniese konings hul kinders bewaak nie,
die berg Amara – al het sommige gemeen dit is
die ware Paradys, onder die Etiopiese ewenaar,
by die Nyl se oorsprong, omring deur blink rotse,
'n hele dag se reis hoog – maar dit is ver weg
van hierdie Assiriese tuin, waar die Bose
sonder vreugde al die vreugde gesien het, elke soort
lewende wese, nuut vir die oog, en vreemd.
Twee van 'n baie edeler gestalte, regop en lank,
regop soos gode, geklee in hul ingebore eer,
in naakte majesteit, het gelyk soos die heersers van alles,
en hulle het dit waardig gelyk; want in hul goddelike gesigte
het die beeld van hul glorieryke Maker geskyn:
waarheid, wysheid, heiligheid, streng en rein
(streng, maar in die ware vryheid van kinders geplaas),
waaruit ware gesag in mense kom; tog was die twee
nie gelyk nie, soos hul geslag ook nie gelyk was nie:
hy is gevorm vir bepeinsing en moed,
sy vir sagtheid en soet, aantreklike grasie;
hy net vir God, sy vir God in hom.
Sy mooi, breë voorkop en verhewe oog het
volkome heerskappy verkondig; en hiasintlokke
het manlik rondom van sy paadjie af gehang
in trosse, maar nie onder sy breë skouers nie.
Sy het, soos 'n sluier, tot by die skraal middel
haar onversierde goue lokke gedra,
los, maar in speelse krulle gegolf
soos die wingerdstok haar ranke krul, wat gedui het op
onderdanigheid, maar met sagte gesag gevra,
en deur haar gegee, deur hom die beste ontvang,
gegee met skaam onderwerping, beskeie trots,
en soet, teësinnige, liefdevolle uitstel.
En daardie geheimsinnige dele was toe nie bedek nie;
toe was daar nog geen skuldige skaamte nie. Oneerlike skaamte
oor die werke van die natuur, oneervolle eer,
uit die sonde gebore, hoe het julle die hele mensdom ontstel
met skyn in die plek daarvan, net skyn van reinheid,
en uit die mens se lewe sy gelukkigste lewe verban:
eenvoud en vlekkelose onskuld!
So het hulle naak verbygeloop, en nie die oog vermy
van God of Engel nie; want hulle het geen kwaad gedink nie.
So het hulle hand aan hand verbygeloop, die lieflikste paar
wat ooit sedertdien in die liefde se omhelsing ontmoet het:
Adam, die mooiste van al die mans – sy seuns –
wat ooit gebore is; Eva, die skoonste van haar dogters.
Onder 'n skaduryke boomgroep wat op 'n grasveld
saggies staan en fluister het, by 'n vars fontein,
het hulle gaan sit. Hul soet tuinwerk was nie meer
as net genoeg om die koel Zefirus
aangenaam te maak, en hul rus nog soeter,
en gesonde dors en eetlus nog lekkerder;
nou het hulle aan hul aandvrugte begin eet –
nektarvrugte wat die buigsame takke
vir hulle gegee het, terwyl hulle op hul sy gelê het
op die sagte, donsige wal, versier met blomme.
Die smaaklike vleis kou hulle, en in die skil
skep hulle, wanneer hulle dors word, uit die vol stroom.
Daar was geen tekort aan liewe woorde, of innemende glimlagte,
of jeugdige gekoer nie, soos dit pas
by 'n mooi paartjie, verbind in 'n gelukkige huwelik,
alleen soos hulle. Rondom hulle het al die diere
van die aarde gedartel, wat later wild sou word, al die wild
in bos of wildernis, woud of lêplek.
Speels het die leeu gesteier, en in sy poot
die bokkie gewieg; bere, tiers, sneeuluiperds, luiperds
het voor hulle rondgespring; die lomp olifant
het, om hulle te vermaak, al sy krag gebruik, en sy
soepel slurp gekrul; naby het die listige slang,
glyend en kronkelend, met 'n Gordiaanse knoop
sy gevlegte lyf gedraai, en van sy noodlottige lis
'n bewys gegee wat niemand opgemerk het nie; ander het in die gras
gelê, en nou, versadig van die weiding, gesit en staar,
of herkou terwyl die slaaptyd nader kom; want die son,
wat al gesak het, het nou met 'n vinnige daling gehaas
na die eilande in die oseaan, en in die stygende skaal
van die Hemel het die sterre wat die aand aankondig, opgekom,
toe Satan, wat nog staan en staar soos eers,
uiteindelik met moeite en treurig sy spraak teruggevind het:

"O Hel! Wat sien my oë met droefheid!
In ons plek van saligheid, so hoog verhef,
wesens van 'n ander vorm, dalk uit die aarde gebore,
nie Geeste nie, maar tog net 'n bietjie minder
as die helder hemelse Geeste; my gedagtes volg hulle
met verwondering, en kon hulle liefhê, so lewendig skyn
die goddelike ooreenkoms in hulle; so mooi het die hand
wat hulle gevorm het, grasie oor hul gestalte uitgegiet.
Ag, sagte paar, julle dink min hoe naby
julle verandering kom, wanneer al hierdie genot
sal verdwyn en julle aan ellende oorlewer –
meer ellende, hoe meer julle nou van vreugde proe.
Gelukkig is julle, maar vir so 'n groot geluk
te swak beskerm om lank te duur; en hierdie hoë plek, julle Hemel,
is swak omhein om as Hemel so 'n vyand buite te hou
soos nou ingekom het; tog is ek geen doelbewuste vyand
vir julle nie; ek kan julle bejammer, so verlate,
al word ek nie bejammer nie. Ek soek 'n verbond met julle,
en wedersydse vriendskap, so nou, so innig,
dat ek voortaan by julle moet woon, of julle by my.
My woning sal julle sintuie dalk nie so behaag
soos hierdie mooi Paradys nie; maar aanvaar dit tog,
die werk van julle Maker; Hy het dit vir my gegee,
en ek gee dit net so vrylik. Die Hel sal
haar wydste poorte oopmaak om julle twee te onthaal,
en al haar konings uitstuur; daar sal plek wees,
nie soos hierdie nou grense nie, om
julle talryke nakomelinge te ontvang. As dit nie 'n beter plek is nie,
bedank Hom wat my, teen my sin, dwing tot hierdie wraak
op julle wat my geen kwaad doen nie, ter wille van Hom wat my kwaad gedoen het.
En al sou ek oor julle onskadelike onskuld
smelt, soos ek doen, dan dwing die regverdige staatsrede,
eer en ryk, deur wraak uitgebrei
deur hierdie nuwe wêreld te verower, my nou
om te doen wat ek anders, al is ek verdoem, sou verafsku."
So het die Bose gepraat, en met noodsaak,
die tiran se verskoning, sy duiwelse dade verskoon.
Toe daal hy van sy hoë sitplek op daardie hoë boom
af tussen die speelse trop
van daardie viervoetige soorte, self nou die een,
dan die ander, soos hul vorm sy doel die beste dien
om sy prooi van nader te bekyk, en, onopgemerk,
uit te vind wat hy nog oor hul staat kon leer,
uit woord of daad. Rondom hulle
sluip hy nou as 'n leeu met 'n vurige blik;
dan as 'n tier wat toevallig
aan die rand van die bos twee sagte reebokkies sien speel,
en dadelik plat lê, dan opstaan en dikwels
sy lêplek verander, soos een wat sy grond kies
waarvandaan hy kan storm en hulle albei die sekerste gryp,
een in elke poot. Toe Adam, die eerste man,
met Eva, die eerste vrou, begin praat het,
het Satan hom gedraai, een en al oor vir die nuwe woorde.

"Enigste maat, en enigste deel van al hierdie vreugdes,
jy self is my dierbaarder as alles: die Mag
wat ons gemaak het, en vir ons hierdie wye wêreld,
moet oneindig goed wees, en met Sy goedheid
net so vrygewig en vry as oneindig;
want Hy het ons uit die stof opgehef en ons hier geplaas
in al hierdie geluk – ons wat uit Sy hand
niks verdien het nie, en ook niks kan doen
waaraan Hy behoefte het nie; Hy wat
van ons geen ander diens vra nie as om
hierdie een, hierdie maklike opdrag te hou: van al die bome
in die Paradys wat heerlike vrugte dra,
so verskillend, net nie van daardie een boom te proe nie,
die Boom van Kennis, langs die Boom van die Lewe geplant.
So naby groei die dood aan die lewe, wat die dood ook al is –
iets verskrikliks, sonder twyfel; want jy weet goed
God het gesê dit is die dood om van daardie boom te proe,
die enigste teken van ons gehoorsaamheid wat oorbly
onder soveel tekens van mag en gesag
wat aan ons gegee is, en die heerskappy wat ons gekry het
oor al die ander skepsels wat
die aarde, lug en see besit. Laat ons dan nie
een maklike verbod hard vind nie, ons wat
so 'n groot vryheid oor alles anders geniet, en 'n onbeperkte
keuse uit veelvuldige genietinge.
Maar laat ons Hom altyd prys, en Sy mildheid
verheerlik, terwyl ons ons heerlike taak volg:
om hierdie groeiende plante te snoei en hierdie blomme te versorg,
wat, al was dit swaar werk, met jou soet sou wees."

Eva het hom so geantwoord: "O jy vir wie
en uit wie ek gevorm is, vlees van jou vlees,
en sonder wie ek geen doel het nie, my gids
en hoof! Wat jy gesê het, is regverdig en reg.
Want ons is Hom waarlik alle lof verskuldig,
en daaglikse dank; veral ek, wat
die veel gelukkiger lot geniet, want ek geniet jou,
wat soveel verhewener is, terwyl jy
nêrens 'n maat soos jyself kan vind nie.
Daardie dag onthou ek dikwels, toe ek die eerste keer
uit die slaap wakker geword het en gevind het dat ek
onder 'n skaduwee op blomme lê, en baie gewonder het waar
en wat ek was, waarvandaan hierheen gebring, en hoe.
Nie ver daarvandaan nie het 'n murmelende geluid
van water uit 'n grot gekom, en uitgesprei
in 'n vloeibare vlakte, en toe stilgestaan,
rein soos die uitspansel van die Hemel. Ek het soontoe gegaan
met onervare gedagtes, en gaan lê
op die groen oewer, om in die helder,
gladde meer te kyk, wat vir my soos 'n ander lug gelyk het.
Toe ek vooroor buk om te kyk, reg teenoor my,
het 'n gestalte in die waterglans verskyn,
wat vooroor buk om na my te kyk. Ek het teruggeskrik;
dit het teruggeskrik; maar ingenome het ek gou teruggekom;
ingenome het dit net so gou teruggekom, met blikke wat antwoord gee
van meegevoel en liefde. Daar sou ek tot vandag toe
gestaar het en weggekwyn het van ydele verlange,
as 'n stem my nie so gewaarsku het nie: 'Wat jy sien,
wat jy daar sien, mooi Skepsel, is jyself;
saam met jou het dit gekom en gaan dit. Maar volg my,
en ek sal jou bring waar geen skaduwee
jou koms en jou sagte omhelsing afwag nie, maar hy
van wie jy die beeld is; hom sal jy geniet,
onafskeidbaar joune; vir hom sal jy
menigtes soos jyself baar, en daarom genoem word
die Moeder van die menslike geslag.' Wat kon ek doen
anders as om dadelik te volg, so onsigbaar gelei?
Totdat ek jou gesien het, regtig mooi en lank,
onder 'n plataan; tog het jy vir my minder mooi gelyk,
minder sag en innemend, minder lieflik en mild
as daardie gladde waterbeeld. Ek het omgedraai;
jy het my gevolg en hard geroep: 'Kom terug, mooi Eva;
van wie vlug jy? Hy van wie jy vlug – van hom is jy,
sy vlees, sy been; om jou die lewe te gee, het ek
uit my sy, naaste aan my hart, aan jou
wesenlike lewe geleen, om jou aan my sy te hê,
voortaan 'n onafskeidbare, dierbare troos.
As deel van my siel soek ek jou, en eis ek jou op,
my ander helfte.' Daarmee het jou sagte hand
myne gegryp; ek het toegegee; en van daardie tyd af sien ek
hoe skoonheid oortref word deur manlike grasie
en wysheid, wat alleen waarlik mooi is."
So het ons almal se moeder gepraat, en met oë
vol onberispelike huweliksliefde
en sagte oorgawe, het sy, half omhelsend, geleun
teen ons eerste vader; die helfte van haar swellende bors,
naak, het syne ontmoet, onder die vloeiende goud
van haar los lokke versteek. Hy, verheug
oor haar skoonheid en haar onderdanige bekoring,
het met verhewe liefde geglimlag, soos Jupiter
vir Juno glimlag wanneer hy die wolke bevrug
wat Meiblomme laat val; en hy het haar vrouelippe
met rein soene gedruk. Die Duiwel het eenkant toe gedraai
van afguns; tog het hy hulle met 'n jaloerse, kwaadwillige loer
skuins aangekyk, en so by homself gekla:

"Haatlike gesig, gesig wat my pynig! So sal hierdie twee,
in mekaar se arms in die paradys –
die gelukkiger Eden – hulle versadig
aan saligheid op saligheid; terwyl ek in die Hel gestoot word,
waar daar geen vreugde of liefde is nie, net wilde begeerte –
nie die minste van ons ander pyne nie –
wat altyd onvervuld met pyn van verlange kwyn.
Maar laat ek nie vergeet wat ek uit hulle eie mond
gehoor het nie: alles is nie hulle s'n nie, lyk dit;
daar staan een noodlottige boom, die Boom van Kennis,
wat hulle verbied is om te proe. Kennis verbode?
Dis verdag, sonder rede. Waarom sou hulle Heer
hulle dít misgun? Kan dit sonde wees om te weet?
Kan dit die dood wees? En bly hulle net staande
deur onkunde? Is dít hulle gelukkige staat,
die bewys van hulle gehoorsaamheid en hulle geloof?
O, mooi fondament gelê om op te bou:
hulle ondergang! Hiermee sal ek hulle gemoed prikkel
met meer begeerte om te weet, en om
afgunstige bevele te verwerp, opsetlik uitgedink
om hulle laag te hou, terwyl kennis hulle kon verhef
en gelyk aan gode maak. As hulle dít wil word,
proe hulle en sterf. Wat kan meer waarskynlik volg?
Maar eers moet ek noukeurig soek en rondloop
deur hierdie tuin, en geen hoek onbespied laat nie;
'n toeval, pure toeval, kan my lei waar ek
'n dwalende Gees van die Hemel by 'n fontein ontmoet,
of teruggetrek in digte skaduwee, om uit hom te trek
wat ek verder moet leer. Lewe solank julle kan,
nog gelukkige paar; geniet, totdat ek terugkom,
kort plesier, want lang ellende sal volg!"
Met dié woorde het hy minagtend en trots weggedraai,
maar slinks en versigtig, en hy het begin
deur bos, deur woesteny, oor heuwel, oor dal te swerf.

Intussen, in die verste weste, waar die hemel
die aarde en die oseaan ontmoet, het die sinkende son
stadig gedaal, en reg teenoor
die oostelike poort van die Paradys
sy aandstrale gelyk gerig. Dit was 'n rots
van albaster, opgestapel tot by die wolke,
ver sigbaar, met een kronkelende opgang
wat van die aarde af bereikbaar was, een hoë ingang;
die res was ruwe krans wat bly oorhang
hoe hoër dit rys, onmoontlik om te klim.
Tussen hierdie rotspilare het Gabriël gesit,
hoof van die engelewagte, en vir die nag gewag;
om hom het die ongewapende jeug van die Hemel
heldespele beoefen, maar naby byderhand
was die hemelse wapens, skilde, helms en spiese,
hoog opgehang, vlammend van diamant en goud.
Daarheen het Uriël gekom, deur die aand gegly
op 'n sonstraal, so vinnig soos 'n verskietende ster
in die herfs deur die nag skiet, wanneer brandende dampe
die lug beroer, en die seeman wys
van watter punt van sy kompas hy moet oppas
vir stormwinde. Haastig het hy so begin:

"Gabriël, die lot het jou in jou beurt
die taak en streng wag gegee, dat na hierdie gelukkige plek
niks wat kwaad is mag nader of ingaan nie.
Vandag, op die hoogte van die middag, het daar na my sfeer
'n Gees gekom wat, so het dit gelyk, gretig was om
meer van die Almagtige se werke te ken, veral die Mens,
God se nuutste beeld. Ek het sy pad gevolg,
heeltemal op spoed gerig, en sy lugtige gang dopgehou;
maar op die berg wat noord van Eden lê,
waar hy eerste neergestryk het, het ek gou gesien dat sy voorkoms
vreemd aan die Hemel was, verduister deur vuil hartstogte.
My oog het hom nog gevolg, maar onder die skaduwee
het ek hom uit die oog verloor. Een van die verbanne bende,
vrees ek, het hom uit die Afgrond gewaag om
nuwe moeilikheid te stook; dis jou taak om hom te vind."
Die gevleuelde krygsman het hom so geantwoord:

"Uriël, dis geen wonder dat jou volmaakte oog,
in die son se helder kring waar jy sit,
ver en wyd sien nie. By hierdie poort kom niemand in
verby die wagte hier nie, behalwe dié wat, goed bekend,
uit die Hemel kom; en sedert die middaguur
geen skepsel van daar nie. As 'n Gees van 'n ander soort
met opset oor hierdie aardse grense gespring het,
doelbewus, dan weet jy dis moeilik om
geestelike wese met 'n stoflike grendel uit te hou.
Maar as hy binne die kring van hierdie paaie,
in watter gedaante ook al, skuil – hy van wie
jy vertel – sal ek dit teen môredagbreek weet."
So het hy belowe; en Uriël het na sy pos
teruggekeer op daardie helder straal, wie se punt, nou opgelig,
hom skuins afwaarts gedra het na die son, nou gesak
onder die Asore; of die eerste bol,
ongelooflik vinnig, daarheen gerol het
in sy daaglikse loop, of hierdie minder ratse aarde,
deur 'n korter vlug na die ooste, hom daar gelaat het
om met weerkaatste purper en goud te tooi
die wolke wat by sy westelike troon diens doen.

Nou het die stil Aand gekom, en die grys Skemer
het alles in haar sobere drag geklee;
die Stilte het saamgekom; want dier en voël,
die een na sy grasbed, die ander na hul neste,
het weggesluip, almal behalwe die wakker nagtegaal;
die hele nag lank het sy haar liefdeslied gesing;
die Stilte was tevrede. Nou het die uitspansel gegloei
met lewende saffiere. Hesperus, wat
die sterreleër gelei het, het die helderste gery, tot die maan
wat in bewolkte majesteit opkom, uiteindelik
as sigbare koningin haar weergalose lig ontsluier het
en oor die donker haar silwer mantel gegooi het.

Toe sê Adam vir Eva: "Lieflike gade, die uur
van die nag, en alles wat nou gaan rus,
herinner ons aan dieselfde rus; want God het
werk en rus, soos dag en nag, vir die mens
na mekaar bepaal; en die tydige dou van die slaap,
wat nou met sagte, lomerige gewig val, laat
ons ooglede sak. Ander skepsels swerf die hele dag
ledig rond, sonder werk, en het minder rus nodig;
die mens het sy daaglikse werk van liggaam of gees
gekry, wat sy waardigheid toon,
en die Hemel se aandag op al sy weë;
terwyl ander diere doelloos rondloop,
en God van hulle doen en late geen rekenskap vra nie.
Môre, voordat die vars oggend die ooste streep
met die eerste nadering van lig, moet ons op wees
en by ons aangename werk, om weer orde te bring
in daardie blommeprieëls, daardie groen laninkies
waar ons smiddae wandel, toegegroei met takke
wat ons karige versorging bespot en
meer hande as ons s'n nodig het om hul wilde groei te snoei.
Daardie bloeisels ook, en daardie druppende gom
wat rondgestrooi lê, lelik en ongelyk,
moet weggeruim word as ons gemaklik wil loop;
intussen, soos die Natuur wil, sê die nag ons moet rus."

Eva, met volmaakte skoonheid getooi, het hom geantwoord:
"My oorsprong en my leidsman, wat jy beveel,
gehoorsaam ek sonder teëpraat. So beskik God:
God is jou wet, jy myne. Om niks meer te weet nie
is die vrou se gelukkigste kennis, en haar lof.
As ek met jou praat, vergeet ek alle tyd;
alle seisoene en hul wisseling is ewe lieflik.
Soet is die asem van die Oggend, soet haar opkoms,
met die sang van die vroegste voëls; aangenaam die son
wanneer hy eers oor hierdie heerlike land
sy oosterse strale sprei, oor kruid, boom, vrug en blom
wat glinster van dou; geurig die vrugbare aarde
na sagte buie; en soet die koms
van die welkome, sagte Aand; dan die stil Nag
met hierdie plegtige voël van haar, en hierdie mooi maan,
en hierdie juwele van die Hemel, haar sterregevolg.
Maar nie die asem van die Oggend wanneer sy opstyg
met die sang van die vroegste voëls nie; nie die opkomende son
oor hierdie heerlike land nie; nie kruid, vrug, blom
wat glinster van dou nie; nie die geur na buie nie;
nie die welkome, sagte Aand nie; nie die stil Nag
met haar plegtige voël nie, nie 'n wandeling by maanlig
of glinsterende sterlig nie – niks is sonder jou soet nie.
Maar waarom skyn hierdie die hele nag? Vir wie
is hierdie heerlike gesig as die slaap alle oë gesluit het?"
Ons almal se voorvader het haar geantwoord:

"Dogter van God en die mens, volmaakte Eva,
hierdie moet hul loop om die aarde voltooi
teen môreaand, en van land tot land,
in volgorde, al is dit vir nasies wat nog nie gebore is nie,
bring hulle lig wat gereed gemaak is; hulle sak en rys
sodat die volle Duisternis nie snags weer
haar ou besitting inneem en die lewe uitdoof
in die Natuur en in alle dinge nie. Dié sagte vure
verlig dit nie net nie, maar met vriendelike warmte
van verskillende invloed koester en verwarm hulle,
temper of voed hulle dit, of stort deels
hul sterrekrag neer op alles wat groei
op aarde, wat so beter gereed word om
volmaaktheid van die son se sterker straal te ontvang.
Al sien niemand hulle in die diep nag nie,
skyn hulle nie verniet nie; en moenie dink, al was daar geen mense,
dat die Hemel sonder toeskouers, God sonder lof sou wees nie.
Miljoene geestelike wesens loop op die aarde
ongesien, as ons wakker is en as ons slaap;
almal aanskou Sy werke met onophoudelike lof
dag en nag. Hoe dikwels het ons van die hange
van 'n weergalmende heuwel of ruigte gehoor
hoe hemelse stemme in die middernagtelike lug,
alleen, of in antwoord op mekaar se noot,
hul groot Skepper besing? Dikwels, in groepe,
terwyl hulle wag hou of snags hul rondtes loop,
met die hemelse aanslag van instrumente
verenig in volle harmonie, verdeel hul liedere
die nag en lig ons gedagtes op na die Hemel."

Terwyl hulle so praat, het hulle hand aan hand, alleen,
na hul salige prieël gegaan. Dit was 'n plek
wat die soewereine Planter gekies het toe Hy
alles vir die mens se genotvolle gebruik gevorm het; die dak
van digste skuiling was ingevlegte skaduwee
van lourier en mirt, en wat hoër gegroei het
met stewige, geurige blare; aan albei kante
het akantus en elke geurige ruie struik
die groen muur toegekamp; elke pragtige blom,
iris in alle kleure, rose en jasmyn,
het hul bloeiende koppe hoog tussenin gelig en
'n mosaïek gevorm; onder die voet het die viooltjie,
krokus en hiasint met ryk inlegwerk
die grond geborduur, kleurryker as met klippe
van die duurste inlegsel. Geen ander skepsel,
voël, dier, insek of wurm, het gewaag om hier in te gaan nie,
so groot was hul ontsag vir die mens. In 'n skaduryker prieël,
heiliger en meer afgesonder – al is dit net verdigsel –
het Pan of Silvanus nooit geslaap nie, en het geen nimf
of Faunus ooit gekom nie. Hier, in die verborge hoekie,
het Eva, die bruid, met blomme, kranse en soetruikende kruie
die eerste keer haar huweliksbed versier;
en hemelse kore het die bruilofslied gesing
op die dag toe die huweliksengel haar na ons vader
gebring het, in naakte skoonheid mooier getooi
en lieftaliger as Pandora, wat die gode
met al hul gawes beskenk het – en o, te veel soos sy
in die treurige afloop, toe sy na die onwyser seun
van Jafet deur Hermes gebring is en die mensdom
met haar mooi voorkoms verstrik het, om wraak te neem
op hom wat Jupiter se ware vuur gesteel het.

Toe hulle so by hul skaduryke verblyf aankom, het albei gaan staan,
albei omgedraai, en onder die oop lug aanbid
die God wat uitspansel, lug, aarde en hemel gemaak het,
wat hulle aanskou het, die maan se stralende bol
en die sterrehemel: "U het ook die nag gemaak,
almagtige Maker, en U die dag,
wat ons, besig met ons opgedraagde werk,
voltooi het, gelukkig in ons hulp aan mekaar
en ons liefde vir mekaar, die kroon van al ons geluk,
deur U beskik; en hierdie heerlike plek
is vir ons te groot, waar U oorvloed
deelgenote kort en ongepluk op die grond val.
Maar U het belowe dat uit ons twee 'n geslag
die aarde sal vul, wat saam met ons U
oneindige goedheid sal prys, as ons wakker word
en as ons, soos nou, U gawe van slaap soek."
Dit het hulle eenstemmig gesê, en geen ander rituele
het hulle gehou nie, net suiwer aanbidding,
wat God die meeste behaag; na hul binneste prieël
het hulle hand aan hand gegaan; en, sonder die moeite om
hierdie lastige vermommings uit te trek wat ons dra,
het hulle dadelik langs mekaar gaan lê; en Adam het, meen ek,
hom nie van sy mooi vrou weggedraai nie, en Eva het nie die
geheimsinnige rituele van huweliksliefde geweier nie –
wat huigelaars ook al streng mag sê
oor reinheid, en plek, en onskuld,
terwyl hulle as onrein beskinder wat God
rein verklaar, aan sommige beveel en aan almal vry laat.
Ons Maker sê: vermeerder; wie sê: onthou jou,
behalwe ons Vernietiger, vyand van God en die mens?

Gegroet, huwelikse Liefde, geheimsinnige wet, ware bron
van menslike nageslag, die enigste eiendom
in die Paradys waar alles anders gemeenskaplik is!
Deur jou is owerspelige Wellus van die mense weggedryf
om tussen die troppe diere rond te dwaal; deur jou,
gegrond op rede, getrou, regverdig en rein,
is dierbare verwantskap, en al die liefdesbande
van vader, seun en broer, die eerste keer geken.
Ek sal jou nooit sonde of iets skandeliks noem
of dink jy pas nie by die heiligste plek nie,
ewige fontein van huislike soetheid,
wie se bed onbevlek en kuis verklaar is,
nou of vroeër, soos heiliges en aartsvaders dit geken het.
Hier gebruik die Liefde sy goue pyle, hier steek hy
sy standvastige lamp aan en swaai hy sy purper vlerke,
hier heers hy en feesvier; nie in die gekoopte glimlag
van hoere nie, liefdeloos, vreugdeloos, sonder teerheid,
toevallige genot; nie in die hof se liefdesaffêres nie,
gemengde dans, of wulpse maskerade, of middernagbal,
of serenade, wat die uitgehongerde minnaar sing
vir sy trotse skone, wat dit die beste met minagting beantwoord.
Hierdie twee het, deur nagtegale gesus, in mekaar se arms geslaap,
en op hul naakte ledemate het die blommedak
rose laat reën, wat die oggend weer aangevul het. Slaap maar,
geseënde paar; en o, nog die gelukkigste as julle
geen gelukkiger staat soek nie, en weet om niks meer te weet nie.

Nou het die nag met haar skaduryke keël
halfpad uitgemeet teen hierdie groot gewelf onder die maan,
en uit hul ivoorpoort het die gérubs,
wat op die gewone uur uitgekom het, gewapen gestaan
vir hul nagwagte in krygshaftige parade;
toe sê Gabriël so vir die een naaste aan hom in mag:

"Usiël, neem die helfte van hulle en patrolleer die suide
met die strengste wag; die ander swenk na die noorde;
ons kringe ontmoet mekaar reg in die weste." Soos vlamme verdeel hulle,
die helfte swenk na die skildkant, die helfte na die spieskant.
Uit hulle het hy twee sterk en skrander Geeste geroep
wat naby hom gestaan het, en hulle so opdrag gegee:
"Ithuriël en Sefon, deursoek met gevleuelde spoed
hierdie hele tuin, en laat geen hoekie ongesoek nie;
maar veral waar daardie twee mooi skepsels woon,
wat nou dalk lê en slaap, veilig teen kwaad.
Vanaand het daar een van die sakkende son af gekom
wat vertel van 'n helse Gees wat gesien is
op pad hierheen (wie sou dit kon dink?), ontsnap
uit die tralies van die Hel, ongetwyfeld met slegte bedoelings.
Waar julle so een vind, gryp hom vas en bring hom hierheen."
So het hy gepraat en sy stralende geledere verder gelei,
wat die maan verblind het; die twee het reguit na die prieël gegaan,
op soek na die een wat hulle moes vind. Daar het hulle hom gevind,
gehurk soos 'n padda, naby aan Eva se oor,
waar hy met sy duiwelse kuns probeer het om
die organe van haar verbeelding te bereik, en daarmee
illusies te smee soos hy wou, spookbeelde en drome;
of om, deur gif in te blaas, dalk
die lewensgeeste te besmet wat uit suiwer bloed opstyg
soos sagte asems uit suiwer riviere, en so
ten minste versteurde, ontevrede gedagtes op te wek,
ydele hoop, ydele doele, buitensporige begeertes,
opgeblaas deur grootse waanbeelde wat trots laat groei.
Terwyl hy so besig was, het Ithuriël hom met sy spies
liggies aangeraak; want geen valsheid kan
die aanraking van hemelse staal verdra nie, maar keer
noodwendig terug na sy eie gedaante. Op spring hy,
ontbloot en verras. Soos wanneer 'n vonk
op 'n hoop buskruit val wat gereed lê
om in vate in 'n kruitmagasyn gebêre te word
vir 'n oorlog waarvan gerugte loop – die swart korrels
steek met 'n skielike vlam die lug aan die brand –
so het die Bose in sy eie gedaante opgespring.
Daardie twee mooi engele het teruggetree, half verbaas
om so skielik die grusame koning te sien;
tog het hulle hom, sonder vrees, gou so aangespreek:

"Watter een van daardie opstandige Geeste, tot die Hel veroordeel,
is jy, wat uit jou tronk ontsnap het? En waarom, verander,
het jy soos 'n vyand op die loer gesit,
hier, en gewaak by die kop van hierdie twee wat slaap?"
"Ken julle my dan nie?" het Satan vol minagting gesê,
"ken julle my nie? Eens het julle geweet ek is nie julle maat nie,
toe ek daar gesit het waar julle nie gewaag het om op te vlieg nie.
As julle my nie ken nie, bewys dit dat julle self onbekend is,
die laagste van julle skare; of, as julle weet,
waarom vra julle, en begin julle sonder nodigheid
julle boodskap, wat net so nutteloos sal eindig?"
Sefon het hom geantwoord, minagting met minagting:

"Moenie dink, opstandige Gees, dat jou gedaante dieselfde is,
of jou glans onverminderd, sodat mens jou herken
soos toe jy opreg en rein in die Hemel gestaan het nie;
daardie heerlikheid het, toe jy nie meer goed was nie,
van jou gewyk; en jy lyk nou
soos jou sonde en jou plek van verdoemenis, donker en vuil.
Maar kom, want jy sal, wees seker, rekenskap gee
aan hom wat ons gestuur het, wie se taak dit is om
hierdie plek onaantasbaar te hou, en hierdie twee veilig."
So het die gérub gepraat; en sy ernstige teregwysing,
streng in jeugdige skoonheid, het dit onoorwinlike
grasie gegee. Beskaamd het die Duiwel gestaan
en gevoel hoe ontsagwekkend goedheid is, en gesien
hoe lieflik die Deug in haar gedaante is; gesien en getreur
oor sy verlies; maar veral oor hy sien dat hulle hier merk
hoe sy glans sigbaar verswak het; tog het hy
onverskrokke gelyk. "As ek moet stry," het hy gesê,
"dan die beste met die beste, die sender, nie die gestuurdes nie,
of almal tegelyk; meer roem sal gewen word
of minder verloor." "Jou vrees," sê Sefon dapper,
"spaar ons die toets van wat die minste van ons kan doen
alleen teen jou, wat boos en dus swak is."
Die Bose het nie geantwoord nie, oorweldig deur woede;
maar soos 'n trotse perd wat ingeteuel is, het hy hooghartig aangestap
en op sy ysterstang gekou. Om te veg of te vlug
het hy nutteloos geag; ontsag van bo het sy hart
bedwing, wat andersins nie bang was nie. Nou het hulle naby
die westelike punt gekom, waar die wagte wat elk 'n halwe kring loop,
net ontmoet het en, verenig in een eskader, aangesluit gestaan het
in afwagting van die volgende bevel. Hulle aanvoerder,
Gabriël, het van voor af so hardop geroep:

"O vriende, ek hoor die tree van vinnige voete
wat hierheen aangehaas kom, en nou sien ek vlugtig
Ithuriël en Sefon deur die skaduwee;
en saam met hulle kom 'n derde met 'n koninklike houding,
maar met verbleikte, vaal glans; wat aan sy gang
en woeste houding na die Vors van die Hel lyk,
wat waarskynlik nie sonder 'n stryd hier sal weggaan nie;
staan vas, want in sy blik dreig uittarting."
Hy het skaars klaargepraat toe die twee nader kom
en kortliks vertel wie hulle bring, waar gevind,
waarmee besig, in watter gedaante en houding gehurk.
Met 'n streng blik het Gabriël so vir Satan gesê:

"Waarom het jy, Satan, die grense oortree wat
vir jou oortredings bepaal is, en die taak versteur
van ander, wat nie verkies om te oortree
soos jy nie, maar mag en reg het
om jou vrypostige toegang tot hierdie plek te bevraagteken –
besig, lyk dit, om die slaap te skend, en dié
wie se woning God hier in geluk geplant het?"
Satan, met 'n minagtende frons, het hom so geantwoord:

"Gabriël, in die Hemel het jy as wys bekend gestaan,
en so het ek jou ook geag; maar hierdie vraag
laat my twyfel. Leef daar iemand wat sy pyn liefhet?
Wie sou nie, as hy 'n weg vind, uit die Hel losbreek nie,
al is hy daartoe veroordeel? Jy sou self, ongetwyfeld,
dapper waag na watter plek ook al
die verste van pyn is, waar jy kon hoop om
marteling vir gemak te ruil, en die gouste
smart met vreugde te vergoed – en dit het ek hier gesoek.
Vir jou is dit geen rede nie, want jy ken net die goeie,
maar het die kwaad nie beproef nie. En wil jy my
die wil van Hom wat ons inperk, voorhou? Laat Hy Sy ysterpoorte
beter grendel as Hy wil hê ons moet bly
in daardie donker gevangenskap. Soveel oor wat gevra is.
Die res is waar: hulle het my gevind waar hulle sê;
maar dit beteken nie geweld of skade nie."
So het hy smalend gepraat. Die krygsengel, geraak,
het minagtend half geglimlag en so geantwoord:

"O, wat 'n verlies vir die Hemel – iemand wat oor wysheid kan oordeel –
sedert Satan geval het, wat deur dwaasheid omvergewerp is!
En nou kom hy terug, uit sy tronk ontsnap,
en twyfel ernstig of hy hulle wys moet ag
of nie, wat vra watter vrypostigheid hom hierheen gebring het
sonder verlof uit die grense wat vir hom in die Hel bepaal is;
so wys ag hy dit om van pyn te vlug,
hoe ook al, en om sy straf te ontsnap!
Oordeel maar so, verwaande, totdat die toorn
wat jy met jou vlug oor jou bring, jou vlug ontmoet,
sewevoudig, en daardie wysheid terug na die Hel gesel,
wat jou nog nie beter geleer het nie: dat geen pyn
kan opweeg teen oneindige toorn wat geprikkel is nie.
Maar waarom jy alleen? Waarom het saam met jou
nie die hele Hel losgebreek nie? Is pyn vir hulle
minder pyn, minder iets om voor te vlug? Of is jy as hulle
minder taai om te verduur? Moedige aanvoerder,
die eerste op die vlug vir pyn! As jy aan
jou verlate leër dié rede vir jou vlug gegee het,
sou jy sekerlik nie as enigste vlugteling gekom het nie."
Die Bose het met 'n streng frons so geantwoord:

"Nie dat ek minder verduur, of terugdeins vir pyn nie,
beledigende engel! Jy weet goed dat ek
jou felste aanval weerstaan het toe in die geveg tot jou hulp
die verwoestende sarsies donder met alle spoed gekom het
en jou spies gesteun het, wat andersins niemand gevrees het nie.
Maar jou woorde, lukraak soos altyd,
bewys hoe onervare jy is in wat pas,
ná swaar beproewings en vorige mislukkings,
vir 'n getroue leier: om nie alles te waag
op gevaarlike paaie wat hy self nie beproef het nie.
Daarom het ek, ek alleen, eerste onderneem
om oor die verlate Afgrond te vlieg en te verken
hierdie nuutgeskape wêreld, waaroor in die Hel
die gerug nie stil is nie, in die hoop om hier
'n beter woning te vind, en my geteisterde Magte
hier op die aarde, of in die middellug, te vestig;
al moet ons om dit te besit weer eens toets
wat jy en jou spoggerige legioene teen ons durf;
wie se makliker werk dit sou wees om hul Heer
hoog in die Hemel te dien, Sy troon met liedere te besing,
en op geoefende afstand te buig, nie te veg nie."
Die krygsengel het hom dadelik geantwoord:

"Om iets te sê en dit dadelik terug te trek – eers voor te gee
dis wys om van pyn te vlug, en dan te beweer jy is 'n spioen –
bewys geen leier nie, maar 'n leuenaar wat uitgevang is,
Satan; en kan jy nog 'getrou' byvoeg? O naam,
o heilige naam van getrouheid, ontheilig!
Getrou aan wie? Aan jou opstandige bende?
'n Leër van duiwels, 'n gepaste liggaam vir 'n gepaste kop.
Was dit julle dissipline en beloofde trou,
julle militêre gehoorsaamheid – om
trou aan die erkende hoogste Mag te verbreek?
En jy, slinkse huigelaar, wat nou wil voorkom as
die beskermheer van vryheid – wie het meer as jy
eens geflikflooi, gekruip, en slaafs aanbid
die Hemel se ontsagwekkende Monarg? Waarom, behalwe in die hoop
om Hom te onterf en self te heers?
Maar let op wat ek jou nou aanraai: weg!
Vlug terug na waarvandaan jy gevlug het! As jy van hierdie uur af
binne hierdie heilige grense verskyn,
sleep ek jou geketend terug na die helse put
en seël ek jou so toe dat jy voortaan nie meer
die maklike poorte van die Hel, te swak gegrendel, sal bespot nie."
So het hy gedreig; maar Satan het aan geen dreigemente
aandag gegee nie, en al hoe woedender geantwoord:

"Praat van kettings wanneer ek jou gevangene is,
trotse grenswag-gérub! Maar voor dit
kan jy verwag om self 'n veel swaarder las te voel
van my oorwinnende arm, al ry die Koning van die Hemel
op jou vlerke, en al trek jy en jou maats,
gewoond aan die juk, Sy triomfwa
in optog oor die Hemel se pad, met sterre geplavei."
Terwyl hy so praat, het die helder engele-eskader
vuurrooi geword, en hul slagorde in sekelmaanhorings
skerp gevorm, en begin om hom te omsingel
met skuins gehoue spiese, so dig soos wanneer 'n land
van Ceres, ryp vir die oes, golwend buig
met haar bos van baardare, na waar die wind
hulle swaai; die besorgde ploeër staan en vrees
dat sy hopelose gerwe op die dorsvloer
net kaf sal wees. Aan die ander kant het Satan, verskrik,
al sy krag versamel en tot sy volle grootte uitgerek gestaan,
soos Teneriffe of Atlas, onbeweeglik.
Sy gestalte het tot by die lug gereik, en op sy helmkam
het Afgryse as pluim gesit; en in sy greep was
iets wat na spies en skild gelyk het. Nou kon vreeslike dade
gevolg het, en nie net die Paradys
in hierdie beroering nie, maar die sterregewelf
van die hemel miskien, of ten minste al die elemente
sou in puin gelê het, versteur en verskeur
deur die geweld van hierdie stryd, as nie gou
die Ewige, om so 'n gruwelike geveg te voorkom,
Sy goue skaal in die hemel uitgehang het – nog te sien
tussen Astrea en die teken van die Skerpioen –
waarin Hy eers alles wat geskape is geweeg het,
die hangende ronde aarde met die lug in
teenwig, en nou alle gebeure weeg,
veldslae en koninkryke. Daarin het Hy twee gewigte gesit,
die gevolg van uiteengaan en die gevolg van veg.
Die tweede het vinnig opgevlieg en teen die balk geskop;
toe Gabriël dit sien, het hy die Bose so aangespreek:

"Satan, ek ken jou krag, en jy ken myne;
nie een is ons eie nie, maar gegee. Watter dwaasheid dan
om te spog met wat wapens kan doen? Want joune kan nie meer
as wat die Hemel toelaat nie, en myne ook nie, al is dit nou verdubbel
om jou soos modder te vertrap. As bewys, kyk op
en lees jou lot in daardie hemelse teken,
waar jy geweeg is en gewys hoe lig, hoe swak jy is
as jy weerstand bied." Die Bose het opgekyk en gesien
sy skaal hang hoog bo. Niks meer nie; maar hy het gevlug,
mompelend, en met hom het die skaduwees van die nag gevlug.

Openbaring: in Openbaring 12:12 roep 'n stem in die Hemel "Wee die bewoners van die aarde" nadat die Draak (Satan) uit die Hemel gewerp is.

Uriël: die aartsengel van die son wat Satan, vermom as 'n jong gérub, in Boek 3 die pad na die aarde gewys het.

Assiriese berg: die berg Nifates, waar Satan aan die einde van Boek 3 geland het.

Sabese geure: geure uit Saba (Skeba) in die suide van Arabië, bekend vir wierook en speserye.

Asmodeus: in die apokriewe boek Tobit 'n bose gees wat deur die rook van 'n brandende vis se hart en lewer van Sara, die bruid van Tobit se seun Tobias, weggedryf is; die engel Rafael het hom in Egipte vasgebind.

Auran, Seleusië, Telassar: plekke in Mesopotamië waarmee Milton die grense van Eden aandui (vgl. 2 Konings 19:12).

Hesperiese fabels: die Griekse mite van die tuin van die Hesperiede, waar goue appels gegroei het.

Proserpina: Romeinse godin wat deur Dis (Pluto), die god van die onderwêreld, ontvoer is terwyl sy in Enna op Sisilië blomme gepluk het; haar moeder Ceres het haar oral gesoek.

Asore: eilandgroep in die Atlantiese Oseaan, ver wes van Europa; hier die plek waar die son ondergaan.

Hesperus: die aandster (die planeet Venus soos dit saans gesien word).

Pan, Silvanus, Faunus: Griekse en Romeinse gode van die veld en die bos; nimfe is natuurgeeste in die vorm van jong vroue.

Pandora: in die Griekse mite die eerste vrou, deur die gode met gawes beskenk; Hermes het haar na Epimetheus, seun van Japetus (wie Milton met Jafet gelykstel), gebring, en deur haar het die ellende in die wêreld gekom. Dit was die gode se wraak op Prometheus, wat die vuur van Jupiter gesteel het.

Ceres: Romeinse godin van die graan en die oes.

Teneriffe, Atlas: 'n hoë vulkaniese berg op die Kanariese Eilande, en 'n bergreeks in Noord-Afrika.

Astrea, Skerpioen: die sterrebeelde Maagd en Skerpioen; tussen hulle lê die sterrebeeld Weegskaal.