Beowulf
Outeur Onbekend
Die saal van Heorot
Voorspel en gedeeltes I–II
Voorspel
Hoor! van die roem en die moed van die volkskonings
van die Speer-Dene, in dae lank verby,
het ons gehoor, en watter eer die edeles verwerf het!
Dikwels het Scyld Scefing van skare vyande,
van menige stam, die mede-bank weggeruk
en die edelmanne met vrees vervul. Al het hy eers
vriendeloos gelê, 'n vondeling, het die noodlot hom vergoed:
want hy het gegroei onder die hemel, in rykdom gedy,
totdat die volke rondom hom, van naby en ver,
wat woon langs die walvispad, sy bevel gehoor het
en hom geskenke gegee het: 'n goeie koning was hy!
Aan hom is daarna 'n erfgenaam gebore,
'n seun in sy sale, deur die hemel gestuur
om die volk te begunstig, want Hy het hul nood gesien,
dat hulle voorheen 'n vors as leier moes ontbeer
so lank 'n tyd; die Here het hom begiftig,
die Heerser van Wonders, met wêreldroem.
Beroemd was hierdie Beowulf: ver het sy roem gevlieg,
die seun van Scyld, in die Skandiese lande.
So behoort 'n jongman hom goed te gedra
teenoor sy vader se vriende, met gawes en geskenke,
sodat, as hy oud word, in latere dae,
gewillige krygers hom bystaan as oorlog nader,
getroue volgelinge: deur geprese dade
sal 'n edelman eer hê in elke stam.
van die Speer-Dene, in dae lank verby,
het ons gehoor, en watter eer die edeles verwerf het!
Dikwels het Scyld Scefing van skare vyande,
van menige stam, die mede-bank weggeruk
en die edelmanne met vrees vervul. Al het hy eers
vriendeloos gelê, 'n vondeling, het die noodlot hom vergoed:
want hy het gegroei onder die hemel, in rykdom gedy,
totdat die volke rondom hom, van naby en ver,
wat woon langs die walvispad, sy bevel gehoor het
en hom geskenke gegee het: 'n goeie koning was hy!
Aan hom is daarna 'n erfgenaam gebore,
'n seun in sy sale, deur die hemel gestuur
om die volk te begunstig, want Hy het hul nood gesien,
dat hulle voorheen 'n vors as leier moes ontbeer
so lank 'n tyd; die Here het hom begiftig,
die Heerser van Wonders, met wêreldroem.
Beroemd was hierdie Beowulf: ver het sy roem gevlieg,
die seun van Scyld, in die Skandiese lande.
So behoort 'n jongman hom goed te gedra
teenoor sy vader se vriende, met gawes en geskenke,
sodat, as hy oud word, in latere dae,
gewillige krygers hom bystaan as oorlog nader,
getroue volgelinge: deur geprese dade
sal 'n edelman eer hê in elke stam.
Op die bestemde oomblik het hy heengegaan,
die sterke Scyld, na die beskerming van God.
Toe dra hulle hom na die branders van die see,
sy liefhebbende stamgenote, soos hy hulle kort tevore gevra het
terwyl die innemende Scyld nog woorde kon spreek,
die geliefde leier wat lank geheers het ...
In die ankerplek het 'n skip met ringe versier gewieg,
met ys bespikkel, gereed om uit te vaar, 'n edelman se boot:
daar het hulle hul geliefde heer neergelê
in die skoot van die skip, die ringbreker,
by die mas, die magtige. Menige skat,
van ver gehaal, is saam met hom gelaai.
Geen skip het ek geken wat so edel versier was
met wapens van oorlog en strydgewaad,
met borsharnas en lem: op sy bors het gelê
'n opgehoopte skat wat van hier sou gaan,
ver oor die vloed, saam met hom wegdrywend.
Nie minder het hulle hom met vorstelike gawes gelaai,
die dienaars se groot skat, as wat dié gedoen het
wat hom in vroeër tyd uitgestuur het,
alleen oor die see, 'n suigeling.
Hoog oor sy kop hys hulle die vaandel,
'n goudgeweefde banier; hulle laat die golwe hom vat,
gee hom aan die oseaan. Swaar was hul gemoed,
treurig hul stemming. Geen mens kan
in waarheid sê, geen seun van die sale,
geen held onder die hemel, wie daardie vrag ontvang het!
die sterke Scyld, na die beskerming van God.
Toe dra hulle hom na die branders van die see,
sy liefhebbende stamgenote, soos hy hulle kort tevore gevra het
terwyl die innemende Scyld nog woorde kon spreek,
die geliefde leier wat lank geheers het ...
In die ankerplek het 'n skip met ringe versier gewieg,
met ys bespikkel, gereed om uit te vaar, 'n edelman se boot:
daar het hulle hul geliefde heer neergelê
in die skoot van die skip, die ringbreker,
by die mas, die magtige. Menige skat,
van ver gehaal, is saam met hom gelaai.
Geen skip het ek geken wat so edel versier was
met wapens van oorlog en strydgewaad,
met borsharnas en lem: op sy bors het gelê
'n opgehoopte skat wat van hier sou gaan,
ver oor die vloed, saam met hom wegdrywend.
Nie minder het hulle hom met vorstelike gawes gelaai,
die dienaars se groot skat, as wat dié gedoen het
wat hom in vroeër tyd uitgestuur het,
alleen oor die see, 'n suigeling.
Hoog oor sy kop hys hulle die vaandel,
'n goudgeweefde banier; hulle laat die golwe hom vat,
gee hom aan die oseaan. Swaar was hul gemoed,
treurig hul stemming. Geen mens kan
in waarheid sê, geen seun van die sale,
geen held onder die hemel, wie daardie vrag ontvang het!
Die Beowulf van hierdie voorspel is 'n Deense koning, die seun van Scyld, en nie die held van die gedig nie.
"Ringbreker" en "ringgewer" is digterlike name vir 'n koning: hy breek stukke goud van sy ringe af om sy volgelinge te beloon.
I
Nou het Beowulf gebly in die burg van die Scyldinge,
die geliefde leier, en lank het hy geheers
in roem by alle volke, sedert sy vader heengegaan het
uit die wêreld, totdat 'n erfgenaam gebore is,
die trotse Healfdene, wat sy lewe lank,
wys en sterk, die Scyldinge verbly het.
Toe is, een na die ander, vir hom gebore,
vir die hoof van die stamme, vier kinders:
Heorogar, toe Hrothgar, toe Halga die dappere;
en ek het gehoor dat ... die koningin van ... was,
die Heathoscylfing se dierbare gade.
Aan Hrothgar is sulke krygsroem gegee,
sulke eer in die stryd, dat al sy verwante
hom graag gehoorsaam het, totdat sy groep groot geword het
van jong makkers. Dit het in sy gedagte opgekom
om sy manne te gelas om 'n saal op te rig,
'n groot mede-saal, baie magtiger
as wat die seuns van die aarde ooit gesien het,
en daarbinne sou hy dan aan oud en jonk
alles uitdeel wat die Here hom gestuur het,
behalwe net die grond en die lewens van sy manne.
Wyd, het ek gehoor, is die werk beveel,
aan menige stam oor hierdie middelaarde,
om die volksaal te bou. Dit het gebeur soos hy beveel het,
so vinnig voltooi dat dit daar gereed gestaan het,
die edelste van sale: Heorot het hy dit genoem,
hy wie se woord mag gehad het in baie lande.
Hy het sy belofte nie vergeet nie; die ringe het hy uitgedeel,
skatte by die feesmaal: daar het die saal uitgetroon,
hoog en wyd van gewels, en gewag op die warm golf
van woedende vlam. Daardie dag was nie ver nie
toe skoonvader en skoonseun in vete sou staan
weens oorlog en haat wat weer ontwaak het.
Met nyd en woede het 'n bose gees
dit met pyn verduur in sy donker skuilplek
dat hy elke dag die lawaai van feesvreugde gehoor het
hoog in die saal: daar het harpe weerklink,
die helder lied van die sanger. Hy wat dit geken het, het gesing
van verhale oor die vroegste tyd van die mens,
hoe die Almagtige die aarde gemaak het,
die mooiste velde, deur water omsluit,
en triomfantelik son en maan gestel het
as 'n lig om die landbewoners te verlig,
en die bors van die aarde helder gevleg het
met takke en blare, en lewe gemaak het vir almal
van die sterflike wesens wat asemhaal en beweeg.
So het die stamgenote in vreugde en feestelikheid
'n heerlike lewe gelei, totdat een begin het
om kwaad te smee, daardie vyand uit die hel.
Grendel is hierdie grimmige monster genoem,
'n magtige grensrower wat in die moerland gewoon het,
in vlei en vesting; die gebied van die reuse
het die ellendige wese 'n tyd lank bewoon
sedert die Skepper hom tot ballingskap veroordeel het.
Op die geslag van Kain is die moord gewreek
deur die soewereine God, vir die vermoorde Abel.
Sleg het Kain se vete hom gebaat, en ver is hy verdryf,
weens die moord, uit die oë van die mense.
Uit Kain het daardie hele ellendige geslag ontstaan,
trolle en elwe en bose geeste,
sowel as die reuse wat teen God gestry het
'n moeisame tyd: maar hul loon is hulle betaal!
die geliefde leier, en lank het hy geheers
in roem by alle volke, sedert sy vader heengegaan het
uit die wêreld, totdat 'n erfgenaam gebore is,
die trotse Healfdene, wat sy lewe lank,
wys en sterk, die Scyldinge verbly het.
Toe is, een na die ander, vir hom gebore,
vir die hoof van die stamme, vier kinders:
Heorogar, toe Hrothgar, toe Halga die dappere;
en ek het gehoor dat ... die koningin van ... was,
die Heathoscylfing se dierbare gade.
Aan Hrothgar is sulke krygsroem gegee,
sulke eer in die stryd, dat al sy verwante
hom graag gehoorsaam het, totdat sy groep groot geword het
van jong makkers. Dit het in sy gedagte opgekom
om sy manne te gelas om 'n saal op te rig,
'n groot mede-saal, baie magtiger
as wat die seuns van die aarde ooit gesien het,
en daarbinne sou hy dan aan oud en jonk
alles uitdeel wat die Here hom gestuur het,
behalwe net die grond en die lewens van sy manne.
Wyd, het ek gehoor, is die werk beveel,
aan menige stam oor hierdie middelaarde,
om die volksaal te bou. Dit het gebeur soos hy beveel het,
so vinnig voltooi dat dit daar gereed gestaan het,
die edelste van sale: Heorot het hy dit genoem,
hy wie se woord mag gehad het in baie lande.
Hy het sy belofte nie vergeet nie; die ringe het hy uitgedeel,
skatte by die feesmaal: daar het die saal uitgetroon,
hoog en wyd van gewels, en gewag op die warm golf
van woedende vlam. Daardie dag was nie ver nie
toe skoonvader en skoonseun in vete sou staan
weens oorlog en haat wat weer ontwaak het.
Met nyd en woede het 'n bose gees
dit met pyn verduur in sy donker skuilplek
dat hy elke dag die lawaai van feesvreugde gehoor het
hoog in die saal: daar het harpe weerklink,
die helder lied van die sanger. Hy wat dit geken het, het gesing
van verhale oor die vroegste tyd van die mens,
hoe die Almagtige die aarde gemaak het,
die mooiste velde, deur water omsluit,
en triomfantelik son en maan gestel het
as 'n lig om die landbewoners te verlig,
en die bors van die aarde helder gevleg het
met takke en blare, en lewe gemaak het vir almal
van die sterflike wesens wat asemhaal en beweeg.
So het die stamgenote in vreugde en feestelikheid
'n heerlike lewe gelei, totdat een begin het
om kwaad te smee, daardie vyand uit die hel.
Grendel is hierdie grimmige monster genoem,
'n magtige grensrower wat in die moerland gewoon het,
in vlei en vesting; die gebied van die reuse
het die ellendige wese 'n tyd lank bewoon
sedert die Skepper hom tot ballingskap veroordeel het.
Op die geslag van Kain is die moord gewreek
deur die soewereine God, vir die vermoorde Abel.
Sleg het Kain se vete hom gebaat, en ver is hy verdryf,
weens die moord, uit die oë van die mense.
Uit Kain het daardie hele ellendige geslag ontstaan,
trolle en elwe en bose geeste,
sowel as die reuse wat teen God gestry het
'n moeisame tyd: maar hul loon is hulle betaal!
Heorot beteken "die Hert" (takbok). Die saal is so genoem na die versierings in die gewels wat soos die gewei van 'n takbok gelyk het.
Die gedig sinspeel hier op 'n latere ramp wat die hoorders geken het: Heorot is later afgebrand, moontlik toe Hrothgar se skoonseun Ingeld hom aangeval het.
'n Grensrower is 'n wese wat uit sy skuilplek in die moeras uitsluip en die omliggende land teister. Die Christelike digter laat Grendel van Kain afstam, die eerste moordenaar in die Bybel.
II
Hy het uitgegaan, toe die nag val, om te besoek
daardie hoë huis en te sien waar
die Ring-Dene ná hul feesvreugde gaan rus het.
Hy het daarbinne die edel geselskap gevind,
aan die slaap ná die feesmaal, sonder vrees vir smart,
vir menslike swaarkry. Die onheilige wese,
grimmig en gulsig, het dadelik gegryp,
woedend en roekeloos, uit hul rusplekke
dertig van die dienaars, en daarvandaan het hy gestorm,
bly oor sy wrede buit, op pad huis toe,
gelaai met slagting, om sy lêplek te soek.
Toe, met die daeraad, toe die dag aanbreek,
het Grendel se mag aan die mense bekend geword;
toe is ná die feesmaal 'n weeklag aangehef,
luide gekerm in die oggend. Die magtige vors,
die voortreflike edelman, het treurig gesit,
gebuk onder smart oor die verlies van sy dienaars,
toe die spoor van die duiwel eers gevolg is,
die vervloekte gees: te wreed was daardie smart,
te lank, te afskuwelik. Nie lank was die verposing nie;
met die terugkeer van die nag het opnuut begin
genadelose moord; hy het geen ag geslaan nie,
vas in sy skuld, op die vete en die misdaad.
Dit was maklik om dié te vind wat elders gesoek het
in 'n afgeleë kamer hul rus in die nag,
'n bed in die buitegeboue, toe daardie onheil getoon is,
in waarheid gesien, met die sekerste teken –
die haat van die saaldienaar. Hulle het hulself
ver en veilig gehou wat die duiwel ontvlug het!
So het die onregverdige geheers en sy woede uitgeleef,
een teen almal, totdat leeg gestaan het
daardie vorstelike gebou, en lank het dit so gebly.
Twaalf jaar lank het hy die las gedra,
die vors van die Scyldinge, smarte in oorvloed,
eindelose sorge. Toe het onverborge
ware tyding die stamme van die mense bereik,
in treurige liedere, hoe Grendel onophoudelik
Hrothgar geteister het, watter haat hy hom toegedra het,
watter moord en slagting, menige jaar,
'n onverganklike vete; hy het geweier
om met enige van Deneland se edelmanne te onderhandel,
'n vredesverdrag te sluit, of met goud te vergoed:
nog minder het die wyse manne verwag om
groot boetegeld vir die vete uit sy duiwelse hande te kry.
Maar die bose het vir oud en jonk op die loer gelê,
'n donker doodskaduwee, en hulle steeds agtervolg,
het gelok of geloer in die lang nag
op die mistige moerlande: niemand kan sê
waar die skuilplekke van hierdie helse towenaars is nie.
Sulke opeenhoping van gruwels het die mensehater,
die eensame swerwer, onophoudelik aangerig,
swaar teistering. Oor Heorot het hy geheers,
die goudblink saal, in donker nagte;
en nooit kon die vors sy troon nader nie
– dit was God se oordeel – of vreugde hê in sy saal.
Groot was die smart vir die vriend van die Scyldinge,
hartverskeurende ellende. Baie edeles
het bymekaar gesit en raad gesoek
oor wat die beste sou wees vir dapper manne
om teen die teisterende terreur te doen.
Soms het hulle in hul heidense tempels
offers op die altaar belowe, en met plegtige woorde gevra
dat die sieledoder hulle hulp sou gee
vir die nood van hul volk. Dit was hul gewoonte,
hul heidense hoop; aan die hel het hulle gedink
in die diepte van hul gemoed. Die Almagtige het hulle nie geken nie,
die Regter van dade en die ontsagwekkende Here,
en die Helm van die Hemel het hulle nooit geag nie,
die Heerser van Wonders. – Wee die mens
wat in leed en haat sy siel sal sleep
tot in die vuur se omhelsing; – geen genade of verandering
wag hom ooit nie. Maar gelukkig is hy
wat ná sy sterfdag na sy Here mag gaan
en vriendskap vind in die Vader se arms!
daardie hoë huis en te sien waar
die Ring-Dene ná hul feesvreugde gaan rus het.
Hy het daarbinne die edel geselskap gevind,
aan die slaap ná die feesmaal, sonder vrees vir smart,
vir menslike swaarkry. Die onheilige wese,
grimmig en gulsig, het dadelik gegryp,
woedend en roekeloos, uit hul rusplekke
dertig van die dienaars, en daarvandaan het hy gestorm,
bly oor sy wrede buit, op pad huis toe,
gelaai met slagting, om sy lêplek te soek.
Toe, met die daeraad, toe die dag aanbreek,
het Grendel se mag aan die mense bekend geword;
toe is ná die feesmaal 'n weeklag aangehef,
luide gekerm in die oggend. Die magtige vors,
die voortreflike edelman, het treurig gesit,
gebuk onder smart oor die verlies van sy dienaars,
toe die spoor van die duiwel eers gevolg is,
die vervloekte gees: te wreed was daardie smart,
te lank, te afskuwelik. Nie lank was die verposing nie;
met die terugkeer van die nag het opnuut begin
genadelose moord; hy het geen ag geslaan nie,
vas in sy skuld, op die vete en die misdaad.
Dit was maklik om dié te vind wat elders gesoek het
in 'n afgeleë kamer hul rus in die nag,
'n bed in die buitegeboue, toe daardie onheil getoon is,
in waarheid gesien, met die sekerste teken –
die haat van die saaldienaar. Hulle het hulself
ver en veilig gehou wat die duiwel ontvlug het!
So het die onregverdige geheers en sy woede uitgeleef,
een teen almal, totdat leeg gestaan het
daardie vorstelike gebou, en lank het dit so gebly.
Twaalf jaar lank het hy die las gedra,
die vors van die Scyldinge, smarte in oorvloed,
eindelose sorge. Toe het onverborge
ware tyding die stamme van die mense bereik,
in treurige liedere, hoe Grendel onophoudelik
Hrothgar geteister het, watter haat hy hom toegedra het,
watter moord en slagting, menige jaar,
'n onverganklike vete; hy het geweier
om met enige van Deneland se edelmanne te onderhandel,
'n vredesverdrag te sluit, of met goud te vergoed:
nog minder het die wyse manne verwag om
groot boetegeld vir die vete uit sy duiwelse hande te kry.
Maar die bose het vir oud en jonk op die loer gelê,
'n donker doodskaduwee, en hulle steeds agtervolg,
het gelok of geloer in die lang nag
op die mistige moerlande: niemand kan sê
waar die skuilplekke van hierdie helse towenaars is nie.
Sulke opeenhoping van gruwels het die mensehater,
die eensame swerwer, onophoudelik aangerig,
swaar teistering. Oor Heorot het hy geheers,
die goudblink saal, in donker nagte;
en nooit kon die vors sy troon nader nie
– dit was God se oordeel – of vreugde hê in sy saal.
Groot was die smart vir die vriend van die Scyldinge,
hartverskeurende ellende. Baie edeles
het bymekaar gesit en raad gesoek
oor wat die beste sou wees vir dapper manne
om teen die teisterende terreur te doen.
Soms het hulle in hul heidense tempels
offers op die altaar belowe, en met plegtige woorde gevra
dat die sieledoder hulle hulp sou gee
vir die nood van hul volk. Dit was hul gewoonte,
hul heidense hoop; aan die hel het hulle gedink
in die diepte van hul gemoed. Die Almagtige het hulle nie geken nie,
die Regter van dade en die ontsagwekkende Here,
en die Helm van die Hemel het hulle nooit geag nie,
die Heerser van Wonders. – Wee die mens
wat in leed en haat sy siel sal sleep
tot in die vuur se omhelsing; – geen genade of verandering
wag hom ooit nie. Maar gelukkig is hy
wat ná sy sterfdag na sy Here mag gaan
en vriendskap vind in die Vader se arms!
Die "saaldienaar" is Grendel: die digter noem hom spottend so, want snags het hy die saal in besit geneem. Die buitegeboue is die kleiner huise binne die werf, apart van die groot saal.
Die "vriend van die Scyldinge" en "die vors" is Hrothgar. Die "sieledoder" is die duiwel: die heidense Dene het, sonder om dit te weet, by die bose om hulp gesoek.