Penelope herken uiteindelik haar man – vroeg in die oggend verlaat Odusseus, Telemachos, Eumaios en Filoitios die stad.

Eurukleia het toe laggend boontoe gegaan om vir haar meesteres te vertel dat haar liewe man tuisgekom het. Haar ou knieë het weer jonk geword en haar voete was rats van blydskap toe sy by haar meesteres kom en oor haar buk om met haar te praat. "Word wakker, Penelope, my liewe kind," roep sy, "en kom sien met jou eie oë waarna jy al so lank verlang. Odusseus het regtig eindelik tuisgekom! En hy het die vryers doodgemaak wat so 'n las in sy huis was, wat sy goed opgeëet en sy seun sleg behandel het."

"My goeie ou oppasster," antwoord Penelope, "jy is mal. Die gode maak soms baie verstandige mense gek, en maak dwase mense weer verstandig. Dit is wat hulle met jou gedoen het, want jy was altyd 'n verstandige mens. Waarom spot jy met my as ek al genoeg swaar het? Jy praat sulke onsin en maak my wakker uit 'n soet slaap wat my oë toegesluit het. Ek het nog nooit so vas geslaap sedert die dag toe my arme man na daardie stad met die onheilspellende naam vertrek het nie. Gaan terug na die vrouekamer. As enigiemand anders my met sulke belaglike nuus wakker gemaak het, sou ek haar met 'n kwaai skrobbering weggestuur het. Maar jou ouderdom beskerm jou."

"My liewe kind," antwoord Eurukleia, "ek spot nie met jou nie. Dit is heeltemal waar wat ek sê: Odusseus het tuisgekom. Hy was die vreemdeling wat hulle almal in die suilegang so sleg behandel het. Telemachos het die hele tyd geweet dat hy terug is, maar hy het sy vader se geheim bewaar sodat hy wraak kon neem op al hierdie slegte mense."

Toe spring Penelope van haar bed af op, gooi haar arms om Eurukleia en huil van blydskap. "Maar my liewe ou oppasster," sê sy, "verduidelik dit vir my. As hy regtig tuisgekom het soos jy sê, hoe het hy dit reggekry om die slegte vryers alleen te oorwin? Hulle was dan altyd so baie."

"Ek was nie daar nie," antwoord Eurukleia, "en ek weet nie. Ek het hulle net hoor kreun terwyl hulle doodgemaak is. Ons het opmekaar gehurk in 'n hoek van die vrouekamer gesit met die deure toe, totdat jou seun my kom haal het omdat sy vader hom gestuur het. Toe kry ek Odusseus waar hy tussen die lyke staan wat rondom hom op die grond lê, die een bo-op die ander. Dit sou jou hart verbly het as jy hom kon sien soos hy daar staan, oortrek van bloed en vuilgoed, net soos 'n leeu. Maar die lyke lê nou almal opgestapel in die poortgebou in die buitehof, en Odusseus het 'n groot vuur aangesteek om die huis met swawel te reinig. Hy het my gestuur om jou te roep. Kom dan saam met my, sodat julle twee ná alles saam gelukkig kan wees. Want nou het die wens van jou hart eindelik uitgekom: jou man het tuisgekom en sy vrou en seun lewendig en gesond gevind, en hy het in sy eie huis wraak geneem op die vryers wat hom so sleg behandel het."

"My liewe ou oppasster," sê Penelope, "moenie te gou daaroor juig nie. Jy weet hoe bly almal sou wees om Odusseus te sien tuiskom – veral ek, en die seun wat vir ons albei gebore is. Maar wat jy my vertel, kan nie regtig waar wees nie. Dit is een of ander god wat kwaad was vir die vryers oor hulle groot boosheid en hulle doodgemaak het. Want hulle het niemand in die hele wêreld gerespekteer wat naby hulle gekom het nie, ryk of arm, en daarom het hulle 'n slegte einde gekry. Odusseus is ver van die land van die Agaiërs dood. Hy sal nooit weer tuiskom nie."

Toe sê die ou oppasster Eurukleia: "My kind, wat praat jy nou? Jy was nog altyd ongelowig en het besluit dat jou man nooit sal kom nie, al is hy op hierdie oomblik in die huis, by sy eie vuur. Ek kan jou nog 'n bewys gee. Toe ek hom gewas het, het ek die litteken gesien wat die wildevark hom gegee het. Ek wou jou daarvan vertel, maar in sy wysheid wou hy my nie laat nie en het sy hande oor my mond gedruk. Kom saam met my, dan maak ek hierdie ooreenkoms met jou: as ek jou bedrieg, mag jy my op die wreedste manier laat doodmaak wat jy kan uitdink."

"My liewe ou oppasster," sê Penelope, "hoe wys jy ook al is, die planne van die gode kan jy kwalik deurgrond. Tog sal ons na my seun gaan soek, sodat ek die lyke van die vryers kan sien, en die man wat hulle doodgemaak het."

Daarop het sy uit haar bovertrek afgekom. Terwyl sy afkom, het sy gewonder of sy op 'n afstand van haar man moes bly en hom uitvra, of dadelik na hom toe moes gaan en hom omhels. Maar toe sy oor die klipvloer van die suilegang gestap het, het sy oorkant Odusseus by die vuur gaan sit, teen die ander muur. Odusseus het by een van die stutpale gesit, met sy oë op die grond, en gewag om te hoor wat sy dapper vrou vir hom sou sê wanneer sy hom sien. Lank het sy stil gesit, soos iemand wat heeltemal verstom is. Die een oomblik het sy hom reg in die gesig gekyk, maar dadelik daarna het sy haar weer deur sy verslete klere laat mislei en hom nie herken nie. Toe begin Telemachos haar verwyt en sê:

"Moeder – maar jy is so hard dat ek jou skaars so kan noem – waarom bly jy so weg van my vader? Waarom gaan sit jy nie by hom en praat met hom en vra hom uit nie? Geen ander vrou sou dit kon verdra om weg te bly van haar man as hy ná twintig jaar en ná soveel swaarkry na haar teruggekom het nie. Maar jou hart was nog altyd so hard soos 'n klip."

Penelope antwoord: "My seun, ek is so verstom dat ek nie woorde kan vind om vrae te vra of te antwoord nie. Ek kan hom nie eens reg in die gesig kyk nie. Maar as dit regtig Odusseus is wat na sy eie huis teruggekom het, sal ons mekaar mettertyd beter verstaan. Want daar is tekens wat net ons twee ken, en wat vir alle ander verborge is."

Odusseus het daaroor geglimlag en vir Telemachos gesê: "Laat jou moeder my op enige manier toets wat sy wil. Sy sal binnekort besluit. Nou nog wys sy my af en dink ek is iemand anders, omdat ek vol vuilgoed is en sulke slegte klere aanhet. Maar kom ons dink na oor wat ons nou moet doen. As een man 'n ander doodmaak – al is dit iemand wat nie baie vriende agterlaat om sy saak op te neem nie – moet die moordenaar tog vir sy vriende totsiens sê en uit die land vlug. Maar ons het die steunpilare van 'n hele stad doodgemaak, die beste jong manne van Itaka. Ek wil hê jy moet hieroor nadink."

"Besluit jy self, vader," antwoord Telemachos, "want hulle sê jy is die wysste raadgewer in die wêreld, en daar is geen ander sterfling wat met jou kan vergelyk nie. Ons sal jou met hart en siel volg, en jy sal nie vind dat ons jou in die steek laat nie, so ver as ons krag strek."

"Ek sal sê wat ek dink die beste is," antwoord Odusseus. "Was julle eers en trek julle hemde aan. Sê ook vir die slavinne om na hulle kamer te gaan en aan te trek. Dan moet Femios 'n danswysie op sy lier speel. As mense buite dit hoor, of een van die bure, of iemand wat in die straat verbystap, sal hulle dink daar is 'n bruilof in die huis. Dan sal daar geen gerugte oor die dood van die vryers in die stad versprei voordat ons na die bosse op my eie grond kan ontsnap nie. As ons eers daar is, sal ons besluit watter van die paaie wat die hemel ons gee, die wysste lyk."

So het hy gepraat, en hulle het gedoen net soos hy gesê het. Eers het hulle hulle gewas en hulle hemde aangetrek, en die vroue het hulle klaargemaak. Toe neem Femios sy lier en laat almal verlang na soet sang en statige dans. Die huis het weergalm van die geluid van mans en vroue wat dans, en die mense buite het gesê: "Ek dink die koningin is eindelik getroud. Sy behoort skaam te wees dat sy nie aangehou het om haar man se besittings op te pas totdat hy tuiskom nie."

Dit is wat hulle gesê het, maar hulle het nie geweet wat werklik gebeur het nie. Die huishoudster Eurunome het Odusseus in sy eie huis gewas en met olie gesalf en vir hom 'n hemp en mantel gegee. En Athene het hom langer en sterker as tevore laat lyk. Sy het ook sy hare dik op sy kop laat groei en in krulle laat afhang soos hiasintblomme. Sy het sy kop en skouers laat glans, soos wanneer 'n bekwame vakman wat by Hefaistos of Athene allerlei kunste geleer het, en wie se werk vol skoonheid is, 'n stuk silwerwerk met goud oortrek. Hy het uit die bad gekom en gelyk soos een van die onsterflikes, en weer oorkant sy vrou gaan sit op die stoel waarop hy vroeër gesit het. "Liefste," sê hy, "die hemel het jou 'n harder hart gegee as wat enige vrou nog ooit gehad het. Geen ander vrou sou dit kon verdra om weg te bly van haar man as hy ná twintig jaar en ná soveel swaarkry na haar teruggekom het nie. Maar kom, ou oppasster, maak vir my 'n bed reg. Ek sal alleen slaap, want hierdie vrou het 'n hart so hard soos yster."

"Liefste," antwoord Penelope, "ek wil my nie hoog hou nie, en jou ook nie kleineer nie. Maar ek laat my nie deur jou voorkoms oorrompel nie, want ek onthou baie goed watter soort man jy was toe jy van Itaka af weggevaar het. Tog, Eurukleia, dra sy bed uit die slaapkamer wat hy self gebou het. Bring die bed uit hierdie kamer en maak dit op met skaapvelle, goeie deke en komberse."

Sy het dit gesê om hom te toets. Maar Odusseus was baie kwaad en het gesê: "Vrou, wat jy nou net gesê het, grief my diep. Wie het my bed weggeskuif van die plek waar ek dit gelos het? Dit moes vir hom 'n swaar taak gewees het, al was hy hoe bekwaam 'n vakman, tensy 'n god hom kom help het om dit te skuif. Daar is geen lewende man, al is hy hoe sterk en in die fleur van sy lewe, wat dit van sy plek kan beweeg nie. Want dit is 'n wonderlike stuk werk wat ek met my eie hande gemaak het. Binne die erf van die huis het 'n jong olyfboom gegroei, vol krag, omtrent so dik soos 'n stutpaal. Rondom hierdie boom het ek my kamer gebou, met sterk klipmure en 'n dak daaroor, en ek het sterk deure gemaak wat goed pas. Toe het ek die boonste takke van die olyfboom afgekap en die stam laat staan. Dit het ek van die wortel af boontoe grof afgewerk, en toe goed en vaardig met skrynwerkersgereedskap bewerk. Ek het 'n lyn op die hout getrek om my werk reguit te kry, en dit tot 'n bedstyl gemaak. Toe het ek 'n gat in die middel geboor en dit die middelpaal van my bed gemaak. Ek het daaraan gewerk totdat dit klaar was, en dit met goud en silwer ingelê. Daarna het ek 'n vel van skarlakenrooi leer van die een kant na die ander gespan. Daar sien jy: ek weet alles daarvan. En nou wil ek weet of dit nog daar staan, of het iemand dit verskuif deur die olyfboom by sy wortels af te kap?"

Toe sy die seker bewyse hoor wat Odusseus nou gee, kon sy haar nie langer hou nie. Huilend het sy na hom toe gevlieg, haar arms om sy nek gegooi en hom gesoen. "Moenie vir my kwaad wees nie, Odusseus," roep sy, "jy wat die wysste van alle mense is. Ons het albei swaargekry. Die hemel het ons nie gegun om ons jeug saam deur te bring en saam oud te word nie. Moenie dan gegrief wees of dit kwalik neem dat ek jou nie dadelik so omhels het toe ek jou sien nie. Want die hele tyd het ek gebewe van vrees dat iemand hierheen sou kom en my met 'n leuenstorie bedrieg. Daar loop baie slegte mense rond. Zeus se dogter Helena sou haar nooit aan 'n man uit 'n vreemde land oorgegee het as sy geweet het dat die seuns van die Agaiërs agter haar aan sou kom om haar terug te bring nie. Die hemel het dit in haar hart gelê om verkeerd te doen, en sy het nie aan daardie sonde gedink nie, wat die bron van al ons smart geword het. Maar nou het jy my oortuig deur te wys dat jy alles van ons bed weet. Niemand het dit nog ooit gesien nie behalwe ek en jy en een enkele slavin, die dogter van Aktor, wat my vader vir my gegee het toe ek getroud is, en wat die deure van ons kamer oppas. Hoe ongelowig ek ook al was, nou kan ek nie langer twyfel nie."

Toe het Odusseus se hart op sy beurt gesmelt, en hy het gehuil terwyl hy sy liewe, getroue vrou teen sy bors vashou. Soos die land welkom is vir mans wat na die kus swem as Poseidon hulle skip met sy woeste winde en golwe verpletter het – net 'n paar bereik die land, en hulle, oortrek van soutwater, is dankbaar as hulle hulself op vaste grond en buite gevaar vind – so welkom was haar man vir haar toe sy na hom kyk. Sy kon haar twee mooi arms glad nie van sy nek af losmaak nie. Hulle sou ook aanhou huil het tot Eos met haar rooskleurige vingers verskyn, as Athene nie anders besluit het nie. Sy het die nag ver in die weste teruggehou, en sy wou Eos nie toelaat om uit Okeanos op te styg nie, en ook nie om die twee perde Lampos en Faëthon in te span wat haar voorttrek om die dag vir die mense te laat breek nie.

Uiteindelik sê Odusseus egter: "Vrou, ons het nog nie die einde van ons swaarkry bereik nie. Daar lê nog baie moeite voor my, ek weet nie hoeveel nie. Dit is lank en moeilik, maar ek moet dit deurmaak. Want so het die gees van Teiresias oor my voorspel op die dag toe ek na Hades afgegaan het om te vra oor my tuiskoms en dié van my makkers. Maar kom ons gaan nou slaap, sodat ons kan gaan lê en die geseënde gawe van slaap kan geniet."

"Jy kan gaan slaap so gou as jy wil," antwoord Penelope, "noudat die gode jou teruggebring het na jou eie goeie huis en jou land. Maar omdat die hemel dit in jou gedagtes gesit het om daarvan te praat, vertel my van die taak wat voor jou lê. Ek sal later tog daarvan moet hoor, so dit is beter dat ek dit dadelik hoor."

"Liefste," antwoord Odusseus, "waarom dring jy daarop aan dat ek dit vertel? Tog sal ek dit nie vir jou wegsteek nie, al sal jy nie daarvan hou nie. Ek hou self nie daarvan nie. Want Teiresias het my beveel om wyd en syd te reis met 'n roeispaan, totdat ek by 'n land kom waar die mense nog nooit van die see gehoor het nie en nie eens sout by hulle kos meng nie. Hulle weet niks van skepe nie, en ook nie van roeispane, wat soos die vlerke van 'n skip is nie. Hy het my hierdie seker teken gegee, wat ek nie vir jou sal wegsteek nie. Hy het gesê 'n reisiger sal my teëkom en vra of dit 'n wangraaf is wat ek op my skouer dra. Dan moet ek my roeispaan in die grond plant en 'n ram, 'n bul en 'n varkbeer aan Poseidon offer. Daarna moet ek huis toe gaan en groot offers aan al die gode in die hemel bring, die een ná die ander. En wat myself betref, het hy gesê die dood sal van die see af na my toe kom, en my lewe sal baie saggies wegvloei wanneer ek oud en tevrede is, en my volk sal my seën. Dit alles, het hy gesê, sal sekerlik gebeur."

En Penelope sê: "As die gode jou 'n gelukkiger tyd op jou oudag gaan gun, kan jy hoop om dan rus te kry van teëspoed."

So het hulle met mekaar gepraat. Intussen het Eurunome en die ou oppasster fakkels geneem en die bed met sagte deke opgemaak. Sodra hulle dit klaar gedoen het, het die ou oppasster na die huis teruggegaan om te gaan rus, en die kamervrou Eurunome het Odusseus en Penelope by fakkellig na hulle bed gelei. Toe sy hulle na hulle kamer gebring het, het sy teruggegaan. En vol vreugde het hulle weer saam in hulle eie ou bed gaan lê, soos van ouds. Telemachos, Filoitios en die varkwagter het toe opgehou dans en die vroue ook laat ophou. Toe het hulle in die suilegang gaan lê om te slaap.

Toe Odusseus en Penelope hulle liefde ten volle geniet het, het hulle met mekaar begin gesels. Sy het hom vertel hoeveel sy moes verduur toe sy sien hoe die huis vol slegte vryers is, wat ter wille van haar soveel skape en beeste geslag en soveel vate wyn gedrink het. Odusseus het haar op sy beurt vertel wat hy gely het, en hoeveel moeite hy self vir ander mense veroorsaak het. Hy het haar alles vertel, en sy was so bly om te luister dat sy nie aan die slaap geraak het voordat hy sy hele storie klaar vertel het nie.

Hy het begin met sy oorwinning oor die Kikone, en hoe hy daarvandaan by die vrugbare land van die Lotuseters gekom het. Hy het haar alles vertel van die Sikloop, en hoe hy hom gestraf het omdat hy sy dapper makkers so genadeloos opgeëet het. Hoe hy toe verder gegaan het na Aiolos, wat hom gasvry ontvang en op sy pad gehelp het – maar selfs so sou hy nie tuiskom nie, want tot sy groot smart het 'n orkaan hom weer see toe gedryf. Hoe hy verder gegaan het na Telepulos, die stad van die Laistrugone, waar die mense al sy skepe met hulle bemannings vernietig het, behalwe hyself en sy eie skip. Toe het hy vertel van die listige Kirke en haar toorkuns. En hoe hy na die koue huis van Hades gevaar het om die gees van die Tebaanse siener Teiresias te raadpleeg, en hoe hy sy ou wapenmakkers gesien het, en sy moeder wat hom gebaar en grootgemaak het toe hy 'n kind was. Hoe hy toe die wonderlike sang van die Sirenes gehoor het, en verder gegaan het na die swerwende rotse en die verskriklike Charubdis, en na Skilla, by wie nog nooit 'n man veilig verbygekom het nie. Hoe sy manne toe die beeste van die songod geëet het, en hoe Zeus die skip daarom met sy weerligstrale getref het, sodat al sy manne saam omgekom het en hy alleen oorgebly het. Hoe hy uiteindelik by die eiland Ogugia en die nimf Kalupso gekom het, wat hom daar in 'n grot gehou en kos gegee het, en met hom wou trou. Dan sou sy hom onsterflik gemaak het, sodat hy nooit oud sou word nie, maar sy kon hom nie oorreed om dit toe te laat nie. En hoe hy ná baie swaarkry by die Faiake uitgekom het, wat hom behandel het asof hy 'n god was, en hom met 'n skip na sy eie land teruggestuur het, nadat hulle hom goud, brons en klere in oorvloed gegee het. Dit was die laaste ding waarvan hy haar vertel het, want hier het 'n diep slaap hom oorval en die las van sy smarte verlig.

Toe het Athene aan iets anders gedink. Toe sy oordeel dat Odusseus genoeg van sy vrou en van rus gehad het, het sy Eos op haar goue troon beveel om uit Okeanos op te styg om lig vir die mense te bring. Daarop het Odusseus uit sy gemaklike bed opgestaan en vir Penelope gesê: "Vrou, ons het albei ons volle deel swaarkry gehad – jy hier, terwyl jy oor my wegwees getreur het, en ek omdat ek verhinder is om tuis te kom, al het ek die hele tyd daarna verlang. Maar noudat ons eindelik weer bymekaar is, pas die besittings in die huis op. Wat die skape en bokke betref wat die slegte vryers opgeëet het: baie daarvan sal ek self met geweld van ander mense neem, en die Agaiërs sal ek dwing om die res te vergoed, totdat al my krale weer vol is. Ek gaan nou na die beboste plaas buite op die platteland om my vader te sien, wat al so lank oor my treur. En vir jou gee ek hierdie opdragte, al het jy dit nie juis nodig nie. Met sonop sal dit dadelik uitlek dat ek die vryers doodgemaak het. Gaan dus boontoe en bly daar by jou vroue. Moenie iemand ontvang nie en moenie vrae vra nie."

Terwyl hy praat, het hy sy wapenrusting aangegord. Toe maak hy Telemachos, Filoitios en Eumaios wakker en sê vir hulle almal om ook hulle wapenrusting aan te trek. Dit het hulle gedoen en hulle gewapen. Toe hulle klaar was, het hulle die poorte oopgemaak en uitgegaan, met Odusseus voor. Dit was nou al lig, maar Athene het hulle tog in duisternis verberg en hulle vinnig uit die stad gelei.

Troje is die "stad met die onheilspellende naam": Penelope wil nie eens die naam van die stad noem waarheen haar man vertrek het nie.

Teiresias was 'n blinde siener uit Tebe. Odusseus het sy gees in die doderyk gaan raadpleeg (Boek 11).

Eos is die godin van die dagbreek. Sy ry elke oggend met 'n wa, getrek deur die perde Lampos en Faëthon, uit die oseaan op om die lig te bring.

Okeanos is die groot rivier wat volgens die Grieke rondom die hele aarde vloei, en waaruit die son en die dagbreek elke oggend opstyg.

'n Wangraaf is 'n houtskop waarmee boere graan in die wind gooi om die kaf weg te waai. Mense wat niks van die see weet nie, sal 'n roeispaan daarvoor aansien.