Die digter roep die Hemelse Muse aan om die verhaal te vertel van die mens se eerste ongehoorsaamheid. Satan en sy engele is uit die Hemel gewerp en lê verslae op 'n brandende meer in die Hel. Satan staan op, roep sy leër bymekaar, en die gevalle engele bou die paleis Pandemonium.

Van die mens se eerste ongehoorsaamheid, en die vrug
van daardie verbode boom wie se dodelike smaak
die dood in die wêreld gebring het, en al ons ellende,
met die verlies van Eden, totdat een groter Mens
ons herstel en die salige woonplek herwin –
sing, Hemelse Muse, wat op die verborge top
van Horeb of van Sinai die herder besiel het
wat eerste die uitverkore saad geleer het
hoe in die begin die hemel en die aarde
uit Chaos opgerys het; of, as die Sionsberg
jou meer behaag, en die stroom van Siloam wat
naby die orakel van God gevloei het, roep ek
van daar af jou hulp in vir my gewaagde lied,
wat met geen middelmatige vlug wil sweef nie,
hoër as die Aoniese berg, terwyl dit dinge
najaag wat nog nooit in prosa of rym gewaag is nie.
En veral U, o Gees, wat bo alle tempels
die opregte en rein hart verkies,
onderrig my, want U weet; U was van die begin af
daar, en met magtige vlerke uitgesprei
het U soos 'n duif broeiend oor die groot Afgrond gesit
en dit swanger gemaak: wat in my donker is,
verlig dit; wat laag is, lig dit op en dra dit;
sodat ek, tot die hoogte van hierdie groot onderwerp,
die ewige Voorsienigheid kan verdedig
en die weë van God teenoor die mense kan regverdig.

Sê eers – want die Hemel verberg niks vir jou oog nie,
ook nie die diep gebied van die Hel nie – sê eers watter oorsaak
ons eerste ouers, in daardie gelukkige staat,
so hoog deur die Hemel begunstig, beweeg het om weg te val
van hul Skepper en Sy wil te oortree
oor een enkele verbod, terwyl hulle verder heers oor die wêreld.
Wie het hulle eerste tot daardie vuil opstand verlei?

Die helse slang; dit was hy wie se lis,
aangehits deur afguns en wraak, bedrieg het
die moeder van die mensdom, toe sy hoogmoed
hom uit die Hemel gewerp het, met sy hele leër
van opstandige engele, met wie se hulp hy, in sy strewe
om homself in heerlikheid bo sy gelykes te stel,
gemeen het hy sou die Allerhoogste ewenaar
as hy Hom teëstaan; en met eersugtige doel
teen die troon en die heerskappy van God
het hy goddelose oorlog in die Hemel ontketen, 'n trotse stryd,
'n ydele poging. Hom het die Almagtige Krag
kop eerste, brandend, uit die eteriese lug geslinger,
in afskuwelike ondergang en vuur, af
na die bodemlose verderf, om daar te woon
in diamantharde kettings en straffende vuur –
hy wat dit gewaag het om die Almagtige tot die stryd uit te daag.

Nege keer die tyd wat dag en nag afmeet
vir sterflike mense, het hy met sy afskuwelike bende
verslaan gelê, rollend in die vurige kolk,
verbysterd, al was hulle onsterflik. Maar sy oordeel
het hom vir groter toorn bewaar; want nou pynig die gedagte
aan verlore geluk sowel as aan blywende pyn
hom: rondom slaan hy sy onheilspellende oë,
wat getuie was van geweldige smart en ontsteltenis,
vermeng met koppige trots en onwrikbare haat.
Op een slag, so ver as wat engele kan sien, aanskou hy
die somber toestand, verlate en woes:
'n afgryslike kerker, aan alle kante rondom,
het soos een groot oond gevlam; tog het daardie vlamme
geen lig gegee nie; eerder het sigbare duisternis
net gedien om tonele van ellende te toon,
streke van smart, treurige skaduwees, waar vrede
en rus nooit kan woon nie, waar hoop nooit kom nie,
die hoop wat na almal kom; maar pyniging sonder einde
dryf steeds aan, en 'n vurige vloed, gevoed
met ewig brandende swael wat nooit verteer nie.
So 'n plek het die Ewige Geregtigheid berei
vir dié opstandiges; hier is hul gevangenis bepaal
in volslae duisternis, en hul deel vasgestel,
so ver verwyder van God en die lig van die Hemel
as drie maal die afstand van die middelpunt tot die verste pool.
O, hoe anders as die plek waaruit hulle geval het!
Daar sien hy die maats van sy val, oorweldig
deur vloede en warrelwinde van stormagtige vuur –
hy sien hulle gou raak; en, wentelend langs hom,
een wat naaste aan hom was in mag en naaste in misdaad,
lank daarna in Palestina bekend, en genoem
Beëlsebub. Vir hom het die Aartsvyand,
daarom in die Hemel Satan genoem, met dapper woorde
die afgryslike stilte verbreek, en so begin:

"As jy hy is – maar o, hoe diep geval! hoe verander
van hom wat in die gelukkige ryke van die lig,
geklee in alles oortreffende glans, uitgestraal het bo
miljoene, hoe helder ook al! – as hy wat 'n gedeelde verbond,
verenigde gedagtes en raad, gelyke hoop
en gevaar in die roemryke onderneming
eens met my verbind het, nou deur ellende verbind is
in gelyke ondergang: jy sien in watter put
en van watter hoogte ons geval het: soveel sterker het
Hy met Sy donder geblyk; en wie het tot dan geweet
wat die krag van daardie vreeslike wapens was? Tog is ek nie spyt nie,
nie oor dié nie, of oor wat die magtige Oorwinnaar in Sy woede
nog verder kan aanrig; en ek verander nie –
al het my uiterlike glans verander – daardie vaste gees
en hoë minagting, gebore uit gekrenkte waarde,
wat my opgewek het om met die Magtigste te stry,
en wat tot die hewige stryd saamgebring het
'n ontelbare mag van gewapende geeste
wat dit gewaag het om Sy bewind te verwerp, en my verkies het,
Sy uiterste krag met 'n teenkrag teëgestaan het
in 'n onsekere stryd op die vlaktes van die Hemel,
en Sy troon geskud het. Wat as die slagveld verlore is?
Alles is nie verlore nie – die onoorwinlike wil,
die bedink van wraak, onsterflike haat,
en die moed om nooit te buig of oor te gee nie:
en wat anders beteken dit om onoorwinlik te wees?
Daardie eer sal Sy toorn of mag nooit
van my afpers nie. Om te buig en om genade te smeek
met smekende knie, en Sy mag te vergoddelik –
Hy wat, uit vrees vir hierdie arm, so pas nog
vir Sy ryk gevrees het – dit sou werklik laag wees;
dit sou 'n vernedering en skande wees, erger
as hierdie val; want volgens die noodlot kan die krag van gode
en hierdie hemelse stof nie vergaan nie;
en omdat ons, deur die ervaring van hierdie groot gebeurtenis,
in wapens nie swakker en in vooruitsig baie verder is,
kan ons met meer hoop op sukses besluit
om met geweld of lis 'n ewige oorlog te voer,
onversoenbaar teen ons groot Vyand,
wat nou triomfeer, en in die oormaat van vreugde
alleen heersend die tirannie van die Hemel beklee."

So het die afvallige engel gepraat, al was hy in pyn;
hy het hardop gespog, maar was gefolter deur diep wanhoop;
en sy dapper makker het hom gou so geantwoord:

"O Prins, o Leier van baie getroonde Magte,
wat die serafs in slagorde oorlog toe gelei het
onder jou bevel, en, in vreeslike dade
onverskrokke, die Hemel se ewige Koning in gevaar gestel het,
en Sy hoë oppergesag op die proef gestel het,
of dit nou deur krag of toeval of die noodlot gehandhaaf word –
te goed sien ek, en betreur ek, die vreeslike uitslag
wat ons, met droewige omverwerping en skandelike nederlaag,
die Hemel gekos het, en hierdie hele magtige leër
in afgryslike verwoesting so laag neergelê het,
so ver as wat gode en hemelse wesens
kan vergaan: want die verstand en gees bly
onoorwinlik, en die krag keer gou terug,
al is al ons heerlikheid uitgedoof, en ons gelukkige staat
hier ingesluk in eindelose ellende.
Maar wat as Hy, ons Oorwinnaar (wat ek nou
noodgedwonge as almagtig moet glo, want niks minder
as so Een kon so 'n mag soos ons s'n oorweldig nie),
ons hierdie gees en krag van ons ongeskonde gelaat het
sodat ons ons pyne sterk kan verduur en dra,
sodat ons so Sy wraakgierige toorn kan bevredig,
of Hom 'n groter diens kan doen as Sy slawe
deur oorlogsreg, wat Sy werk ook al mag wees:
hier in die hart van die Hel om in vuur te werk,
of om Sy boodskappe te doen in die somber Afgrond?
Wat help dit ons dan al voel ons nog
ons krag onverminderd, of 'n ewige bestaan –
net om 'n ewige straf te ondergaan?"

Daarop het die Aartsduiwel met vinnige woorde geantwoord:
"Gevalle gérub, om swak te wees is ellendig,
hetsy jy doen of ly: maar wees seker hiervan –
om iets goeds te doen sal nooit ons taak wees nie,
maar altyd om kwaad te doen ons enigste plesier,
omdat dit die teenoorgestelde is van die hoë wil
van Hom wat ons weerstaan. As Sy voorsienigheid dan
uit ons kwaad die goeie wil voortbring,
moet ons werk wees om daardie doel te verdraai,
en uit die goeie steeds middele tot die kwade te vind;
wat dikwels so kan slaag dat dit miskien
Hom sal bedroef, as ek nie faal nie, en Sy
diepste planne van hul bestemde doel sal laat afwyk.
Maar kyk! die toornige Oorwinnaar het
Sy dienaars van wraak en vervolging teruggeroep
na die poorte van die Hemel: die swaelhael,
wat in 'n storm agter ons aan geskiet is, het uitgewoed
en die vurige deining laat bedaar wat ons van die krans
van die Hemel opgevang het toe ons geval het; en die donder,
gevlerk met rooi weerlig en onstuimige woede,
het miskien sy pyle opgebruik, en hou nou op
om deur die groot en grenslose Afgrond te bulder.
Laat ons nie die kans laat verbygaan nie, of dit nou minagting
of versadigde woede van ons Vyand is wat dit bied.
Sien jy daardie somber vlakte, verlate en woes,
die setel van verwoesting, sonder lig,
behalwe wat die flikkering van hierdie loodblou vlamme
bleek en vreeslik werp? Laat ons daarheen gaan,
weg van die getuimel van hierdie vurige golwe;
en daar rus, as enige rus daar kan woon;
en laat ons ons geteisterde magte weer versamel
en beraadslaag hoe ons voortaan ons vyand
die meeste kan krenk, hoe ons ons eie verlies kan herstel,
hoe ons hierdie vreeslike ramp kan oorkom,
watter versterking ons uit hoop kan put,
of anders, watter vasberadenheid uit wanhoop."

So het Satan met sy naaste maat gepraat,
met sy kop bo die golf gelig, en oë
wat vonkelend gegloei het; sy ander lede
het plat op die vloed, lank en breed uitgestrek,
baie roede ver gedryf, so reusagtig groot
soos dié wat die fabels as monsters beskryf,
die Titane of Aardgeborenes wat teen Jupiter geveg het,
Briareus of Tifon, wie se grot
by antieke Tarsus was, of daardie seedier,
Leviatan, wat God van al Sy werke
as die grootste geskep het wat in die oseaanstroom swem.
Wanneer hy miskien op die skuim by Noorweë slaap,
sal die stuurman van 'n klein, in die nag verdwaalde skuit
hom dikwels, so vertel seemanne, vir 'n eiland aansien,
en met sy anker vasgeslaan in die geskubde vel
maak hy in die luwte langs die dier vas, terwyl die nag
die see omhul, en die verlangde môre talm.
So het die Aartsduiwel lank en reusagtig uitgestrek gelê,
vasgeketting aan die brandende meer; en hy sou nooit daarvandaan
opgestaan of sy kop gelig het nie, as die wil
en hoë toestemming van die Hemel, wat oor alles heers,
hom nie vry gelaat het vir sy eie duister planne nie,
sodat hy met herhaalde misdade
verdoemenis op homself kon ophoop, terwyl hy
kwaad vir ander gesoek het, en woedend kon sien
hoe al sy boosheid net daartoe gedien het om
oneindige goedheid, genade en barmhartigheid voort te bring, betoon
aan die Mens wat hy verlei het, maar oor homself
drievoudige verwarring, toorn en wraak uitgestort.

Dadelik het hy hom regop uit die poel opgerig,
sy magtige gestalte; aan elke kant het die vlamme,
teruggedryf, hul skerp punte weggebuig, en, opgerol
in golwe, in die middel 'n afgryslike vallei gelaat.
Toe, met uitgespreide vlerke, het hy sy vlug
omhoog gestuur, terwyl hy op die donker lug leun,
wat 'n ongewone gewig gevoel het; totdat hy op droë grond
neergestryk het – as dit grond was wat altyd gebrand het
met vaste vuur, soos die meer met vloeibare vuur,
en so van kleur gelyk het soos wanneer die krag
van 'n onderaardse wind 'n heuwel wegvoer
wat van Pelorus afgeskeur is, of die verbrysselde flank
van die donderende Etna, wie se brandbare
en gevoede ingewande, daardeur aan die brand geraak,
deur die woede van minerale opgejaag, die winde help,
en 'n geskroeide bodem agterlaat, heeltemal gehul
in stank en rook. Sulke rus het die sole
van onheilige voete gevind. Sy naaste maat het hom gevolg;
albei het gespog dat hulle die Stygiese vloed ontsnap het
soos gode, en deur hul eie herwonne krag,
nie deur die toelating van die hemelse Mag nie.

"Is dit die streek, is dit die grond, die klimaat,"
het die verlore aartsengel toe gesê, "is dit die woonplek
wat ons in ruil vir die Hemel moet neem? – hierdie treurige donkerte
vir daardie hemelse lig? Laat dit so wees, want Hy
wat nou die heerser is, kan beskik en beveel
wat reg sal wees: die verste van Hom is die beste,
met wie die rede ons gelykgestel het, maar wat deur geweld verhef is
bo Sy gelykes. Vaarwel, gelukkige velde,
waar vreugde vir ewig woon! Gegroet, verskrikkinge! Gegroet,
helse wêreld! En jy, diepste Hel,
ontvang jou nuwe eienaar – een wat
'n gees bring wat nie deur plek of tyd verander word nie.
Die gees is sy eie plek, en kan in homself
van die Hel 'n Hemel maak, van die Hemel 'n Hel.
Wat maak dit saak waar, as ek nog dieselfde is,
en wat ek behoort te wees: net minder as Hy
wat die donder groter gemaak het? Hier ten minste
sal ons vry wees; die Almagtige het nie hier
gebou om dit vir ons te beny nie; Hy sal ons nie hiervandaan verdryf nie:
hier kan ons veilig heers; en, na my keuse,
is heerskappy die strewe werd, al is dit in die Hel.
Beter om in die Hel te heers as in die Hemel te dien.
Maar waarom laat ons dan ons getroue vriende,
die metgeselle en deelgenote van ons verlies,
so verbysterd lê op die poel van vergetelheid,
en roep hulle nie om saam met ons hul deel te hê
in hierdie ongelukkige woning, of om weer eens
met hergroepeerde wapens te probeer wat nog
in die Hemel herwin kan word, of wat meer in die Hel verloor?"

So het Satan gepraat; en hom het Beëlsebub
so geantwoord: "Leier van daardie stralende leërs
wat niemand behalwe die Almagtige kon verslaan nie!
As hulle eers daardie stem hoor – hul lewendigste waarborg
van hoop in vrees en gevaar, so dikwels gehoor
in die ergste nood, en op die gevaarlike rand
van die stryd, wanneer dit gewoed het, in elke aanval
hul sekerste sein – sal hulle gou weer
nuwe moed skep en herleef, al lê hulle nou
kruipend en plat op daardie meer van vuur,
soos ons netnou, verstom en verbysterd –
geen wonder nie, gevalle van so 'n verderflike hoogte!"

Hy het skaars klaar gepraat toe die hoër Duiwel
al op pad na die oewer was; sy swaar skild,
van hemelse staal, massief, groot en rond,
was oor sy rug geslinger. Die breë omtrek
het aan sy skouers gehang soos die maan, wie se skyf
die Toskaanse kunstenaar deur 'n optiese glas bekyk
saans van die top van Fiesole af,
of in Valdarno, om nuwe lande,
riviere of berge op haar gevlekte bol te ontdek.
Sy spies – waarby die hoogste denneboom,
op Noorse heuwels gekap om die mas te wees
van een of ander groot vlagskip, net 'n stokkie sou wees –
het hy as stut gebruik vir sy moeisame treë
oor die brandende mergel, nie soos daardie treë
op die Hemel se blou nie; en die skroeiende klimaat,
met vuur oorwelf, het hom boonop seer getref.
Tog het hy dit verduur, totdat hy op die strand
van daardie brandende see gestaan en geroep het
na sy legioene – engelgestaltes wat bewusteloos gelê het,
so dig soos herfsblare wat die spruite bestrooi
in Vallombrosa, waar die Etruriese skaduwees
hoog oorwelf 'n prieel vorm; of soos verstrooide biesies
wat dryf wanneer Orion, met hewige winde gewapen,
die kus van die Rooi See geteister het, wie se golwe
Busiris en sy ruiters van Memfis oorweldig het,
terwyl hulle met troulose haat
die vreemdelinge van Gosen agtervolg het, wat
van die veilige oewer af hul drywende lyke gesien het
en gebreekte strydwawiele. So dig gestrooi,
neerslagtig en verlore, het hulle gelê en die vloed bedek,
verstom oor hul afgryslike verandering.
Hy het so hard geroep dat die hele hol diepte
van die Hel weergalm het: "Prinse, Heersers,
krygers, die Blom van die Hemel – eens julle s'n, nou verlore,
as so 'n verbystering soos hierdie beslag kan lê
op ewige geeste! Of het julle hierdie plek gekies
om ná die swoeg van die stryd julle
vermoeide krag te laat rus, vir die gemak wat julle vind
om hier te sluimer, soos in die valleie van die Hemel?
Of het julle in hierdie veragtelike houding gesweer
om die Oorwinnaar te aanbid, wat nou sien hoe
gérubs en serafs in die vloed rol
met verstrooide wapens en vaandels, totdat binnekort
Sy vinnige vervolgers van die Hemelpoorte af
hul kans raaksien en, neerdalend, ons vertrap
terwyl ons so neerslagtig lê, of met aaneengeskakelde donderstrale
ons vasspies aan die bodem van hierdie kolk?
Word wakker, staan op, of bly vir ewig gevalle!"

Hulle het gehoor en was beskaamd, en het opgespring
op die vlerk, soos wanneer mense wat gewoond is om wag te hou
op diens, aan die slaap gevind deur iemand wat hulle vrees,
hulself opruk en in beweging kom voordat hulle goed wakker is.
Hulle het wel die slegte toestand besef
waarin hulle was, en die hewige pyne gevoel;
tog het hulle gou hul Generaal se stem gehoorsaam,
ontelbaar. Soos toe die magtige staf
van Amram se seun, in Egipte se onheilsdag,
langs die kus geswaai is en 'n pikswart wolk
sprinkane opgeroep het wat op die oostewind aangedryf het,
wat oor die ryk van die goddelose Farao gehang het
soos die Nag, en die hele land van die Nyl verduister het;
so ontelbaar is daardie slegte engele gesien,
terwyl hulle op die vlerk sweef onder die gewelf van die Hel,
tussen die bo-, onder- en omringende vure;
totdat, asof 'n sein gegee is, die opgehefte spies
van hul groot Sultan geswaai het om
hul koers te wys, en hulle eweredig neergedaal het
op die vaste swael en die hele vlakte gevul het:
'n menigte soos wat die volkryke Noorde
nooit uit haar bevrore lendene uitgestort het om
die Ryn of die Donau oor te steek nie, toe haar barbaarse seuns
soos 'n vloed oor die Suide gekom het, en hulle versprei het
tot onderkant Gibraltar, tot by die Libiese sand.
Dadelik, uit elke eskader en elke afdeling,
het die hoofde en leiers hulle daarheen gehaas waar
hul groot Bevelhebber gestaan het – goddelike gestaltes, en vorme
wat mense oortref; vorstelike Waardigheidsbekleërs;
en Magte wat eens in die Hemel op trone gesit het,
al is daar nou in die hemelse registers
geen gedagtenis aan hul name nie – uitgewis en geskrap
weens hul opstand uit die Boeke van die Lewe.
Hulle het ook nog nie onder die seuns van Eva
nuwe name gekry nie, totdat hulle, rondswerwend oor die aarde,
deur God se hoë toelating om die mens te beproef,
met valshede en leuens die grootste deel
van die mensdom verlei het om
God, hul Skepper, te verlaat, en die onsigbare
heerlikheid van Hom wat hulle gemaak het, dikwels te verander
in die beeld van 'n dier, versier
met kleurryke godsdienste vol prag en goud,
en duiwels as gode te aanbid:
toe is hulle onder die mense deur verskillende name geken,
en as verskillende afgode deur die heidense wêreld.

Sê, Muse, hul name wat toe bekend was: wie eerste, wie laaste
uit die sluimer op daardie vurige rusbank opgewek is
op hul groot Keiser se roep, en, volgens rang,
een vir een gekom het waar hy op die kaal strand gestaan het,
terwyl die deurmekaar skare nog op 'n afstand bly staan het?

Die vernaamstes was dié wat uit die put van die Hel
op aarde rondgeswerf het na hul prooi, en dit gewaag het
om lank daarna hul setels langs die troon van God te vestig,
hul altare langs Sy altaar – gode wat aanbid is
deur die nasies rondom – en wat dit gewaag het om te verduur
dat Jehovah uit Sion donder, Hy wat troon
tussen die gérubs; ja, hulle het dikwels
in Sy heiligdom self hul eie heiligdomme geplaas,
gruwels; en met vervloekte dinge
Sy heilige rituele en plegtige feeste ontheilig,
en met hul duisternis Sy lig uitgedaag.
Eerste kom Moloch, gruwelike koning, besmeer met die bloed
van mensoffers en met die trane van ouers;
al is, deur die lawaai van tromme en harde tamboeryne,
die gehuil van hul kinders nie gehoor nie, wat deur die vuur
na sy grimmige afgod moes gaan. Hom het die Ammoniet
aanbid in Rabba en haar waterryke vlakte,
in Argob en in Basan, tot by die stroom
van die verre Arnon. En nie tevrede met so 'n
vermetele buurskap nie, het hy die wysste hart,
dié van Salomo, met bedrog verlei om
sy tempel reg teenoor die tempel van God te bou
op daardie skandelike heuwel; en van die lieflike
dal van Hinnom het hy sy bos gemaak, wat daarom Tofet
en swart Gehenna genoem word, 'n beeld van die Hel.
Toe Kemos, die skandelike skrik van Moab se seuns,
van Aroër tot by Nebo en die wildernis
van die suidelikste Abarim; in Hesbon
en Horonaim, die ryk van Sihon, en anderkant
die blomryke dal van Sibma, met wingerde bedek,
en Eleále tot by die Asfaltmeer.
Peor was sy ander naam toe hy Israel
in Sittim verlei het, op hul tog weg van die Nyl,
om hom wulps te dien, wat hulle smart gekos het.
Tog het hy van daar sy wellustige feeste uitgebrei
selfs tot by daardie skandheuwel, naby die bos
van Moloch die moordenaar – wellus reg langs haat –
totdat die goeie Josia hulle van daar na die Hel verdryf het.
Saam met hulle het dié gekom wat, van die grensrivier,
die ou Eufraat, tot by die spruit wat
Egipte van Siriese grond skei, die algemene name
Baäls en Astartes gehad het – die eerstes manlik,
die ander vroulik. Want geeste kan, wanneer hulle wil,
die een of die ander geslag aanneem, of albei; so sag
en ongemeng is hul suiwer wese,
nie vasgebind of geboei deur gewrig of ledemaat nie,
en nie gebou op die bros krag van bene
soos lomp vlees nie; maar in watter gestalte hulle ook kies,
uitgerek of saamgepers, helder of donker,
kan hulle hul lugtige planne uitvoer
en dade van liefde of vyandskap volbring.
Ter wille van hulle het Israel se volk dikwels
hul Lewende Sterkte verlaat, en Sy regverdige altaar
verlate gelaat, terwyl hulle diep gebuig het
voor dieragtige gode; daarom het hul koppe net so laag
in die oorlog gebuig, neergesink voor die spies
van veragtelike vyande. Saam met hulle in die stoet
het Astoret gekom, wat die Feniciërs
Astarte noem, koningin van die hemel, met halfmaanhorings;
voor haar blink beeld het Sidoniese maagde
snags by die maanlig hul geloftes en liedere gebring;
ook in Sion is sy besing, waar haar tempel
op die aanstootlike berg gestaan het, gebou
deur die koning wat sy vroue te veel liefgehad het; sy groot hart
is deur mooi afgodsdienaresse verlei en het geval
voor vuil afgode. Tammuz het net daarna gekom,
wie se jaarlikse wond in die Libanon die Siriese
meisies gelok het om oor sy lot te kla
in verliefde liedjies 'n hele somersdag lank,
terwyl die gladde Adonis van sy geboorterots af
purper na die see gevloei het, glo met die bloed
van Tammuz wat elke jaar gewond word: die liefdesverhaal
het Sion se dogters met dieselfde hitte besmet,
en hul wulpse hartstogte in die heilige voorportaal
het Esegiël gesien toe hy, deur die visioen gelei,
die donker afgodery bekyk het
van die vervreemde Juda. Toe kom een
wat in alle erns getreur het toe die gevange ark
sy dierebeeld vermink het, kop en hande afgekap,
in sy eie tempel, op die drumpel,
waar hy plat geval en sy aanbidders beskaam het:
Dagon was sy naam, 'n seemonster, bo 'n man
en onder 'n vis; tog is sy hoë tempel
in Asdod opgerig, gevrees oor die hele kus
van Palestina, in Gat en Askelon,
en Ekron, tot by Gasa se grense.
Na hom het Rimmon gekom, wie se lieflike setel
die mooi Damaskus was, op die vrugbare oewers
van die Abana en Parpar, helder strome.
Ook hy was vermetel teen die huis van God:
hy het eens 'n melaatse verloor, maar 'n koning gewen –
Agas, sy dwase oorwinnaar, wat hy verlei het
om God se altaar te verag en te verskuif
vir een in die Siriese styl, om daarop
sy haatlike offers te verbrand en die gode te aanbid
wat hy self verslaan het. Ná hulle het 'n bende
verskyn wat, onder name van ou roem –
Osiris, Isis, Horus en hul gevolg –
met monsteragtige gestaltes en toordery
die dweperige Egipte en sy priesters mislei het om
hul swerwende gode, vermom in diere-gestaltes
eerder as menslike, te soek. Ook Israel het nie
die besmetting vrygespring nie, toe hul geleende goud
die kalf by Horeb gevorm het; en die opstandige koning
het daardie sonde verdubbel in Bet-El en in Dan,
en sy Skepper vergelyk met die grasvretende os –
Jehovah, wat in een nag, toe Hy uit Egipte
opgetrek het, met een slag gelyk getref het
sowel sy eersgeborenes as al sy blêrende gode.
Belial het laaste gekom; geen gees wat meer ontugtig was
het uit die Hemel geval nie, of growwer in sy liefde
vir die kwaad om sigself. Vir hom het geen tempel gestaan
of altaar gerook nie; tog, wie is meer dikwels as hy
in tempels en by altare, wanneer die priester
'n ateïs word, soos Eli se seuns, wat
die huis van God met wellus en geweld gevul het?
Hy heers ook in howe en paleise,
en in weelderige stede, waar die lawaai
van losbandigheid opstyg bo hul hoogste torings,
saam met onreg en geweld; en wanneer die nag
die strate verdonker, dan swerf die seuns
van Belial uit, beneweld van verwaandheid en wyn.
Kyk maar na die strate van Sodom, en daardie nag
in Gibea, toe die gasvrye deur
'n vrou uitgelewer het om erger verkragting te keer.

Dit was die eerstes in rang en in mag;
die res sou lank duur om te noem, al was hulle wyd bekend:
die Ioniese gode – deur Jawan se nasate
as gode beskou, maar erken as jonger as Hemel en Aarde,
hul ouers op wie hulle geroem het – Titan, die Hemel se eersgeborene,
met sy enorme kroos, en sy eersgeboortereg gegryp
deur die jonger Saturnus; hy het van die magtiger Jupiter,
sy eie en Rhea se seun, dieselfde behandeling gekry;
so het Jupiter as oorweldiger geheers. Hulle, eers in Kreta
en op Ida bekend, het daarna op die sneeutop
van die koue Olimpus die middelste lug regeer,
hul hoogste hemel; of op die krans van Delfi,
of in Dodona, en oor al die grense
van die Doriese land; of hulle het saam met die ou Saturnus
oor die Adriatiese See gevlug na die Hesperiese velde,
en oor die Keltiese land tot op die verste Eilande gedwaal.

Al hierdie en meer het aangestroom, maar met gesigte
neerslagtig en mistroostig; tog was daar in hul blik
'n dowwe sweem van vreugde dat hulle hul Leier
nie in wanhoop gevind het nie, dat hulle hulself nie verlore
in die verlies self gevind het nie; en dit het op sy gesig
'n soortgelyke twyfelagtige kleur gegooi. Maar hy het gou
sy gewone trots herwin, en met hoë woorde wat
die skyn van waarde gehad het, nie die inhoud nie, saggies
hul flouende moed opgebeur en hul vrese verdryf.
Toe beveel hy dadelik dat, by die strydklank
van harde trompette en klarionne, sy magtige
vaandel opgerig moet word. Daardie trotse eer het
Asasel as sy reg opgeëis, 'n lang gérub:
hy het dadelik van die blink paal
die keiserlike vaandel ontrol; en hoog opgehef
het dit geskyn soos 'n meteoor wat in die wind wapper,
ryk versier met edelstene en goue glans,
met serafwapens en trofeë; en heeltyd
het klinkende metaal krygsklanke geblaas:
waarop die hele leër 'n kreet
laat opgaan het wat die Hel se gewelf geskeur het, en verder
die ryk van Chaos en die ou Nag verskrik het.
In een oomblik is deur die donkerte gesien
hoe tienduisend baniere in die lug opgaan,
wapperend in skitterende kleure: saam met hulle het
'n reusewoud van spiese opgerys; en helms het in skares
verskyn, en skilde dig teen mekaar in 'n slagorde
van onmeetlike diepte. Kort daarna beweeg hulle
in volmaakte falanks op die Doriese toonaard
van fluite en sagte blokfluite – soos dié wat
ou helde tot die edelste gemoed opgewek het
as hulle hul vir die stryd gewapen het, en in plaas van woede
bedagte dapperheid ingeblaas het, vas, en nie deur
doodsangs tot vlug of skandelike terugtog beweeg nie;
en dit het ook nie aan krag ontbreek om met plegtige
aanslae onrustige gedagtes te kalmeer en te sus, en
angs en twyfel en vrees en smart en pyn
uit sterflike of onsterflike gemoedere te verjaag. So het hulle,
met verenigde krag en vaste gedagte,
in stilte voortbeweeg op sagte pype wat
hul pynlike treë oor die verskroeide grond betower het. En nou
staan hulle vooruit in sig – 'n vreeslike front
van verskriklike lengte en skitterende wapens, in die gedaante
van ou krygers, met spies en skild in gelid,
en wag op watter bevel hul magtige Leier
vir hulle het. Hy laat deur die gewapende rye
sy ervare oog skiet, en gou bekyk hy
die hele bataljon van kant tot kant – hul behoorlike orde,
hul gesigte en gestalte soos dié van gode;
laastens tel hy hul getal. En nou swel sy hart
van trots, en, verhard in sy krag,
roem hy: want nooit, sedert die mens geskape is,
het 'n leër bymekaargekom wat, naas hierdie genoem,
meer sou werd wees as daardie klein voetvolk
wat deur kraanvoëls aangeval is – al was die hele reuseras
van Flegra verenig met die heldegeslag
wat by Thebe en Ilium geveg het, aan elke kant
gemeng met helpende gode; en alles wat weerklink
in fabel of romanse oor Uther se seun,
omring deur Britse en Armorikaanse ridders;
en almal wat sedertdien, gedoop of ongelowig,
tornooi gery het in Aspramont, of Montalban,
Damaskus, of Marokko, of Trebisonde,
of wie Biserta van die kus van Afrika gestuur het
toe Karel die Grote met al sy edeles geval het
by Fontarabia. So ver het hulle bo
alle sterflike dapperheid uitgestyg, en tog het hulle
hul gevreesde Bevelhebber gehoorsaam. Hy, bo die res
trots verhewe in gestalte en houding,
het soos 'n toring gestaan. Sy gedaante het nog nie
al sy oorspronklike glans verloor nie, en hy het nie minder
as 'n verwoeste aartsengel gelyk nie, 'n oormaat
van glorie wat verduister is: soos wanneer die pas opgekome son
deur die mistige lug aan die horison kyk,
van sy strale beroof, of, van agter die maan,
in 'n dowwe verduistering, 'n onheilspellende skemer
oor die helfte van die nasies gooi, en met vrees vir verandering
konings verwar. So verduister, het tog
die aartsengel bo hulle almal uitgeskyn: maar in sy gesig
het die donderweer diep littekens gekerf, en kommer
het op sy verbleikte wang gesit, maar onder winkbroue
van onverskrokke moed, en bedagte trots
wat op wraak wag. Sy oog was wreed, maar het
tekens van berou en hartstog gewys toe hy
die maats van sy misdaad sien, of eerder sy volgelinge
(eens heel anders gesien in saligheid), nou veroordeel
om vir altyd hul deel in pyn te hê –
miljoene geeste wat weens sy skuld beroof is
van die Hemel, en uit ewige prag gewerp
weens sy opstand – en tog, hoe getrou het hulle gestaan,
met hul glorie verwelk; soos wanneer die hemelvuur
die eikebome van die woud of die bergdenne geskroei het,
en hul statige stamme, met verskroeide kruine, hoewel kaal,
op die verwoeste heide staan. Nou het hy hom gereed gemaak
om te praat; waarop hulle hul dubbele geledere buig
van vleuel tot vleuel, en hom half omring
saam met al sy genote: aandag het hulle stom gehou.
Drie keer het hy probeer, en drie keer, ten spyte van sy minagting,
het trane soos engele huil uitgebars: eindelik
het woorde, deurweef met sugte, hul weg gevind:

"O miriades onsterflike geeste! O Magte
sonder gelyke, behalwe die Almagtige! – en daardie stryd
was nie roemloos nie, al was die uitkoms verskriklik,
soos hierdie plek getuig, en hierdie aaklige verandering,
haatlik om uit te spreek. Maar watter krag van die gees,
wat vooruitsien of voorspel, uit die diepte
van kennis van die verlede of hede, kon gevrees het
dat so 'n verenigde mag van gode, dat magte
soos hierdie, ooit teruggeslaan kon word?
Want wie kan nou glo, selfs ná die verlies,
dat al hierdie magtige legioene, wie se ballingskap
die Hemel leeggemaak het, nie weer sal opstyg
op eie krag en hul geboortetuiste herower nie?
Wat my betref, laat die hele leër van die Hemel getuig
of ek ander raad gegee, of gevaar ontwyk het,
en so ons hoop verspeel het. Maar Hy wat as monarg
in die Hemel heers, het tot toe soos een wat veilig voel
op Sy troon gesit, gestut deur ou aansien,
instemming of gewoonte, en Sy koninklike prag
ten volle vertoon, maar Sy krag steeds verberg –
wat ons tot die poging verlei het en ons val veroorsaak het.
Van nou af ken ons Sy mag, en ken ons ons eie,
sodat ons nie 'n nuwe oorlog sal uitlok nie, en ook nie
sal vrees as dit uitgelok word nie: ons beste weg bly
om in geheime planne, met bedrog of lis, te bewerk
wat geweld nie reggekry het nie; sodat Hy net so
uiteindelik van ons kan leer: wie met geweld oorwin,
het maar die helfte van sy vyand oorwin.
Die ruimte kan nuwe wêrelde voortbring; daaroor was daar
'n sterk gerug in die Hemel dat Hy binnekort
van plan was om een te skep, en daarin 'n geslag
te plant wat Sy uitverkore guns
net soveel sou bevoordeel as die Seuns van die Hemel.
Daarheen, al is dit net om rond te snuffel, sal miskien
ons eerste uitbraak wees – daarheen, of elders;
want hierdie helse put sal nooit
hemelse geeste in slawerny hou nie, en die Afgrond
sal ons nie lank onder duisternis toedek nie. Maar hierdie gedagtes
moet in volle beraad ryp word. Aan vrede is daar geen hoop nie;
want wie kan aan onderwerping dink? Oorlog dan, oorlog,
openlik of bedek, moet ons besluit."

So het hy gepraat; en om sy woorde te bevestig, het
miljoene vlammende swaarde uitgeflits, getrek van die heupe
van magtige gérubs; die skielike gloed
het die Hel wyd en syd verlig. Hewig het hulle gewoed
teen die Allerhoogste, en woes met gegrypte wapens
die oorlogslawaai op hul klinkende skilde gekletter,
en uitdaging na die gewelf van die Hemel geslinger.

Nie ver nie was daar 'n heuwel wie se aaklige kruin
vuur en rollende rook uitgebraak het; die res daarvan
het geblink met 'n glansende kors – 'n seker teken
dat daar in sy skoot metaalerts verborge lê,
die werk van swael. Daarheen het, gevleuel met spoed,
'n groot brigade gehaas: soos wanneer groepe
pioniers, met graaf en pik gewapen,
voor die koninklike kamp uitgaan om 'n veld te grawe
of 'n wal op te gooi. Mammon het hulle gelei –
Mammon, die minste regop van al die geeste wat
uit die Hemel geval het; want selfs in die Hemel was sy blik en gedagtes
altyd na onder gerig, en het hy meer bewonder
die rykdom van die hemel se plaveisel, getrapte goud,
as enigiets goddeliks of heiligs wat hy andersins geniet het
in die salige aanskouing. Deur hom het eers
ook die mense, deur sy ingewing geleer,
die middelpunt van die aarde deursoek, en met goddelose hande
die ingewande van hul moeder Aarde geplunder
vir skatte wat beter verborge kon bly. Gou het sy bende
'n wye wond in die heuwel oopgemaak
en ribbes van goud uitgegrawe. Laat niemand verbaas wees
dat rykdom in die Hel groei nie; daardie grond verdien
die kosbare vloek die beste. En laat dié hier
wat op sterflike dinge roem, en verwonderd vertel
van Babel, en die werke van die konings van Memfis,
leer hoe hul grootste gedenktekens van roem
en krag en kuns maklik oortref word
deur verworpe geeste, wat in een uur doen
wat hulle in 'n eeu, met onophoudelike swoeg
en ontelbare hande, skaars regkry.
Naby op die vlakte, in baie gereedgemaakte holtes
waaronder are van vloeibare vuur gelê het,
uit die meer gelei, het 'n tweede menigte
met wonderlike kuns die swaar erts gesmelt,
elke soort geskei, en die skuim van die staafgoud afgeskep.
'n Derde het net so gou in die grond
'n veelvormige gietvorm gemaak, en uit die kokende holtes
deur vreemde kanale elke hol hoekie gevul;
soos wanneer in 'n orrel, uit een windstoot,
die windlaai in baie rye pype blaas.
Kort daarna het 'n reusegebou uit die aarde
opgestyg soos 'n uitwaseming, met die klank
van lieflike simfonieë en soet stemme –
gebou soos 'n tempel, waar pilasters rondom
geplaas is, en Doriese pilare oortrek
met 'n goue argitraaf; en daar het nie
kroonlys of fries ontbreek nie, met beeldwerk in reliëf uitgekap;
die dak was bewerkte goud. Nóg Babilon
nóg die groot Kaïro het sulke prag
in al hul glorie geëwenaar nie, om
Belus of Serapis, hul gode, te huisves, of hul konings
te laat troon, toe Egipte en Assirië meegeding het
in rykdom en weelde. Die gebou wat opgerys het,
het vas op sy statige hoogte gestaan, en dadelik het die deure,
terwyl hul koperpanele oopgaan, wyd
daarbinne die ruim vertrekke oor die gladde
en gelyke vloer onthul: van die geboë dak
het, hangend deur fyn towerkuns, baie rye
sterlampe en vlammende fakkelpotte, gevoed
met nafta en asfalt, lig gegee
soos uit 'n hemelruim. Die haastige menigte
het vol bewondering ingegaan; en sommige prys die werk,
en ander die bouer. Sy hand was bekend
in die Hemel deur baie hoë geboue met torings,
waar engele met septers gewoon het
en as vorste gesit het, wat die hoogste Koning
tot sulke mag verhef het, en wie Hy laat regeer het,
elkeen in sy hiërargie, oor die stralende ordes.
Sy naam was ook nie onbekend of onaanbid
in die ou Griekeland nie; en in die Ausoniese land
het die mense hom Mulciber genoem; en hoe hy
uit die hemel geval het, vertel hul fabels: deur die woedende Jupiter gegooi
reg oor die kristalborswering: van die oggend
tot die middag het hy geval, van die middag tot die douerige aand,
'n somersdag lank, en met die ondergaande son
uit die toppunt geval, soos 'n verskietende ster,
op Lemnos, die Egeïese eiland. So vertel hulle,
maar verkeerd; want hy het met hierdie opstandige bende
lank tevore geval; en dit het hom nou niks gebaat
om in die Hemel hoë torings te bou nie; hy het ook nie ontsnap
met al sy toestelle nie, maar is halsoorkop gestuur,
saam met sy ywerige span, om in die Hel te bou.

Intussen het die gevleuelde herouts, op bevel
van die opperste gesag, met ontsagwekkende seremonie
en trompetgeskal, deur die hele leër aangekondig
dat 'n plegtige raad dadelik gehou sou word
in Pandemonium, die hoë hoofstad
van Satan en sy genote. Hul oproep het
uit elke groep en vierkantige regiment
volgens rang of keuse die waardigstes ontbied: hulle het gou
met honderde en duisende aangestroom,
met hul gevolg. Elke ingang was vol gedrang; die poorte
en wye portale, maar veral die ruim saal
(al was dit soos 'n oordekte veld, waar dapper kampvegters
gewapend ingery het, en by die sultan se stoel
die beste van die heidense ridders uitgedaag het
tot 'n stryd op lewe en dood, of 'n lansgeveg te perd),
het dig gewemel, op die grond en in die lug,
gestreel deur die gesis van ritselende vlerke. Soos bye
in die lente, wanneer die son saam met die Stier ry,
hul talryke kroos om die korf laat uitstroom
in trosse; hulle vlieg tussen vars dou en blomme
heen en weer, of op die gladde plank,
die voorstad van hul vesting van strooi,
pas met balsem ingevryf, wandel hulle rond en beraadslaag
oor hul staatsake: so dig het die lugtige skare
gewemel en saamgedruk gestaan; totdat die teken gegee is –
en kyk, 'n wonder! Hulle wat nou net gelyk het
of hulle in grootte die reuse van die Aarde oortref,
is nou kleiner as die kleinste dwerge, en in 'n nou ruimte
drom hulle ontelbaar saam – soos daardie pigmeeras
anderkant die Indiese berg; of feë-elwe
wie se middernagfees langs 'n woud
of fontein deur 'n boer wat laat op pad is, gesien word,
of hy droom dat hy dit sien, terwyl die maan bo-oor
as skeidsregter sit, en nader aan die Aarde
haar bleek baan wentel: hulle, op hul pret en dans
ingestel, betower sy oor met vrolike musiek;
sy hart spring tegelyk van vreugde en van vrees.
So het die liggaamlose geeste hul reusegestaltes
tot die kleinste vorms verklein, en was vry om te beweeg,
hoewel steeds sonder getal, in die saal
van daardie helse hof. Maar ver binne,
en in hul eie afmetings soos hulself,
het die groot serafse heersers en gérubs
in 'n afgeslote vertrek en geheime vergadering gesit,
duisend halfgode op goue stoele,
talryk en voltallig. Ná 'n kort stilte toe,
en die oproep gelees, het die groot beraad begin.

die herder: Moses, wat op Horeb (Sinai) die wet van God ontvang het en volgens oorlewering Genesis geskryf het.

Siloam: 'n fontein en stroom by Jerusalem, naby die tempel op die Sionsberg.

Aoniese berg: die Helikon in Griekeland, in die oudheid die berg van die Muses.

Leviatan: 'n reusagtige seedier in die Bybel (in Job en die Psalms); Briareus en Tifon is reuse uit die Griekse mites wat teen die gode geveg het.

Stygiese vloed: na die Styx, die rivier van die onderwêreld in die Griekse mites.

Toskaanse kunstenaar: Galileo, wat met sy teleskoop die maan bestudeer het; Fiesole en Valdarno lê by Florence.

Busiris: Milton se naam vir die Farao wat die Israeliete, "die vreemdelinge van Gosen", tot in die Rooi See agtervolg het.

Amram se seun: Moses, wat die plaag van sprinkane oor Egipte gebring het (Eksodus 10).

Moloch: god van die Ammoniete aan wie kinders in vuur geoffer is; die offerplek Tofet was in die dal van Hinnom buite Jerusalem, en "Gehenna" (van Ge-Hinnom) het later 'n naam vir die Hel geword.

Tammuz: Siriese god, by die Grieke Adonis genoem, wat elke jaar deur vroue betreur is (Esegiël 8:14); die Adonisrivier in die Libanon het in die lente rooi geword van modder.

Dagon: god van die Filistyne, half mens en half vis; toe die ark van die Here in sy tempel gestaan het, het sy beeld omgeval en kop en hande afgebreek (1 Samuel 5).

Rimmon: god van Damaskus; die melaatse is Naäman, wat in Israel genees is (2 Konings 5), en koning Agas het 'n Siriese altaar in die tempel laat namaak (2 Konings 16).

Gibea: die stad waar 'n Leviet se byvrou aan 'n bende uitgelewer is om hom te beskerm (Rigters 19).

Flegra: in die Griekse mite die slagveld waar die reuse teen die gode geveg het; Thebe en Ilium (Troje) is die stede van die bekende heldeoorloë.

Uther se seun: koning Arthur van die Britse legendes; Karel die Grote is die Frankiese keiser wie se ridders in baie riddergedigte voorkom.

Mulciber: Latynse naam vir Vulkanus, die smid van die gode; volgens die mite het Jupiter hom uit die hemel gegooi en het hy op die eiland Lemnos geval. Ausonië is 'n ou naam vir Italië.