Die monsters is nie onder die bed nie. Hulle loop tussen ons rond.

Een aand per jaar trek miljoene mense regoor die wêreld maskers aan, verf hulle gesigte en verander in geraamtes, hekse, vampiere, weerwolwe en monsters. Kinders klop aan vreemdelinge se deure en dreig speels met 'n poets as hulle nie lekkers kry nie. Huise word met spinnerakke, geraamtes en uitgeholde pampoene versier. Gruwelverhale word vertel en mense betaal selfs om in spookhuise bang gemaak te word...

Dit is Halloween.

Vir sommige is dit groot pret. Vir ander is dit 'n onaanvaarbare fees wat met 'n duiwel, bose magte, satanisme en alles wat sleg is verbind word. Vir kleinhandelaars is dit nog 'n uitstekende geleentheid om mense se beursies oop te maak.

Maar wat as ons vir 'n oomblik verby die kostuums, pampoene en godsdienstige bangmaakstories kyk? Wat vertel Halloween eintlik van ons as mense? As ons na die emosionele behoeftes, inligtingsnetwerke en psigotegnologieë daaragter kyk, watter betekenis kan ons daarmee vorm?

Miskien meer as wat ons dink.

Die mens leef al baie langer met vrees as wat hy oor wetenskaplike verklarings beskik. Die donker, die onbekende, siekte, lyding en die dood was deel van ons bestaan lank voordat ons die natuurlike wêreld begin verstaan het. Dit was deel van ons werklikheid lank voordat ons woorde uitgedink, ontwerp en ontwikkel het. Ons het verhale vertel, gode en geeste voorgestel, ritmes en rituele ontwikkel en bonatuurlike wesens geskep om dinge te verklaar waarvoor ons nie antwoorde gehad het nie.

Halloween is een van die interessante kulturele uitdrukkings van hierdie menslike geskiedenis.

Dit bied ons 'n geleentheid om na ons vrese te kyk, te verstaan waar hulle vandaan kom en te vra of alles waarvoor ons bang is, werklik bestaan.

Myns insiens is dit tyd om die angel uit die donker te trek.

Waarom is ons bang vir die donker?

Vrees is nie 'n swakheid, siekte of sonde nie. Dit is ook nie iets waaroor ons skaam hoef te wees of 'n skande nie. Vrees is 'n belangrike deel van ons biologiese erfenis en het 'n noodsaaklike rol in die oorlewing van ons spesie gespeel.

Ons voorouers het nie miljoene jare oorleef deur elke vreemde geluid in die donker te ignoreer nie. 'n Geritsel in die bos kon die wind wees, maar dit kon ook 'n roofdier wees wat jou sou verskeur as jy nie betyds reageer nie. Om versigtig te wees, kon die verskil tussen lewe en dood beteken. Wanneer onsekerheid bestaan het, was dit dikwels veiliger om op 'n moontlike gevaar te reageer as om dit te ignoreer. 'n Vals alarm kon jou dalk laat skrik of verleë laat voel, maar om 'n werklike bedreiging mis te kyk, kon jou lewe kos. Ter wille van oorlewing!

Deur evolusie het ons brein dus vermoëns ontwikkel om moontlike bedreigings raak te sien, patrone te herken en gevaar te antisipeer. Dit beteken egter nie dat die brein altyd reg raai nie.

Dink maar aan hoe 'n vreemde geluid in 'n donker vertrek skielik 'n hele verhaal in jou kop kan laat ontstaan. 'n Skaduwee word 'n persoon, en dié persoon word 'n boosaard. 'n Tak wat teen 'n venster skuur, klink soos voetstappe wat al nader kom. 'n Onbekende geluid word iets wat beslis nie daar behoort te wees nie.

Die geluid is werklik. Die monster wat ons daarmee verbind, is 'n ander storie.

Vrees ontstaan immers nie net wanneer daar 'n werklike bedreiging is nie. Dit kan ook ontstaan wanneer ons brein onsekerheid probeer invul. Ons brein is voortdurend besig om die wêreld te interpreteer, moontlike oorsake te oorweeg en voorspellings te maak oor wat volgende kan gebeur. Wanneer inligting onvolledig is, speel verwagtings, herinneringe en verbeelding 'n groter rol. Ons neem dus nie bloot waar wat rondom ons gebeur nie. Ons probeer voortdurend verstaan wat ons waarneem.

Die amigdala, 'n struktuur diep binne die brein, is deel van die neurale netwerke wat by bedreigingsverwerking betrokke is. Dit is egter nie bloot 'n aan-en-af-skakelaar vir vrees nie. Vrees en angs ontstaan uit die samewerking van verskillende breinstelsels wat liggaamlike reaksies, herinneringe, aandag, leer en beoordeling betrek (LeDoux & Pine, 2016).

Die psigiater en neurobioloog Dr. Dan Siegel het die bekende uitdrukking “If you can name it, you can tame it” gewild gemaak. Die gedagte is eenvoudig, maar betekenisvol: wanneer ons 'n emosie herken en in woorde beskryf, kan ons 'n mate van afstand daarvan kry. Ons is dan nie meer bloot vasgevang in die emosie nie, maar kan begin waarneem en verstaan wat met ons gebeur.

Lisa Feldman Barrett se navorsing oor emosies bied 'n verdere perspektief. Volgens haar benadering is emosies nie bloot vaste, voorafgeprogrammeerde reaksies wat outomaties in die brein aangeskakel word nie. Die brein gebruik onder meer liggaamlike sensasies, vorige ervarings, die situasie en ons beskikbare emosionele begrippe om betekenis aan ons gevoelens te gee. Hoe beter ons emosies kan onderskei en benoem, hoe meer genuanseerd kan ons verstaan wat ons ervaar.

Dink aan die verskil tussen “Ek is bang” en “Ek voel onseker omdat ek nie weet wat daardie geluid veroorsaak nie.” Die tweede beskrywing help ons om die ervaring te ontleed. Is dit vrees vir 'n werklike gevaar? Is dit onsekerheid, 'n herinnering aan 'n vorige ervaring, of bloot ons verbeelding wat die ontbrekende inligting invul?

Navorsing oor affect labeling, die proses waardeur ons emosies in woorde benoem, dui daarop dat hierdie praktyk emosionele reaktiwiteit kan verminder. Dit beteken nie dat 'n naam die vrees laat verdwyn nie, maar dit kan ons help om dit beter te herken en meer doelbewus daarop te reageer (Lieberman et al., 2007).

Wanneer ons dus die donker vrees, kan ons begin deur te vra: Wat ervaar ek? Waarvoor is ek bang? Wat weet ek werklik, en wat verbeel of vermoed ek?

Om 'n vrees te benoem, is nie dieselfde as om dit te oorwin nie. Dit is wel 'n eerste stap om dit te verstaan. En wanneer ons verstaan waarvoor ons bang is, hoef die onbekende nie meer soveel mag oor ons te hê nie.

Wanneer ons 'n onsigbare teenwoordigheid vermoed

Een van die belangrike vermoëns van die menslike brein is om agente en bedoelings in ons omgewing te herken. Ons sien gesigte, herken liggame en interpreteer bewegings en gedrag. Ons probeer aflei wat ander mense dink, voel en beplan. Hierdie vermoë help ons om in 'n sosiale wêreld te funksioneer en moontlike gevare betyds te herken.

Maar wat gebeur wanneer ons 'n gebeurtenis waarneem sonder dat ons die oorsaak daarvan kan verklaar?

'n Skielike geluid, 'n onverwagte dood, 'n siekte of 'n vreemde samevallende gebeurtenis kan die indruk skep dat iemand of iets daaragter sit. Soms is daar inderdaad 'n handelende agent. Ander kere is die oorsaak bloot natuurlik, toevallig of nog onbekend. Ons kan egter bedoeling toeskryf waar daar geen bedoeling is nie, of 'n onsigbare teenwoordigheid vermoed waar daar geen bewys van een bestaan nie.

Sommige evolusionêre verklarings van godsdiens verwys na die sogenaamde hyperactive agency detection device (HADD). Die hipotese is dat mense, veral in situasies van onsekerheid, soms eerder 'n onsigbare agent vermoed as om 'n moontlike bedreiging mis te kyk. Hierdie neiging sou kon help verklaar waarom verhale oor geeste, gode en ander onsigbare wesens in verskillende kulture ontwikkel het.  

Die wetenskapskrywer Michael Shermer bied in The Believing Brain (2011) ’n verwante perspektief op hierdie menslike neiging. Hy onderskei tussen twee denkprosesse wat hy patternicity en agenticity noem.

Patternicity verwys na ons neiging om patrone raak te sien, selfs wanneer daar nie noodwendig 'n betekenisvolle verband tussen die waargenome dinge bestaan nie. Agenticity verwys na ons neiging om aan sulke patrone bedoeling, doelgerigtheid of 'n handelende wese toe te skryf.

Dink weer aan die vreemde geluid buite die huis. 'n Tak skuur dalk teen die dak, 'n dier beweeg tussen die plante of die wind laat 'n los voorwerp rondskuif. Die brein probeer egter vasstel wat die geluid veroorsaak en of daar dalk iemand of iets teenwoordig is. 'n Skaduwee word 'n figuur. 'n Geluid word voetstappe. 'n Toevallige samevallende gebeurtenis kry 'n moontlike bedoeling.

Hierdie vermoë het waarskynlik oorlewingswaarde gehad. Om 'n moontlike bedreiging raak te sien, selfs wanneer dit later onskuldig blyk te wees, kon veiliger wees as om 'n werklike gevaar mis te kyk. Maar dieselfde vermoë kan ons ook mislei. Ons kan betekenis in toeval ontdek, bedoeling aan natuurlike gebeure toeskryf en bonatuurlike verklarings aanvaar sonder voldoende bewyse.

Dit bied 'n nuttige perspektief op waarom mense soms spoke, geeste en ander bonatuurlike wesens vermoed wanneer hulle nie 'n gewone verklaring vir iets het nie. Dit beteken nie dat elke vreemde ervaring verbeel is of dat mense oneerlik is wanneer hulle vertel wat hulle beleef het nie. 'n Mens kan werklik 'n geluid hoor, 'n skaduwee sien of 'n vreemde teenwoordigheid ervaar. Die vraag is wat die ervaring veroorsaak het en of die verklaring daarvoor deur bewyse ondersteun word.

Hier lê 'n belangrike onderskeid: Die ervaring is nie noodwendig die verklaring nie. Ons kan opreg ervaar dat iemand of iets teenwoordig is sonder dat daar noodwendig 'n onsigbare wese bestaan. Die brein interpreteer en voorspel voortdurend op grond van die inligting wat beskikbaar is. Soms lei dit tot 'n korrekte verklaring. Ander kere vul ons die leemtes met aannames, verwagtings en verbeelding.

Die uitdaging is dus nie om ons vermoë om patrone en agente te herken, af te skakel nie. Dit is om te leer onderskei tussen wat ons waarneem, wat ons daaruit aflei en wat ons werklik met bewyse kan staaf. Ons hoef nie ons verbeelding prys te gee nie. Ons moet net versigtig wees om dit nie met die werklikheid te verwar nie (Shermer, 2011).

Die dood: die grootste onbekende

Anders as ander diere kan mense nie net sterf nie, maar ook oor hulle eie sterflikheid nadink. Ons weet dat ons lewe eindig. Ons weet dat mense vir wie ons lief is, gaan sterf. Ons kan selfs ons eie afwesigheid uit die wêreld probeer voorstel.

Dit is 'n besonder moeilike gedagte om mee saam te leef.

Die sielkundiges Jeff Greenberg, Sheldon Solomon en Tom Pyszczynski het die Terror Management Theory ontwikkel om te ondersoek hoe die bewussyn van ons sterflikheid menslike gedrag beïnvloed. Volgens hierdie teorie kan die besef dat ons gaan sterf, diepgaande angs ontlok. Mense gebruik onder meer kulturele wêreldbeskouings, groepsidentiteit, waardes en 'n gevoel van persoonlike betekenis om hierdie angs hanteerbaar te maak.

Ons verbind ons aan verhale oor wie ons is, waar ons vandaan kom en wat ons lewe beteken. Godsdiens, nasionaliteit, kultuur, ideologie en ander vorme van groepsidentiteit kan deel van hierdie betekenisraamwerke word.

Navorsing oor Terror Management Theory dui daarop dat herinneringe aan sterflikheid soms mense se gehegtheid aan hulle wêreldbeskouings en groepsidentiteit kan versterk. Dit beteken egter nie dat elke mens op dieselfde manier reageer of dat alle godsdienstige en kulturele oortuigings bloot uit doodsangs ontstaan nie. Die navorsingsveld is kompleks en die bevindings moet binne hulle metodologiese beperkings verstaan word (Burke et al., 2010; Hayes et al., 2010).

Deur die geskiedenis het mense verhale oor afgestorwenes, geeste, spoke, hemel, hel en 'n moontlike bestaan ná die dood ontwikkel. Hierdie verhale het verskillende funksies vervul. Hulle het verlies help verwerk, groepsverbondenheid versterk, rituele betekenis gegee en antwoorde gebied op vrae waarvoor mense nie destyds wetenskaplike verklarings gehad het nie.

Dit is nie nodig om hierdie idees as bonatuurlike werklikhede te aanvaar om hulle menslike betekenis te verstaan nie.

Die mens het probeer om die onverstaanbare verstaanbaar te maak.

Van Samhain tot Halloween: 'n fees met 'n lang geskiedenis

Halloween het nie op een dag ontstaan nie. Dit is die resultaat van verskillende kulturele gebruike, godsdienstige tradisies en historiese ontwikkelings wat oor baie eeue saamgevloei het.

Een van die belangrike historiese invloede was Samhain, 'n seisoenale fees van antieke Keltiese gemeenskappe in dele van Ierland, Skotland en ander gebiede. Dit het die einde van die somer en die begin van die winter aangedui. Dit was 'n belangrike oorgang in die landboujaar, wanneer die oes ingesamel is en mense hulle op die kouer maande voorberei het.

Die fees het met verskillende volksgebruike en verhale oor bonatuurlike wesens verbind geraak. Die oorgang tussen seisoene, die donkerder dae en die onsekerheid van die winter het ruimte geskep vir verhale oor die onbekende.

Ons moet egter versigtig wees om die geskiedenis te vereenvoudig. Daar is nie genoeg historiese bewyse om met sekerheid te beweer dat Samhain oorspronklik 'n groot fees was waartydens almal geglo het dat die grens tussen die lewendes en die dooies verdwyn nie. Baie van die bekende verklarings oor die presiese oorsprong van Halloween-tradisies is later geïnterpreteer en soms oordryf. Die historikus Ronald Hutton waarsku juis teen eenvoudige, romantiese vertellings oor 'n onveranderde heidense fees wat direk in moderne Halloween voortleef (Rogers, 2002).

Die Christelike kerk het ook 'n belangrike rol in die ontwikkeling van Halloween gespeel.

Allerheiligedag, wat op 1 November gevier word, is 'n dag waarop Christelike heiliges en martelare herdenk word. All Souls' Day, op 2 November, het 'n dag geword waarop afgestorwe Christene herdenk is. Die aand voor Allerheiligedag het as All Hallows' Eve bekend geword. Met verloop van tyd het die naam tot Halloween verkort.

Christelike herdenkings en plaaslike volksgebruike het oor eeue heen met mekaar verweef geraak.

In die Middeleeue het mense onder meer van huis tot huis gegaan om sogenaamde soul cakes te ontvang in ruil vir gebede vir afgestorwenes. In Ierland en Skotland het mense later kostuums aangetrek, maskers gedra en van huis tot huis gegaan om kos of geld te ontvang.

Toe groot getalle Ierse en Skotse immigrante gedurende die 19de eeu na Noord-Amerika verhuis het, het hulle verskillende Halloween-gebruike saamgeneem.

Daar het die fees verder ontwikkel. Teen die 20ste eeu het kostuums, pampoen-lanterns, partytjies en trick-or-treating al hoe gewilder geword. Die moderne Halloween wat ons vandag ken, is dus nie bloot 'n antieke fees wat onveranderd deur die eeue voortbestaan het nie. Dit is 'n kulturele verskynsel wat voortdurend verander het (Rogers, 2002).

Die masker: Wanneer vrees 'n speletjie word

Daar is iets merkwaardigs aan Halloween.

Ons neem die dinge waarvoor mense tradisioneel bang was en verander dit in kostuums, speelgoed, versierings en vermaak. Ons trek geraamtes aan, hang plastiekvlermuise op en sit uitgeholde pampoene met grillerige gesigte voor ons deure.

Waarom?

Een moontlike verklaring lê in die mens se vermoë om deur verbeelding en spel met moeilike emosies om te gaan.

Wanneer 'n kind 'n monsterkostuum aantrek, is die kind nie meer die een wat vir die monster weghardloop nie. Vir 'n oomblik ís die kind die monster. Wanneer volwassenes vir mekaar in spookhuise skrikmaak, weet hulle dat die gevaar deel van 'n georganiseerde ervaring is. Die vrees is werklik as emosie, maar die bedreiging is denkbeeldig.

Ons weet dat ons veilig is. Daarom kan ons lag, skrik, speel en weer probeer.

Die masker skep afstand tussen ons en die werklikheid. Dit laat ons toe om rolle te speel, grense te verskuif en selfs vir 'n oomblik iemand anders te wees.

Halloween het nie doelbewus as 'n vorm van sielkundige terapie ontstaan nie en daar is ook nie een enkele verklaring vir waarom mense graag gruwelverhale vertel of bangmaakervarings geniet nie. Die aantrekkingskrag kan onder meer in nuuskierigheid, opwinding, sosiale spel en die ervaring van 'n beheerde bedreiging lê.

Halloween hoef dus nie oor die viering van die dood of die aanbidding van bose magte te gaan nie. Dit kan eenvoudig 'n kulturele ruimte wees waarin mense met hulle vrese speel.

Ons hoef nie in monsters te glo om 'n monsterkostuum te dra nie. Net so hoef ons nie in spoke te glo om 'n goeie spookstorie te geniet nie.

Verbeelding is nie dieselfde as geloof nie.

Halloween in Suid-Afrika: 'n ingevoerde fees

Halloween het nie dieselfde kulturele posisie in Suid-Afrika as in Amerika, Ierland of Skotland nie, want dit het nie deel van ons historiese kulturele erfenis geword nie.

Halloween is hoofsaaklik deur internasionale populêre kultuur hier bekendgestel. Rolprente, televisie, musiek, advertensies, winkels en sosiale media het die beelde en gebruike aan Suid-Afrikaners bekend gemaak.

Ons sien die pampoene, geraamtes, hekse en kostuums in winkelsentrums. Restaurante bied Halloween-partytjies aan. Skole, organisasies en ondernemings gebruik dit soms as 'n tema vir sosiale geleenthede.

Die fees het egter nie vir ons dieselfde betekenis as vir mense in gemeenskappe waar dit oor geslagte heen deel van die kulturele kalender was nie.

Daar is ook praktiese en kulturele verskille.

In dele van Noord-Amerika is dit gebruiklik dat kinders op Halloween-aand van huis tot huis loop om lekkers te ontvang. In baie Suid-Afrikaanse woonbuurte is dit nie noodwendig 'n veilige of praktiese gebruik nie. Ons woonomgewings en veiligheids-omstandighede verskil.

Die seisoene verskil ook. Halloween vind in die Noordelike Halfrond aan die begin van die winter plaas. Hier is dit lente. Die oorspronklike seisoenale betekenis van die fees is dus nie deel van ons ervaring nie.

Vir baie Afrikaanssprekendes is daar boonop 'n historiese godsdienstige afstand tussen die fees en hulle eie kulturele agtergrond. Die sterk Gereformeerde Protestantse invloed in die Afrikaanse geskiedenis het daartoe bygedra dat sommige mense Halloween met wantroue bejeën.

Daar is nog 'n interessante historiese ironie. Hoewel Halloween se naam en Christelike geskiedenis met Allerheiligedag verbind word, is dié herdenkingsdag self nie juis deel van die godsdienstige kalender van baie Suid-Afrikaners nie. Vir baie mense uit Gereformeerde en ander Protestantse tradisies is Allerheiligedag 'n vreemde gebruik wat eerder met die Rooms-Katolieke Kerk verbind word. Die bekende reaksie is dikwels eenvoudig: “Dis Katoliek.”

Allerheiligedag, wat op 1 November gevier word, is dus nie noodwendig 'n bekende of betekenisvolle godsdienstige geleentheid vir gemeenskappe wat histories uit Protestantse tradisies kom nie. Dit help verklaar waarom die Christelike verband van Halloween nie vanselfsprekend 'n kulturele aanknopingspunt vir baie Suid-Afrikaners bied nie. Hulle aanvaar nie noodwendig die herdenkingsdag waarvan Halloween se naam afgelei is nie, en het gevolglik min rede om die aand voor dié dag as 'n besondere fees te beskou.

31 Oktober is immers ook Hervormingsdag.

Suid-Afrikaners vier Halloween op verskillende maniere, en sommige doen dit glad nie. Daar is ook nie genoeg navorsing om presies te bepaal hoeveel Afrikaanse mense die fees vier of waarom ander dit vermy nie.

Wat wel duidelik is, is dat Halloween hier eerder 'n ingevoerde populêre kultuur-verskynsel as 'n diep gevestigde plaaslike tradisie is.

En dit is heeltemal aanvaarbaar. Ons hoef nie elke fees wat uit 'n ander kultuur kom, ons eie te maak nie.

Maar ons kan dit ten minste verstaan voordat ons daaroor oordeel.

Wanneer vrees geld maak

Halloween het lankal ook 'n kommersiële lewe van sy eie.

Die moderne verbruikerskultuur het 'n merkwaardige vermoë om byna enige menslike behoefte in 'n produk te omskep. Liefde word Valentynsgeskenke. Gesins-verbondenheid word Kersfeesverkope. Geluk word 'n leefstylproduk. En vrees word Halloween.

Kostuums, plastiekgeraamtes, pampoenlanterns, lekkers, grimering, versierings, gruwelfilms en spookhuiservarings word alles verkoop.

In die Verenigde State het Halloween 'n reusebedryf geword. Die National Retail Federation het Amerikaanse Halloweenbesteding vir 2025 op ongeveer 13,1 miljard Amerikaanse dollar geraam. Die bedrag illustreer hoe groot die kommersiële dimensie van die fees geword het.

Die oorspronklike kulturele en historiese betekenis van die fees is vir baie verbruikers nie meer belangrik nie. Wat saak maak, is die ervaring en die produkte wat daarmee saamgaan.

Daar is natuurlik niks verkeerd met mense wat kostuums koop, partytjies hou of hulle huise versier nie. Die probleem ontstaan wanneer die verbruikerskultuur ons voortdurend oortuig dat elke geleentheid iets is wat ons moet koop.

Halloween het in hierdie opsig 'n interessante ironie. 'n Fees wat met die mens se vrees vir die dood en die onbekende verbind word, het ontwikkel tot 'n geleentheid waar ondernemings groot bedrae verdien uit die verkoop van denkbeeldige bedreigings.

Maar die kommersiële kaping is nie die enigste een nie.

Wanneer godsdiens vrees verkoop

Elke jaar, wanneer Halloween nader kom, verskyn daar weer waarskuwings dat die fees anit-christelik, satanies, demonies of gevaarlik vir kinders is.

Sommige godsdienstige groepe beskryf Halloween as 'n viering van die duiwel. Ander beweer dat deelname kinders aan bose magte blootstel of dat mense deur kostuums en speletjies onbewustelik met die okkulte besig is.

Daar is selfs groepe wat ouers waarsku dat hulle kinders nie aan Halloween mag deelneem nie omdat hulle daardeur geestelik besoedel kan word.

Hierdie soort boodskappe verdien kritiese ondersoek.

Die geskiedenis van Halloween is ingewikkeld. Dit bevat Keltiese seisoenale gebruike, Christelike herdenkings, volksverhale en moderne populêre kultuur. Dit is nie histories verantwoordbaar om al hierdie ontwikkelings bloot as 'n sataniese komplot voor te stel nie.

Die bewering dat kinders wat soos geraamtes, hekse of vampiere aantrek, daarmee aan bonatuurlike magte deelneem, word eweneens nie deur betroubare wetenskaplike bewyse ondersteun nie.

Daar is ook 'n ander interessante verskynsel.

Sommige kerke organiseer alternatiewe Halloween-geleenthede soos Hallelujah Nights, Light Parties en oesfeeste. Kinders mag aantrek, speletjies speel en lekkers ontvang, maar die inhoud word aangepas om by die kerk se godsdienstige oortuigings te pas.

Ander groepe gaan verder en gebruik Halloween as 'n geleentheid vir evangelisasie. Hulle versprei godsdienstige traktate, vertel Bybelverhale en probeer mense oortuig van die werklikheid van sonde, Satan, die hel en goddelike redding.

In die Verenigde State bestaan daar selfs sogenaamde Hell Houses. Dit is dramatiese ervarings waarin besoekers deur tonele van geweld, verslawing, seksuele uitbuiting, sonde, oordeel en verdoemenis gelei word. Die doel is om besoekers se emosies te aktiveer en hulle tot 'n godsdienstige besluit te beweeg.

Dit is 'n merkwaardige omkering.

Die fees wat mense die geleentheid bied om hulle vrese deur verbeelding en spel te hanteer, word nou gebruik om nuwe vrese te skep.

Die vraag is nie of gelowiges die reg het om Halloween te verwerp nie. Natuurlik het hulle daardie reg. Niemand hoef 'n fees te vier wat nie met sy of haar oortuigings strook nie.

Die vraag is eerder waarom sommige godsdienstige boodskappe daarop aandring om mense bang te maak vir iets waarvoor daar geen betroubare bewyse van 'n bonatuurlike bedreiging bestaan nie.

Vrees is 'n kragtige instrument van beïnvloeding. Wanneer mense glo dat hulle deur onsigbare magte bedreig word, kan hulle makliker afhanklik raak van mense wat beweer dat hulle beskerming, kennis of redding kan bied.

Dit is nie net 'n Halloween-verskynsel nie. Dit is 'n veel groter probleem wanneer enige ideologie vrees gebruik om mense se denke en gedrag te beheer.

Die kommersiële handelaar verkoop produkte en ervarings wat ons begeertes aanspreek. Die godsdienstige opportunis verkoop soms beskerming teen 'n bedreiging wat hy self help skep.

In albei gevalle behoort ons te vra: Wie baat by die vrees?

Die monsters is nie onder die bed nie

Kom ons keer terug na die monsters.

Ons kan lag vir 'n plastiekgeraamte in 'n tuin. Ons kan vir 'n kind in 'n vampierkostuum 'n lekkergoed gee. Ons kan 'n gruwelfilm kyk en daarna die ligte aanskakel sonder om te wonder of iets onder die bed skuil.

Maar daar is ander monsters waarvoor ons nie kan lag nie.

Hulle dra nie noodwendig maskers nie. Hulle het nie horings, sterte of skerp tande nie. Hulle lyk dikwels heel gewoon. Hulle praat ons taal, werk saam met ons, beklee magsposisies en beroep hulle soms op eerbare waardes.

Hulle manipuleer, mishandel, verneder, bedrieg en buit ander mense uit. Hulle gebruik geweld, geld, mag, ideologie en selfs godsdiens om hulle eie belange te bevorder.

Die werklike bedreigings vir mense se lewens en welwees kom nie van spoke en demone nie. Dit kom van menslike gedrag en die omstandighede wat ons saam skep.

Dink aan geweld teen vroue en kinders, korrupsie, uitbuiting, rassisme, magsmisbruik, oorlog, armoede en die doelbewuste verspreiding van leuens.

Dit is werklike probleme. Dit veroorsaak werklike lyding. Dit eis werklike lewens.

En tog bestee mense soms meer energie daaraan om denkbeeldige bonatuurlike bedreigings te bestry as om hierdie mensgemaakte probleme te verstaan en aan te spreek.

Miskien behoort ons minder bekommerd te wees oor wat moontlik in die donker skuil en meer aandag te gee aan wat mense in die lig aan mekaar doen.

'n Fees wat ons iets oor onsself leer

Halloween kan ons uiteindelik aan iets eenvoudigs herinner: die mens is 'n betekenisvormende wese.

Ons leef nie bloot in 'n wêreld van dinge en gebeure nie. Ons interpreteer, verbeel, benoem, vertel en vorm voortdurend betekenis. Ons skep verhale om die onbekende te verstaan. Ons ontwikkel simbole om ons ervarings uit te druk. Ons gebruik taal om ons vrese, verwagtings en drome met ander te deel.

Sommige van hierdie idees bly nuttig. Ander verander namate ons kennis uitbrei. En sommige behoort ons eenvoudig te laat gaan wanneer daar nie meer goeie redes is om daaraan vas te hou nie.

Die vermoë om betekenis te vorm, bring ook verantwoordelikheid mee. Ons moet leer onderskei tussen wat ons weet, wat ons aflei, wat ons vermoed en wat ons bloot glo. Ons moet bereid wees om ons verklarings te hersien wanneer nuwe bewyse beskikbaar word.

Dit is hoe kritiese denke werk. Nie deur alles te verwerp nie, maar deur te vra waarom ons iets aanvaar en of daar goeie redes daarvoor bestaan.

Ons hoef nie spoke te glo om die dood te respekteer nie. Ons hoef nie in 'n hiernamaals te glo om mense wat gesterf het, te onthou nie. Ons hoef nie in demone te glo om die kwaad wat mense aan mekaar doen, ernstig op te neem nie.

En ons hoef beslis nie in enigiets bonatuurlik te glo om die lewe te vier nie.

Ons kan bang wees sonder om bygelowig te wees. Ons kan verbeelding gebruik sonder om dit met werklikheid te verwar. Ons kan lag vir ons vrese sonder om die werklike gevare in die wêreld te ontken.

Miskien is dit die belangrikste les wat ons uit Halloween kan neem.

Die donker is nie 'n wese wat ons moet oorwin nie. Dit is bloot die afwesigheid van lig. Die dood is nie 'n monster wat iewers vir ons wag nie. Dit is deel van die biologiese werklikheid van alle lewende organismes.

Ons het nie 'n bonatuurlike verklaring nodig om die lewe betekenisvol te maak nie. Ons het kennis, begrip, verbeelding, medemenslikheid en die vermoë om verantwoordelik op te tree.

En wanneer ons wel 'n monster sien, behoort ons eers te vra of dit werklik bestaan voordat ons daarvoor begin weghardloop.

Die monsters is nie onder die bed nie. Hulle loop tussen ons rond.

Hulle verdwyn nie wanneer ons die lig aanskakel nie. Hulle invloed word kleiner wanneer ons hulle gedrag herken, hulle aansprake bevraagteken en weier om deur vrees beheer te word.

Miskien is dit tyd dat ons ophou om bang te wees vir die dinge wat ons uitgedink het en begin aandag gee aan die dinge wat ons aan mekaar doen.

Want die lewe is kort. Heelwat korter as wat ons graag wil erken.

Kom ons gebruik dit om te leef, te lag, te leer, lief te hê en verantwoordelik betekenis te vorm.

Sê gerus vir die wat dit vier: Happy Halloween. En slaap gerus. Die geraamte in die kas is waarskynlik net ou klere.

Bibliografie

Barrett, L. F. (2006). Solving the emotion paradox: Categorization and the experience of emotion. Personality and Social Psychology Review, 10(1), 20–46. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr1001_2

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

Boyer, P., & Bergstrom, B. (2011). Threat-detection in child development: An evolutionary perspective. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 35(4), 1034–1041. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2010.08.010

Burke, B. L., Martens, A., & Faucher, E. H. (2010). Two decades of terror management theory: A meta-analysis of mortality salience research. Personality and Social Psychology Review, 14(2), 155–195. https://doi.org/10.1177/1088868309352321

Hayes, J., Schimel, J., Arndt, J., & Faucher, E. H. (2010). A theoretical and empirical review of the death-thought accessibility concept in terror management research. Psychological Bulletin, 136(5), 699–739. https://doi.org/10.1037/a0020524

LeDoux, J. E., & Pine, D. S. (2016). Using neuroscience to help understand fear and anxiety: A two-system framework. The American Journal of Psychiatry, 173(11), 1083–1093. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2016.16030353

Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x

Rogers, N. (2002). Halloween: From pagan ritual to party night. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195146912.001.0001

Rossano, M. J. (2016). Belief, ritual, and the evolution of religion. In The Oxford handbook of evolutionary psychology and religion (pp. 83–98). Oxford University Press.

Shermer, M. (2011). The believing brain: From ghosts and gods to politics and conspiracies: How we construct beliefs and reinforce them as truths. Times Books.

Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2011). The whole-brain child: 12 revolutionary strategies to nurture your child's developing mind. Delacorte Press.

Wathey, J. C. (2022). The phantom God: What neuroscience reveals about the compulsion to believe. Rowman & Littlefield. 

Ons leef in ’n wêreld van dinge, mense en gebeure nie. Daar is egter veel meer aan die wêreld, want ons leef ook in ’n wêreld van woorde. Van kleins af leer ons om ons ervarings te benoem, dinge in kategorieë te plaas, verhale oor die wêreld te vertel en verklarings te aanvaar vir dit wat ons nie verstaan nie. Woorde help ons om sin te maak van ons ervarings. Dit stel ons in staat om kennis te deel, saam te werk en oor moontlikhede te dink wat nog nie bestaan nie.

Hierdie gegewe laat ons met ’n interessante probleem: die woorde waarmee ons die werklikheid probeer verstaan, kan maklik met die werklikheid self verwar word. 

Wanneer ons iets ’n naam gee, voel dit dikwels asof ons dit beter verstaan. Wanneer ons ’n verklaring daarvoor het, voel dit asof die saak afgehandel is. En wanneer ons ’n oortuiging in ’n bekende sin kan uitdruk, kan dit vir ons so vanselfsprekend begin klink dat ons vergeet om te vra of dit werklik waar is.

Daarom is taal nie bloot ’n hulpmiddel waarmee ons ons gedagtes aan ander oordra nie. Dit speel ook ’n belangrike rol in hoe ons dink, wat ons raaksien en hoe ons besluit wat om te glo.

Van woorde na oortuigings

Dink aan die woord sukses. Wat beteken dit? Vir die een persoon beteken sukses finansiële onafhanklikheid. Vir ’n ander beteken dit ’n gelukkige gesin, ’n betekenisvolle beroep of die vryheid om self oor sy lewe te besluit. Die woord is dieselfde, maar die wêreld wat dit vir verskillende mense oproep, verskil.

Dieselfde gebeur met woorde soos vryheid, regverdigheid, waarheid, geloof, natuur en menswaardigheid. Ons gebruik hulle dikwels asof almal presies verstaan wat daarmee bedoel word. Tog kan twee mense dieselfde woord gebruik terwyl hulle eintlik oor verskillende dinge praat.

Dit is nie noodwendig oneerlikheid nie. Woorde kry betekenis binne bepaalde ervarings, verhoudings, kulture en geskiedenisse. Ons leer hulle by ons ouers, onderwysers, gemeenskappe, godsdienstige tradisies en die media. Mettertyd word die begrippe waarmee ons grootgeword het deel van die manier waarop ons die wêreld verstaan.  

Die probleem begin wanneer ons nie besef nie of vergeet dat hierdie begrippe gevorm is. Dan begin ons hulle as natuurlik, onveranderlik of vanselfsprekend beskou.

’n Mens kan byvoorbeeld grootword met die oortuiging dat ’n bepaalde lewenswyse die enigste aanvaarbare een is. Die woorde waarmee daardie oortuiging uitgedruk word, kan so bekend raak dat dit moeilik word om selfs die moontlikheid van ’n alternatief raak te sien.

Wat bekend is, voel dikwels waar. Maar bekendheid is nie bewys nie.

Wanneer ’n woord soos ’n verklaring klink

Taal kan ons help om verskynsels te ondersoek, maar dit kan ook die ondersoek voortydig beëindig.

Stel jou voor iemand sê: “Hy tree so op omdat hy ’n slegte mens is.” Die woord sleg gee ons ’n oordeel oor die persoon, maar verklaar nie noodwendig waarom hy so optree nie. Ons weet nog nie veel oor sy omstandighede, geskiedenis, motiewe of die gevolge van sy gedrag nie.

Dieselfde gebeur wanneer iemand sê: “Dit was bestem om te gebeur”, “Sy is net so gebore”, of “Dis maar hoe die wêreld werk.”

Sulke uitsprake kan vir mense emosionele betekenis hê. Hulle kan troos bied of ’n ervaring binne ’n groter verhaal plaas. Maar as ons wil weet wat ’n gebeurtenis veroorsaak het, moet ons verder vra. Watter faktore het ’n rol gespeel? Watter bewyse ondersteun die verklaring? Watter ander moontlikhede is daar?

’n Etiket is nie dieselfde as ’n verklaring nie. ’n Verklaring is ook nie noodwendig waar bloot omdat dit goed klink nie.

Dit geld vir godsdiens en politiek, maar net so vir sielkunde, opvoeding, gesinsverhoudings en wetenskap. Selfs ’n ingewikkelde vakterm kan ’n skyn van begrip skep wanneer dit bloot ’n naam gee aan iets wat ons nog nie werklik verstaan nie.

Die belangrike vraag is dus nie net: “Watter woord gebruik ons?” nie, maar ook: “Wat help hierdie woord ons werklik verstaan?”

Ons brein hoor nie bloot woorde nie. Dit vorm verwagtings.

Menslike waarneming is nie ’n eenvoudige proses waarin die wêreld as ’n volledige, neutrale prentjie by ons brein afgelewer word nie. Ons brein verwerk sensoriese inligting teen die agtergrond van vorige ervarings, verwagtings en die situasie waarin ons ons bevind. Dit help ons om vinnig op te tree in ’n ingewikkelde wêreld.

Taal kan hierdie proses beïnvloed. Die woorde waarmee ons ’n persoon, gebeurtenis of groep beskryf, rig dikwels ons aandag na sekere eienskappe en weg van ander.

Vergelyk die beskrywings “’n vasberade leier” en “’n hardkoppige leier”. Albei kan na dieselfde gedrag verwys, maar hulle stuur ons interpretasie in verskillende rigtings. Die eerste beklemtoon volharding; die tweede beklemtoon onbuigsaamheid.

Die beskrywing is nie noodwendig heeltemal verkeerd nie. Die gevaar is dat ons die beskrywing met ’n volledige beoordeling verwar. Sodra ons iemand as ’n “vyand”, “held”, “bedrieër” of “slagoffer” kategoriseer, kan ons begin om nuwe inligting deur daardie etiket te interpreteer.

Ons sien dan maklik wat ons verwag om te sien.

Dit beteken nie dat taal ons gevange hou of dat ons nooit objektiewe kennis kan verkry nie. Dit beteken wel dat ons bedag moet wees op die invloed van ons eie begrippe. Om beter te dink, moet ons soms terugstaan en vra of die woorde waarmee ons ’n situasie beskryf, werklik deur die beskikbare bewyse geregverdig word.

Die verskil tussen ’n bewering en kennis

Hier kom wetenskaplike ondersoek ter sprake.

Wetenskap begin nie by die veronderstelling dat ons reeds al die antwoorde het nie. Dit begin dikwels met ’n vraag, ’n waarneming of ’n vermoede. Iemand stel ’n moontlike verklaring voor en vra: Kan ons ondersoek of dit klop? Watter bewyse behoort ons te verwag indien die verklaring korrek is? Wat sou ons laat besef dat ons verkeerd is?

Die woorde waarin ons ’n teorie formuleer, is belangrik omdat hulle die bewering duidelik en ondersoekbaar moet maak. As ons begrippe vaag bly, kan ons maklik beweer dat ons iets verklaar het sonder om presies te sê wat ons bedoel.

Maar die woorde self bewys niks nie. Die bewering moet aan die werklikheid getoets word.

’n Wetenskaplike houding beteken daarom nie dat ons nooit iets mag glo of voorlopig aanvaar nie. Dit beteken dat ons onderskei tussen wat ons weet, wat ons aflei, wat ons vermoed en wat ons nog nie weet nie. Ons probeer verklarings ontwikkel wat deur bewyse ondersteun word, wat onafhanklik ondersoek kan word en wat hersien kan word wanneer beter bewyse of argumente beskikbaar word.

Die doel is nie om elke gesprek in ’n laboratorium te verander nie. Dit is om nie ons behoefte aan ’n antwoord te verwar met die beskikbaarheid van ’n goeie antwoord nie.

Ek kan byvoorbeeld sê: “Hier is my teorie en die bewyse waarop ek dit grond. Help my om te bepaal waar dit tekortskiet en hoe ons by ’n beter teorie kan uitkom.”

Dít is ’n heel ander houding as: “Hier is wat ek glo. Kom ons vind redes waarom ek reg is.”

In die eerste geval word taal ’n uitnodiging tot ondersoek. In die tweede kan dit ’n verdedigingsmuur word.

Die gevaar van woorde wat die gesprek afsluit

Sommige uitsprake laat min ruimte vir ondersoek: “Dit is eenvoudig die waarheid.” “Almal weet dit.” “Dis wat ons nog altyd geglo het.” “Jy mag nie daaroor vrae vra nie.”

Sulke sinne kan ’n gesprek beëindig voordat die belangrike vrae gevra is. Hulle beroep hulle op sekerheid, tradisie of groepslojaliteit in plaas daarvan om die meriete van ’n bewering te ondersoek en bewyse te verreken.

Natuurlik is nie elke vaste uitspraak verkeerd nie, en nie elke tradisie is waardeloos nie. Ons kan baie by ander mense se ervaring en opgeboude kennis leer. Maar geen bewering behoort bloot weens sy ouderdom, gewildheid of emosionele aantrekkingskrag immuun teen ondersoek te wees nie.

Dieselfde standaard moet vir ons eie gunsteling-idees geld. Dit is relatief maklik om die teenstrydighede in iemand anders se taalgebruik raak te sien. Dit is moeiliker om te ontdek waar ons eie woorde ons denke beperk.

Daarom vra intellektuele eerlikheid meer as om goeie vrae aan ander mense te stel. Dit vra dat ons bereid moet wees om dieselfde vrae aan onsself te stel.

Wat bedoel ek eintlik? Waarop grond ek hierdie bewering? Watter bewyse sou my van plan laat verander? Is daar ’n beter verklaring? En as ek nie weet nie, kan ek dit erken sonder om dit as ’n nederlaag te ervaar?

Woorde help ons om betekenis te vorm

Taal het egter ’n veel groter rol as om feite te beskryf of bewerings te toets. Dit help ons ook om ons ervarings te orden, ons waardes te verwoord, ons identiteit te ontwikkel en saam met ander mense moontlike toekomste te bedink.

Wanneer ons ’n moeilike ervaring beskryf as “die einde van alles”, plaas ons dit binne ’n bepaalde verhaal. Wanneer ons dit beskryf as “’n verlies waaruit ek nog moet leer”, skep ons ruimte vir ’n ander moontlikheid. Die tweede beskrywing verander nie vanself die feite of waarborg ’n goeie uitkoms nie. Dit kan wel beïnvloed waarna ons kyk en watter volgende stap ons oorweeg.

Hierdie vermoë om betekenis te vorm, is kragtig. Maar verantwoordelike betekenisvorming vra dat ons onderskei tussen die betekenis wat ons aan ’n gebeurtenis gee en die feite oor wat gebeur het.

Nie elke verhaal wat ons help om aan te gaan, is daarom ’n akkurate verklaring van die verlede nie. En nie elke pynlike waarheid hoef met ’n gerieflike verhaal versag te word voordat ons dit kan erken nie.

Ons kan betekenis skep sonder om feite te verdraai. Ons kan hoop koester sonder om sekerheid voor te gee. Ons kan erken dat iets vir ons kosbaar is sonder om te beweer dat almal dit op dieselfde manier moet ervaar.

Taal maak hierdie onderskeidings moontlik, mits ons dit versigtig gebruik.

Van die regte woorde na beter vrae

Die uitdaging is dus nie om alle woorde te wantrou nie. Sonder taal sou ons vermoë om kennis te bewaar, ingewikkelde idees te ondersoek en saam te werk dramaties beperk wees. Ons het woorde nodig om waarnemings te beskryf, hipoteses te formuleer, argumente te toets en nuwe insigte met ander te deel.

Ons moet egter onthou dat woorde hulpmiddels is. Hulle is nie die werklikheid self nie. ’n Kaart kan ons help om ons pad te vind, maar dit is nie die landskap nie. ’n Teorie kan ’n verskynsel verklaar, maar dit bly afhanklik van hoe goed dit met die bewyse ooreenstem.

Die belangrikste vraag is daarom nie bloot of ons die regte woorde het nie. Dit is of ons bereid is om die idees agter daardie woorde te ondersoek.

Wanneer iemand ’n bewering maak, kan ons vra: Wat beteken jy presies? Hoe weet jy dit? Watter bewyse ondersteun dit? Is daar alternatiewe verklarings? En wat sal ons laat besef dat ons verkeerd is?

Wanneer ons self ’n oortuiging uitspreek, kan ons dieselfde vrae vra.

Een van die belangrikste vaardighede wat ons kan ontwikkel is om woorde nie net te gebruik om ons standpunte te verdedig nie, maar om ons begrip te verbeter.

Want tussen wat ons glo en wat werklik is, lê ’n ruimte waarin ons kan ondersoek, redeneer, ontdek en verander. Taal help ons om daardie ruimte te betree. Wetenskaplike ondersoek help ons om ons bewerings aan bewyse te toets. Kritiese denke help ons om ons aannames raak te sien. En die bereidheid om van mening te verander, help ons om nader aan ’n beter begrip te beweeg.

Ons hoef nie voor te gee dat ons reeds die finale antwoord het nie.

Ons kan begin met ’n eerlike vraag, ’n voorlopige teorie en die bewyse wat ons tans het.

“Hier is wat ek dink. Hier is waarom ek dit dink. Kom ons ondersoek dit saam en kyk of ons by ’n beter verklaring kan uitkom.”

Dit is nie ’n teken van swak oortuiging nie. Dit is ’n teken van intellektuele moed.

Want die doel is nie om die wêreld by ons woorde te laat inpas nie. Die uitdaging is om ons woorde, ons idees en ons oortuigings voortdurend te verbeter sodat hulle beter weergee hoe die wêreld werklik is. 

Die aanval op waarheid

Daar was 'n tyd toe 'n leuen nog 'n leuen was. Jy kon iemand daarvan beskuldig, hy kon dit ontken, en die stryd het voortgegaan. Die waarheid was die grond waarop ons gestaan het – selfs as ons dit nie altyd kon sien nie, het ons geweet dit is daar.

Trump het dit verander.

Nie omdat hy gelieg het nie – politici lieg al van die begin van tyd. Hy het iets diepers gedoen. Hy het soveel stellings as "waarheid" voorgehou wat onmoontlik waar kon wees, so dikwels, so blatant, dat die aanval nie meer op die feite gerig was nie, maar op die moontlikheid van feite self. Die vraag was nie meer "is hy besig om te lieg nie?" nie. Dit was "hoe kan enigiemand nog weet wat waar is?"

Dis die skuif. En dis 'n skuif wat gewerk het.

"Alternative facts" was nie net 'n ongelukkige frase nie. Dit was 'n program. Dit het gesê: daar is nie een werklikheid nie. Daar is jou waarheid en my waarheid. En as jy nie myne aanvaar nie, is jy nie net verkeerd nie – jy is partydig, jy is bevooroordeeld, jy is deel van die probleem.

En mense het dit gesluk. Nie omdat hulle dom is nie – hoewel Trump self gesê het hy hou van die "undereducated" – maar omdat dit makliker is om te glo dat niks waar is nie, as om te erken dat jy vir jare lank vir 'n leuenaar geglo het.

Dit is waar die verdeeldheid ontstaan. Nie tussen links en regs nie. Nie tussen arm en ryk nie. Tussen mense wat die waarheid nog na waarde ag, en mense wat bereid is om dit onder die bus te gooi om hul man te verdedig. 'n Mens wat die waarheid ernstig opneem, kan nie hierdie logika kleinkry nie. Jy kan nie 'n debat voer met iemand wat nie omgee of hy reg is nie – wat net wil wen nie. En wanneer die een kant nie waarheid na waarde ag nie, is "beide kante insien" nie 'n deug nie. Dit is 'n mors van tyd.

Wat eintlik aangeval is

Maar hier is die ding. Die waarheid is nie vernietig nie. Dit kan nie vernietig word nie.

Wat aangeval is, is ons verhouding met die werklikheid. Ons vertroue in ons eie oordeel. Ons vermoë om te onderskei. Ons geloof dat daar iets is om te onderskei.

Die waarheid is voos. Dit skree nie. Dit dwing jou nie. Dit smeek nie. Dit staan nie op 'n verhoog en verkondig homself nie. Dit is net daar. Stil. Onopvallend. Onvernietigbaar.

Jy kan dit ignoreer. Jy kan dit verdraai. Jy kan dit begrawe onder 'n duisend leuens. Jy kan mense oortuig dat dit nie bestaan nie. Maar jy kan dit nie uitwis nie. Want dit is nie afhanklik van jou erkenning nie. Dit is nie 'n sosiale konstruk wat verdwyn as niemand meer daaraan glo nie. Dit is nie 'n stem wat stil word as jy dit doodmaak nie.

Die waarheid is nie dieselfde as ons toegang tot waarheid nie. Ons kan ons toegang verloor. Ons kan in 'n toestand leef waar ons nie meer weet wat waar is nie. Maar dit beteken nie waarheid is weg nie. Dit beteken ons is weg.

Die swaartekrag het nie verdwyn toe mense geglo het die aarde is plat nie. Die feit dat mense doodgaan het nie verander toe mense geglo het hulle is onsterflik nie. Die werklikheid het nie gekrimp toe ons dit ontken het nie. Dit staan steeds daar.

En dit is hoekom die aanval op waarheid nie net 'n intellektuele fout is nie. Dit is 'n morele misdaad. Want dit beroof mense van hul verhouding met die werklikheid. En sonder daardie verhouding is daar geen geregtigheid, geen verantwoording, geen gemeenskap nie.

Die kern – rassisme

Kom ons wees eerlik. Kom ons trek een vir een die verskonings af.

Hy is 'n besigheidsman – hy sal die ekonomie laat groei. Wel, hy het $431 miljoen van sy pa geërf en dit stelselmatig verloor. Hy is 'n swak besigheidsman. Maar dit is nie eers die punt nie.

Hy sal korrupsie vernietig – hy kom nie van die regering af nie. Wel, hy het meer korrupsie gebring as enigiemand voor hom. Gerespekteerde bronne meen hy is reeds die mees korrupte president in Amerika se geskiedenis. Maar dit is nie eers die punt nie.

Hy is 'n sterk leier – hy sê wat hy dink. Wel, hy sê wat hy dink die skare wil hoor. Hy het geen kern nie. Hy is 'n leë vat wat weerklink met wat ook al die dag se behoefte is. Maar dit is nie eers die punt nie.

Wat bly oor?

Rassisme.

Hy is die kandidaat wat rassisme genormaliseer het. Hy is die kandidaat wat rassiste reg oor die wêreld – ook in Suid-Afrika – die vrymoedigheid gegee het om uit die skaduwee te tree en hulself in die middel van die debat te posisioneer.

In Suid-Afrika het dit 'n spesifieke vorm aangeneem.

Vir jare ná apartheid was die rassiste effe stil. Dis te verstane. Apartheid is 'n onverdedigbare misdaad teen die mensdom. Jy kan dit nie verdedig nie. Jy kan dit nie regverdig nie. Jy kan dit nie wegpraat nie. So jy bly stil. Jy wag.

En toe kom Trump. En skielik het hulle 'n stem. Nie 'n stem wat apartheid verdedig nie – hulle is slimmer as dit. Hulle praat van "selfbeskikking". Van "self governance". Van "eie gemeenskappe". Van "ons moet ons eie mense eerste help".

Maar as jy die ongesegde sinne bylees, wat beteken dit?

"Selfbeskikking" – vir wie? "Self governance" – oor watter gebied? "Eie gemeenskappe" – wie is in, wie is uit?

Hulle is slim genoeg om dit nie te sê nie. Maar die waarheid is: hulle bedoel wit mense moet ongehinderd deur die ANC hul eie regerings hê. Dis apartheid in nuwe klere. Dis dieselfde struktuur, dieselfde logika, dieselfde uitsluiting – net met 'n ander naam.

En wanneer hulle beskuldig word van terughunkering na die verlede, sê hulle: nee, ons kyk juis na die toekoms. Dis 'n toutologie. Niks in die wêreld sal ooit presies wees soos dit was nie. Maar jy kan steeds skuldig wees deur dieselfde strukture weer op die been te bring – veral as jy gehelp word om dit te doen.

Die onlangse Witkruis-projekte in Washington DC wys dit skreiend. Geweld teen wit mense moet prioriteitsmisdaad wees in die oë van almal. "All lives matter, but black deaths don't matter." Dit is nie 'n kreet vir geregtigheid nie. Dit is 'n kreet vir aandag. Dit is 'n kreet vir mag. Dit is 'n kreet wat sê: ons is die ware slagoffers, ons is die ware mense wie se lewens tel.

En so het die debat so ver regs geskuif dat ons lank sal moet teenstaan net om die gedagte dat almal in Suid-Afrika se lewens belangrik is, weer te normaliseer.

In wit groeperinge het iets bereik wat Malcolm Gladwell 'n "tipping point" sou noem. Hulle gee nie meer om om deel van "almal" te wees nie. Wit enklawes lyk al hoe meer na die oplossing. Dis nie die posisie van alle Afrikaners nie – inteendeel, die groep Afrikaners vir SA (AvSA) staan daardie posisie teen omdat hulle kan sien die antwoord op ANC-korrupsie is nie om terug te keer na apartheid nie. Die antwoord is om met alle Suid-Afrikaners saam te staan en 'n beter regering en beter bestuur in die land oor die algemeen te bewerkstellig.

Maar dit bring ons terug by die waarheid. En die waarheid is dat rassisme steeds sterk is in Suid-Afrika. Daar is mense wat so ver heen is dat logika nie meer vir hulle sin maak nie. Hulle wil nie antwoorde hê nie. Hulle koester hul haat. En Trump het gekom soos 'n wit ridder op 'n perd en hulle laat voel hulle is geregtig om rassisties te wees.

Dis die nuwe normaal – wat dit glad nie is nie. Hulle is net te kortsigtig om te sien die wiel gaan weer draai.

Die waarheid wat oorbly

Een dag gaan hierdie Trump-presidentskap verby wees.

Dan sit ons in Suid-Afrika, goddank, met 'n rassistiese minderheid wat hulself mooi ontbloot het ná 30 jaar se relatiewe stilte. Dis nou die realiteit. En op 'n manier is selfs húlle beter af dat Suid-Afrika 'n demokrasie is en dat hulle nie beheer oor die land het nie – anders was ons weer terug by 'n rasse-oorlog.

Die waarheid word gereeld aangeval. Dit word verdraai, begrawe, ontken. Maar niemand kan die feit vernietig dat die rassiste in Suid-Afrika die minderheid is nie. Niemand kan die feit vernietig dat die meeste mense in hierdie land dit wil sien sukses bereik nie. Niemand kan die feit vernietig dat daar mense is – swart, wit, bruin, van alle kante – wat saam wil staan vir 'n beter toekoms nie.

Dit is hoekom Suid-Afrika 'n blink toekoms het ten spyte van sy probleme.

Nie omdat die waarheid gewen het nie. Nie omdat die rassiste verdwyn het nie. Maar omdat die waarheid onvernietigbaar is. Dit staan steeds daar. Voos. Stil. Onopvallend. En dit wag vir ons om terug te keer.

Die vraag is nie of die waarheid gaan oorleef nie. Dit gaan oorleef. Dit het al oorleef. Die vraag is of ons dit gaan herken as ons dit sien. Of ons bereid is om ons verhouding met die werklikheid te herstel. Of ons die moed het om te sê: hierdie land is vir almal. Nie net vir sommige nie. Almal.

Dis nie 'n maklike pad nie. Dit verg moed, geduld, en nederigheid. Maar dit is die enigste pad wat vooruit lei.

Die waarheid is voos, maar onvernietigbaar. En dis die enigste ding waarop ons kan bou.

Ek los jou met een van die beste Afrikaanse bands waarvan jy nog nooit se liedjie "Liggie vir Afrika" - deur Die Heldehttps://youtu.be/k6ojNg5JuJQ?si=iCNA5KfqUrNRCmyX

Ons praat baie oor die toekoms.

Wat gaan met kunsmatige intelligensie gebeur? Hoe gaan werk verander? Sal mense langer leef? Wat gaan van die klimaat word? Sal ons kinders werk hê? Hoe gaan Suid-Afrika oor dertig jaar lyk? Sal tegnologie ons bevry of beheer?

Dit is interessante vrae, maar daar is iets merkwaardigs aan die manier waarop ons hulle vra. Ons praat dikwels oor die toekoms asof dit ’n plek is wat reeds bestaan. Asof 2060 êrens daar voor ons lê en ons almal eenvoudig daarheen beweeg.

Maar waar is 2060?

Nêrens.

2060 bestaan nog nie.

Daar is vandag wel dinge wat ons van 2060 kan sê. Ons kan bevolkingsveranderinge modelleer. Ons kan tegnologiese ontwikkeling bestudeer. Ons kan ekonomiese tendense ondersoek. Ons kan klimaatmodelle gebruik. Ons kan scenario’s ontwikkel. Ons kan kyk na wat in die verlede gebeur het en vra wat moontlik daaruit kan voortvloei.

Maar ons kan nie na 2060 kyk soos ons na ’n prentjie in ’n boek, ’n bladsy in ons dagboek of ’n deeltjie onder ’n mikroskoop kyk nie.  

Die toekoms het nog nie ’n werklikheid geword nie.

Dit is die eerste belangrike onderskeid.

Ons kan die toekoms daarom beskryf as die oop ruimte van moontlike toestande, gebeurtenisse en ervarings wat nog nie gerealiseer het nie, maar waarvan sommige deur die wisselwerking tussen natuurlike prosesse, menslike handelinge en omstandighede werklik kan word.

Die toekoms is dus nie ’n plek nie. Dit is ’n moontlikheidsruimte.

En juis daarom is die toekoms anders as die verlede. Die verlede is wat gebeur het. Ons kan dit nie verander nie. Die toekoms is wat nog nie gebeur het nie. Dit kan verander.

Die sielkundiges Roy Baumeister, Kathleen Vohs en Gabriele Oettingen beskryf hierdie beginsel as ’n belangrike rede waarom mense soveel oor die toekoms dink: die verlede is kenbaar maar onveranderbaar, terwyl die toekoms onseker is, maar beïnvloed kan word. Toekomsdenke is dus nie bloot ’n vorm van dagdroom nie. Dit is ’n manier waarop mense hulle gedrag probeer rig om sekere moontlike uitkomste te bevorder.

Dit is waar die idee van toekomagentskap begin.

Maar voordat ons daar kom, moet ons eers verstaan hoe mense nog altyd met die onbekende toekoms gewerk het.

Ons het nog altyd die toekoms verbeel

Lank voordat daar futuriste, rekenaarmodelle en kunsmatige intelligensie was, het mense oor die toekoms gedink.

Hulle het mites vertel. Hulle het profesieë geskryf. Hulle gode, helde, katastrofes, eindtye en nuwe wêrelde uitgedink en daarvan vertel. Hulle het oor ’n komende goue era gedroom. Hulle het verhale vertel van vloede wat die wêreld vernietig en daarna ’n nuwe begin moontlik maak.

Die mens het blykbaar nog altyd ’n behoefte gehad om die onbekende voorstelbaar te maak.

Mense het nie bloot probeer uitvind wat gaan gebeur nie. Hulle het probeer verstaan wat die wêreld se toekomstige verloop behoort te wees. Die utopie, die ideale stad, die hemel, die toekomstige goue era en later die tegnologiese paradys is almal verskillende vorme van dieselfde menslike vermoë: om ’n wêreld voor te stel wat nog nie bestaan nie.

Dit is ’n belangrike skuif.

Want sodra ek iets kan voorstel wat nog nie bestaan nie, kan ek begin vra: Kan dit moontlik wees? Kan ek dit bereik? Kan ons dit bou?

Die toekoms beweeg dan van profesie na moontlikheid.

Die eindtyd is een van die oudste toekomsstories

Een van die kragtigste voorbeelde is die eindtyd.

In verskillende godsdienstige en kulturele tradisies kry ons verhale van ’n wêreld wat tot ’n einde kom, ’n finale oordeel, ’n kosmiese stryd, ’n groot vernietiging of uiteindelike herstel.

Die Bybelse tradisie bevat byvoorbeeld verskeie vorme van eindtydverbeelding, waaronder apokaliptiese tekste, die wederkoms, oordeel en die uiteindelike voorstelling van ’n nuwe hemel en ’n nuwe aarde. In daardie laaste beeld word die toekomstige wêreld nie bloot as vernietiging voorgestel nie, maar ook as herstel, ’n wêreld waarin leed, smart, pyn, lyding en dood uiteindelik verdwyn.

Ander beskawings het ander weergawes gehad. Mesopotamiese tradisies bevat vloedverhale en nuwe beginne. Zoroastrisme het ’n kosmiese stryd tussen goed en kwaad en ’n finale herstel van die wêreld verbeel. Sekere Hindoe-tradisies verstaan tyd eerder as siklies, met verskillende tydperke wat oor en oor terugkeer.

Ons hoef nie hierdie verhale as wetenskaplike voorspellings te behandel om hulle menslike betekenis te verstaan nie.

Hulle vertel ons iets oor hoe ons spesie die onbekende hanteer.

Die wêreld is kompleks. Die toekoms is onseker. Gebeurtenisse gebeur sonder dat ons dit kan beheer. ’n Verhaal gee orde aan hierdie onsekerheid.

Daar is ’n begin.

Daar is ’n ontwikkeling.

Daar is ’n krisis.

Daar is ’n einde.

En dikwels is daar ’n nuwe begin.

Die mens maak dus van die onbekende ’n verhaal wat ons kan verbeel(d) en bedink.

Ons moderne apokalipse

Ook ons het nie opgehou om eindtydstories te vertel nie.

Ons het bloot nuwe karakters gekry.

Die kernoorlog.

Die klimaatkatastrofe.

Die ineenstorting van beskawing.

’n Wêreldwye pandemie.

Ekologiese vernietiging.

Ekonomiese ineenstorting.

Kunsmatige intelligensie wat buite menslike beheer raak.

Menslike werk wat verdwyn.

En uiteindelik die mees radikale weergawe: ’n toekomstige intelligensie wat so kragtig word dat mense nie meer die dominante besluitnemers op aarde is nie.

Die interessante ding is dat moderne toekomsnavorsing nie noodwendig een van hierdie uitkomste as “die toekoms” aanvaar nie. Scenario-denke werk juis met verskillende moontlike trajekte.

’n Studie wat in 2026 in AI & Society gepubliseer is, ontwikkel byvoorbeeld vier verskillende scenario’s vir 2045 rondom die wisselwerking tussen kunsmatige intelligensie, klimaatsverandering en globale bestuur. Die doel is uitdruklik nie om die toekoms te voorspel nie, maar om die ruimte van geloofwaardige toekomstige wêrelde te verbreed en te ondersoek hoe verskillende keuses tot verskillende uitkomste kan lei.

Dieselfde beginsel word tans in amptelike toekomstige scenario-navorsing gebruik. Policy Horizons Canada het in 2026 vier moontlike AI-toekomste ontwikkel, nie as voorspellings nie, maar as denkruimtes waarin besluitnemers kan vra wat moontlik kan gebeur en waarvoor ons voorbereid moet wees.

Dit is ’n baie belangrike onderskeid:

Scenario’s sê nie: “Dit gaan gebeur.” nie.

Hulle sê:

“Dit kan gebeur. Wat beteken dit indien dit gebeur?”

Hoe kan 2060 dan lyk?

Kom ons neem 2060 ernstig, maar nie profeties nie.

Ons kan ten minste ’n aantal breë moontlikhede onderskei.

Een moontlike 2060 is die intelligente wêreld. Kunsmatige intelligensie, robotika, outomatisering en digitale agente kan teen daardie tyd diep verweef wees met werk, onderwys, gesondheidsorg, wetenskap en huishoudelike lewe. Dink aan hierdie interessante vraag: Wat gebeur wanneer intelligensie nie meer ’n skaars menslike hulpbron is nie?

Dit beteken nie noodwendig dat mense ophou werk nie. Dit kan eerder beteken dat die verhouding tussen mens en werk fundamenteel verander. Sommige take kan geoutomatiseer word, terwyl ander nuwe rolle en vorme van menslike bydrae skep.

Die Wêreld Ekonomiese Forum se 2026-risikoverslag illustreer waarom daar nie ’n eenvoudige antwoord is nie. Dit beskryf moontlike scenario’s waarin AI tegelykertyd produktiwiteit kan verhoog én werk kan verdring. Dit wys ook op die moontlikheid dat die probleem nie net inkomsteverlies sal wees nie, maar ’n dieper vraag oor doel, betekenis en menslike bydrae.

’n Tweede moontlike 2060 is die langerlewende wêreld.

Biotegnologie, voorkomende medisyne, persoonlike medisyne en nuwe benaderings tot veroudering kan die verhouding tussen ouderdom, gesondheid en werk verander. Die vraag is dan nie soseer “Hoe lank gaan ons leef?” nie, maar ook “Hoe gaan die verhouding tussen ouderdom en werk verander?”  

’n Derde moontlikheid is die veranderende planeet.

Klimaat, water, voedsel, energie, migrasie en verstedeliking kan teen 2060 steeds groter faktore in die vorm van alledaagse lewe wees. Dit hoef nie noodwendig ’n “einde van die wêreld” te beteken nie. Dit kan eerder ’n wêreld beteken wat voortdurend moet aanpas.  

’n Vierde moontlikheid is ’n meer ongelyke toekoms.

Die tegnologie kan bestaan, maar nie noodwendig vir almal op dieselfde manier nie. Sommige mense, gemeenskappe en lande kan toegang hê tot gevorderde AI, energie, gesondheidsorg en onderwys, terwyl ander agterbly. Tegnologiese ontwikkeling en sosiale ontwikkeling beweeg immers nie outomaties teen dieselfde tempo nie.

En dan is daar natuurlik die onverwagte 2060.

Dit is waarskynlik die belangrikste scenario van almal.

Want die wêreld van 2060 sal waarskynlik dinge bevat wat ons in 2026 nie eens weet om te verwag nie.

Dit is presies waarom langtermynscenario’s nie dieselfde as voorspellings behoort te wees nie.

Die OECD het byvoorbeeld reeds ekonomiese scenario’s tot 2060 ontwikkel, maar selfs daar word verskillende beleids- en hervormingscenario’s langs mekaar geplaas om te wys hoe verskillende keuses verskillende langtermynuitkomste kan lewer.

Die punt is dus nie om te raai watter 2060 gaan gebeur nie.

Die punt is om te besef dat daar meer as een moontlike 2060 is.

En nou kom die interessante deel: waarom kan ons dit alles dink?

Omdat die menslike brein nie net op die huidige oomblik leef nie.

Ons kan terugdink en vooruitdink.

Ons kan herinneringe gebruik om moontlikhede te konstrueer.

Ons kan onsself in situasies plaas wat nog nie gebeur het nie.

Ons kan dink: “Wat as?”

Die navorsing oor toekomsdenke onderskei breedweg drie funksies. Ons gebruik ons vermoë om toekomstige moontlikhede te verken. Ons probeer die waarskynlike toekoms voorspel op grond van wat ons van die verlede weet. En ons gebruik toekomstige doelwitte om ons huidige gedrag te rig.

Hierdie drie dinge moet egter nie met mekaar verwar word nie.

Om iets te verbeel beteken nie dat dit waarskynlik is nie.

Om iets te voorspel beteken nie dat dit onvermydelik is nie.

Om ’n doel te hê beteken nie dat dit bereik sal word nie.

Maar al drie beïnvloed wat ons vandag doen.

Ons toekomsbeelde word dus deel van ons huidige werklikheid.

Dit is dalk een van die mees onderskatte feite oor menslike gedrag.

Ons leef gedeeltelik vanuit toekomstige wêrelde wat nog nie bestaan nie.

Ons kan selfs beïnvloed word deur toekomste wat nooit gebeur nie

Die navorsing oor historiese “past futures” maak hierdie punt besonder interessant.

Mense in die verlede het hulle eie toekomste verbeel. Hulle het besluite geneem op grond van daardie voorstellings. Baie van hulle voorspelde toekomste het egter nooit gebeur nie.

Dit maak die toekomstige beeld egter nie irrelevant nie.

Dit het steeds gedrag beïnvloed.

’n Mens hoef dus nie korrek oor die toekoms te wees om deur jou beeld daarvan gevorm te word nie.

Dink aan iemand wat in 1980 geglo het dat rekenaars die wêreld fundamenteel gaan verander. Of iemand wat geglo het dat die internet ’n tydelike gier is. Of iemand wat gedink het dat menslike kommunikasie nooit hoofsaaklik digitaal sou word nie.

Die toekomsbeeld waarmee jy leef, beïnvloed wat jy leer, waarop jy voorberei, waarvoor jy geld bestee, wat jy vrees en wat jy probeer bou.

Dit is waarom toekomsverbeelding nie bloot ’n intellektuele speletjie is nie.

Dit is deel van betekenisvorming.

Van toekomsverbeelding na toekomsagentskap

Hier begin – myns insiens – die belangrikste onderskeid.

Toekomspassiwiteit sê:

“Ons sal maar sien wat gebeur.”

Of:

“Daar is niks wat ek daaraan kan doen nie.”

Of selfs:

“Die toekoms is reeds bepaal.”

Toekomsagentskap sê iets anders.

Nie:

“Ek beheer die toekoms.”

Maar:

“My optrede is deel van die proses waardeur sommige toekomstige moontlikhede meer of minder waarskynlik word.”  

Dit is ’n baie nederiger begrip van agentskap.

Ek skep nie die toekoms alleen nie.

Jy ook nie.

Ons doen dit saam met miljoene ander mense, binne groter sosiale, ekonomiese, biologiese, tegnologiese en ekologiese stelsels.

Hierdie is 'n belangrike punt: ons is mede-skeppers, maar nie almagtige skeppers nie. Daar is toeval, ander mense, natuur, ekonomie, biologie, oorloë, pandemies en tegnologiese deurbrake.  

Dit maak agentskap nie kleiner nie.

Dit maak dit realisties.

Die toekoms as betekenisvormingsproses

Hier kom ons by iets wat vir my nog belangriker is.

Ons vorm betekenis nie net deur te vra:

“Wat beteken my lewe?” nie.

Ons vorm betekenis ook deur te vra:

“Watter soort wêreld wil ek help moontlik maak?”

Dit is ’n subtiele maar belangrike verskil.

As ek glo dat die wêreld reeds vasstaan, word my taak hoofsaaklik om daarin aan te pas.

As ek verstaan dat die wêreld gedeeltelik deur menslike optrede gevorm word, word my vraag anders.

Wat is belangrik?

Wat is moontlik?

Wat behoort moontlik te wees?

Wat wil ek behou?

Wat moet verander?

Watter moontlikheid wil ek help ontwikkel?

Dit verbind betekenisvorming met agentskap.

’n Toekomsbeeld gee rigting.

Rigting beïnvloed keuses.

Keuses lei tot optrede.

Optrede verander die werklikheid.

Die veranderde werklikheid skep nuwe moontlikhede.

En daardie nuwe moontlikhede verander weer die betekenis wat ons aan die wêreld gee.

Ons kan die proses só voorstel:  

Moontlikheid → droom → begeerte → doel → plan → handeling → moontlike werklikheid → terugvoer → aanpassing → nuwe moontlikheid.

Dit is nie ’n lineêre resep nie.

Dit is ’n kringloop.

Daarom is 2060 nie eintlik die belangrikste vraag nie

Wanneer ek na 2060 kyk, kan ek vra:

“Hoe gaan die wêreld lyk?”

Maar miskien is die meer interessante en relevante vraag:

“Watter soort wêreld is ons vandag besig om meer waarskynlik te maak?”

Want die kind wat vandag gebore word, gaan nie in 2060 in ’n “toekoms” instap nie.

Vir daardie mens gaan 2060 eenvoudig die hede wees.

Dit is vir ons toekoms.

Vir hulle is dit hulle lewe.

Dieselfde geld vir die mens wat vandag dertig is. In 2060 sal hy of sy ongeveer 64 – net voor aftrede in vandag se terme – wees. Die wêreld wat ons nou as ver en abstrak beskou, sal vir daardie mens ’n konkrete alledaagse werklikheid wees. Ons moet leer om byvoorbeeld 2060 persoonlik te maak: nie net “die wêreld” nie, maar werk, geld, gesondheid, verhoudings, identiteit en familie.  

Dit bring ’n interessante intergenerasionele dimensie na vore.

Ons leef vandag binne die toekoms wat vorige generasies gedeeltelik geskep het.

En ons kinders gaan leef binne die toekoms wat ons gedeeltelik skep.

Ons erf dus nie net ’n wêreld nie.

Ons laat ook een agter.

So, wat beteken dit vir ons?

Miskien moet ons minder obsessief probeer wees om die toekoms te voorspel.

Nie omdat kennis oor die toekoms nutteloos is nie. Inteendeel. Demografie, wetenskap, ekonomie, tegnologie, klimaatmodellering en scenario-beplanning is almal belangrike maniere waarop ons onsekerheid beter kan verstaan. Maar elke model het grense, omdat die werklikheid voortdurend nuwe veranderlikes produseer.  

Ons moet daarom leer om met verskillende toekomste te dink.

Nie net die een wat ons hoop nie.

Ook die een wat ons vrees.

Die een wat ons verwag.

Die een wat ons nie verwag nie.

En die een wat ons graag wil help moontlik maak.

Dít is waar toekomagentskap begin.

Nie met sekerheid nie.

Met verbeelding.

Nie met beheer nie.

Met deelname.

Nie met ’n vaste kaart van 2060 nie.

Met die vermoë om telkens weer te vra:

Waar is ons?

Wat het verander?

Wat maak nou saak?

Watter moontlikhede sien ons?

Watter moontlikhede sien ons nie?

Watter toekoms maak ons deur ons huidige gedrag meer waarskynlik?

En watter een maak ons minder waarskynlik?

Miskien is dit uiteindelik wat dit beteken om ’n betekenisvormer te wees.

Ons ontdek nie bloot betekenis wat reeds daar lê nie.

Ons neem deel aan die vorming van betekenis deur die wêrelde wat ons verbeel, die waardes wat ons kies, die besluite wat ons neem en die werklikhede wat ons help skep.

Die toekoms bestaan nog nie.

Maar – omdat ons brein werk soos dit werk – ons voorstelling daarvan bestaan reeds.

En omdat ons voorstelling ons gedrag kan beïnvloed, begin die toekoms gedeeltelik binne ons voordat dit ooit buite ons verskyn.

Dit beteken nie dat ons die toekoms kan beheer nie.

Dit beteken iets interessanter.

Ons is deel daarvan.

Waarskynlik is die groot beweging van toekomspassiwiteit na toekomsagentskap juis hierdie klein, maar ingrypende verandering in ons denke:

Nie meer net:

“Wat gaan met ons gebeur?” nie.

maar ook:

“Wat is moontlik, en watter deel kan ek speel in wat uiteindelik gebeur?”

Ja, daar is geen kaart van of na 2060 nie.

Daar is wel moontlikhede.

En tussen moontlikheid en werklikheid lê iets baie mensliks:

verbeelding, betekenis, keuse en optrede.

Mag die ruimte tussen wensdenkery en fatalisme ook vir jou ’n ruimte van ondersoek word. ’n Ruimte waarin ons groot genoeg kan droom om moontlikhede raak te sien, maar nugter genoeg kan bly om die werklikheid te erken. Want ’n droom is nie ’n voorspelling nie. Dit is ’n moontlikheid wat ons verbeelding vir ons oopmaak. En wanneer ’n moontlikheid vir ons betekenisvol word, begin dit iets aan ons hede doen. Dit beïnvloed waarna ons kyk, waaroor ons vra, wat ons leer, watter keuses ons oorweeg en watter eerste tree ons bereid is om te neem. Die droom hoef dus nie die toekoms te ken nie. Dit hoef net ’n moontlikheid oop te maak wat die moeite werd is om te ondersoek.

Daarom is toekomsagentskap nie die vermoë om die toekoms te beheer nie. Dit is die vermoë om daaraan deel te neem. Ons kan nie alles kies wat met ons gebeur nie, maar ons kan wel binne die ruimte wat ons het, betekenis vorm, moontlikhede ondersoek, besluite neem, eksperimenteer, leer uit wat gebeur en aanpas. Die toekoms word dan nie ’n bestemming wat iewers op ons wag nie, maar ’n voortdurende wisselwerking tussen wat ons ons kan voorstel, die werklikheid waarin ons staan en wat ons vervolgens doen.

En miskien is dit die belangrikste verskuiwing van alles: van wag vir die toekoms na deelneem aan die vorming daarvan. Nie omdat ons weet wat gaan gebeur nie, maar juis omdat ons dit nie weet nie. Onsekerheid maak verbeelding nodig. Onsekerheid maak leer nodig. Onsekerheid maak aanpassing nodig. En dit maak ons keuses betekenisvol.

Ons hoef dus nie te weet hoe 2060 gaan lyk om vandag betekenisvol daarmee te begin leef nie.

Ons kan vra:

Wat is moontlik?

Wat is vir my belangrik?

Wat kan ek leer?

Wat kan ek probeer?

Wat kan ek help verander?

En wanneer die werklikheid antwoord, luister ons.

Ons pas aan.

Ons kies weer.

Want tussen die wêreld wat ons geërf het en die wêreld wat nog moet kom, is daar hierdie merkwaardige menslike ruimte waarin ons kan verbeel, betekenis vorm, kies en handel.

Toekomsagentskap is hier reeds aan ’t gebeur.  

Nie met sekerheid oor môre nie, maar met genoeg verbeelding om ’n moontlikheid raak te sien, genoeg vermoë om betekenis daaraan te vorm, en genoeg agentskap om vandag iets daaraan te doen.

“Oktobermaand, die mooiste, mooiste maand...”

Vir baie mense is Oktober net Oktober. Die begin van lente. Langer dae. Bome wat weer kleur kry. Iets in die lug wat sê: die winter is verby.

Vir my is Oktober meer as dit.

Oktober herinner my aan ’n tyd toe my lewe skielik ’n ander rigting ingeslaan het. In Oktober 2014, ná amper drie dekades van voltydse teologiese en kerklike opleiding en bediening, het ek myself letterlik op straat bevind. Sonder werk. Sonder inkomste. Sonder die sekerheid van wat volgende kom.

Ek sou daardie Oktober in opdrag van die breër kerklike verband begin bou het aan nuwe en alternatiewe maniere van bediening in dieselfde omgewing waarin ek as gemeentedominee gewerk het. Ek het ’n plan gehad. Toe verander alles.

Ek moes inderhaas ander heenkome soek en ander planne maak.

Vir baie jare daarna was Oktober vir my moeilik. Dit was ’n soort jaarlikse voorraadopname. Hier is waar ek was. Hier is wat ek verloor het. Hier is waar ek nou is. En wat nou?

Miskien ken jy ook so ’n maand.

Of ’n dag.

Of ’n gebeurtenis.

Die oomblik waarop die lewe wat jy gedink het jy gaan leef, skielik nie meer bestaan nie.

Dit kan werk wees. ’n Verhouding. Gesondheid. Geld. ’n Besigheid. Aftrede. ’n Droom wat nie uitgewerk het nie. Of dalk bloot die ongemaklike besef dat jy al vir jare ’n lewe leef wat nie meer joune voel nie.

En dan moet jy besluit: Kyk ek net terug, of draai ek weer na die voorruit?

Die voorruit is groter as die tru-spieël

Ek hou van die eenvoudige beeld dat ’n motor se voorruit groter is as sy tru-spieël.

Die tru-spieël is belangrik. Ons moet weet waar ons vandaan kom. Ons moet terugkyk. Ons moet leer uit wat gebeur het.

Maar ons ry nie agteruit nie.

Die meeste van die pad lê voor.

Vir my het dit ’n belangrike skuif geword. Ek het al hoe meer begin besef dat terugkyk nuttig is, maar dat ’n mens nie jou hele lewe kan leef deur voortdurend in die tru-spieël te kyk nie.

En hoe meer ek geleer het oor hoe ons brein, liggaam en bewussyn werk, hoe interessanter het dit geword.

Ons is nie bloot passiewe ontvangers van wat met ons gebeur nie. Ons is organismes wat voortdurend probeer verstaan, voorspel, waardeer, moontlikhede verbeel en daarop reageer.

Ons kan die toekoms nog nie sien nie.

Maar ons kan dit verbeel.

En dit is belangrik.

Want voordat iets nuut in die wêreld kan gebeur, moet dit dikwels eers as ’n moontlikheid in iemand se kop bestaan.

Twaalf jaar in die Universiteit van die Lewe

Wanneer ek vandag oor die afgelope twaalf jaar dink, sien ek nie meer net ’n tydperk “tussen werke” nie.

Ek sien twaalf jaar in die Universiteit van die Lewe.

Dit is soos twaalf jaar op skool, net heeltemal anders.

Geen handboek nie.

Geen rooster nie.

Geen eksamen wat jy vooraf kan voorberei nie.

En beslis nie altyd ’n tweede kans nie.

In dié twaalf jaar het ek baie verloor.

My loopbaan is kortgeknip. Ek is uit diens gestel. Ek kon nie weer volhoubare werk kry nie. Daar was kanker. Daar was sekwestrasie. Ek het ’n huis, motors en spaargeld verloor. Ek het ook iets verloor wat baie moeiliker is om te beskryf: waardigheid, selfvertroue en die gevoel dat ek weet waar ek in die wêreld pas.

En toe was daar Covid-19.

Ek het amper my lewe verloor.

As ek alles opnoem, kan dit klink soos ’n katalogus van ellende.

Maar dit is nie hoe ek dit sien nie.

Ek het nie net dinge oorkom nie.

Ek het ook baie bekom.

Ek het geleer.

Ek het ander mense leer verstaan.

Ek het myself beter leer verstaan.

Ek het geleer dat werk en waarde nie dieselfde ding is nie.

Ek het geleer dat ’n mens jou identiteit maklik aan ’n pos, titel, salaris of rol kan vasmaak.  

Ek het geleer dat baie van die dinge waarvan ons dink ons is seker, eintlik aannames is.

En ek het iets geleer wat ek vandag baie waardeer: epistemiese nederigheid.

Dit is ’n groot woord vir ’n eenvoudige idee:

Ek weet nie alles nie.

Ek kan verkeerd wees.

Ek kan iets verkeerd verstaan.

My herinnering kan onvolledig wees.

My sekerheid kan vals wees.

Ek kan nuwe inligting kry en my mening verander.

Maar epistemiese nederigheid beteken nie dat ek niks weet en niks kan doen nie.

Dit beteken eerder dat ek bereid is om te leer terwyl ek leef.

En dit maak ruimte vir iets anders.

Droom.

“As ek kon, het ek vandag bedank.”

Nie lank gelede nie het iemand vir my ’n boodskap op WhatsApp ge­stuur.

Net een sin:

“As ek kon, het ek vandag bedank.” 

Ek ken die persoon. Ek ken iets van die omstandighede. Ek weet genoeg om te verstaan waarom daardie woorde daar was.

My antwoord was kort:

“Doen dit.”  

Nie omdat ek dink almal moet môre hul werk bedank nie.

Inteendeel. Dit kan ’n onverantwoordelike ding wees om te doen as jy nie kan bekostig om dit te doen nie.

Maar ek ken die persoon. Ek het die omstandighede verstaan. En ek het iets anders vertrou.

Die menslike organisme.

Daardie ongelooflike, miljarde jare oue erfenis van evolusie wat in ons are, ons breine, ons liggame en ons vermoë om aan te pas voortleef.

Ons is nie ontwerp om vir altyd dieselfde te bly nie.

Ons is lewende, aanpasbare wesens.

Ons kan leer.

Ons kan verander.

Ons kan nuwe moontlikhede raaksien.

Ons kan planne maak.

Ons kan probeer.

Ons kan misluk.

Ons kan weer probeer.

Natuurlik is daar grense. Nie almal kan elke oomblik alles net los en van voor af begin nie. Omstandighede maak saak. Geld maak saak. Gesondheid maak saak. Verantwoordelikhede maak saak.

Maar soms is die grootste beperking nie dat daar geen moontlikheid is nie.

Dit is dat ons opgehou het om moontlikhede te sien.

Dat ons ophou droom het?

Waar jy gevier word

In die twaalf jaar “tussen werke” het ek ’n beginsel ’n paar keer begin toepas wat ek baie eenvoudig vind:

Go where you’re celebrated, not where you’re tolerated.

Wees waar jy gevier word, nie waar jy bloot geduld word nie.

Dit beteken nie jy moet voortdurend weghardloop wanneer iemand jou kritiseer nie. Dit beteken ook nie dat elke nuwe plek beter gaan wees nie.

Maar daar kom soms ’n tyd wanneer jy eerlik moet vra:

Is hierdie plek nog ’n plek waar ek kan groei en bydra? 

Of hou ek net vas omdat dit bekend is?

Ek het ’n paar keer opgepak.

Nie altyd maklik nie.

Nie altyd sonder vrees nie.

Maar ek het geleer dat vertrek soms nie ’n mislukking is nie.

Soms is dit ’n besluit om weer moontlikheid oop te maak.

En dit bring my by die punt van hierdie storie.

Dit gaan eintlik nie oor my nie.

Dit gaan oor jou.

Wat as jy weer begin droom?

Toe ons kinders was het ons groot drome gehad.

Ons wou vlieëniers word, en ruimtevaarders, ons wou wildbeskermingsparke bou...

Vir die meeste mense lê daardie drome ver terug in die verlede.  

Miskien het jy ook opgehou droom.

Miskien omdat die lewe jou geleer het om realisties te wees.

Miskien omdat jy al ’n paar keer probeer het.

Miskien omdat iemand vir jou gesê het jy is te oud.

Te oud om te begin.

Te oud om te verander.

Te oud om iets nuuts te leer.

Te oud om ’n onderneming te begin.

Te oud om weer te studeer.

Te oud om verlief te raak.

Te oud om ’n ander pad te kies.

Of dalk het jy jouself dit vertel.

Ek wil jou nie vertel dat alles moontlik is nie.

Dit is nie.

Ons het liggame met grense. Ons het verantwoordelikhede. Ons het finansiële beperkings. Ons het ander mense wat van ons afhanklik is. Ons het tyd wat verbygaan.

Maar tussen “alles is moontlik” en “niks is moontlik nie” lê ’n enorme ruimte.

Dit is die ruimte waarin ons leef.

Dit is die ruimte waarin ons besluit.

Dit is die ruimte waarin ons droom.

Waag om te droom

Droom beteken nie om die werklikheid te ignoreer nie.

Droom beteken om binne die werklikheid te vra:

Wat kan nog moontlik wees?

Begin klein.

Droom groot.

Maar begin klein.

Skryf die idee neer.

Maak die oproep.

Leer die vaardigheid.

Praat met iemand.

Probeer die produk.

Begin die onderneming as ’n syprojek.

Gaan na die kursus.

Stuur die boodskap.

Verander die roetine.

Sê nee vir iets wat jou al jare kleiner maak.

Sê ja vir iets wat jou bang maak, maar waarvan jy weet jy moet dit probeer.

En moenie wag totdat jy heeltemal seker is nie.

Sekerheid kom dikwels ná die eerste tree, nie voor die eerste tree nie.

’n Aantal vrae om jou droom wakker te maak

Vra jouself:

As ek nie bang was om te misluk nie, wat sou ek graag wou probeer?

Wat sou ek doen as niemand my ouderdom, verlede of vorige mislukkings teen my gehou het nie?

Watter probleem sien ek rondom my waarvoor ek dalk iets kan beteken?

Waar is ek besig om bloot geduld te word terwyl ek eintlik êrens anders kan bydra?

Wat het ek oor die jare geleer wat vir iemand anders waardevol kan wees?

Watter deel van myself het ek lanklaas gebruik?

Wat wil ek nog leer?

Wie kan ek help?

Watter soort lewe wil ek oor vyf jaar hê?

En dan die belangrikste vraag:

Wat is een klein ding wat ek hierdie week kan doen om daardie moontlikheid ’n bietjie meer werklik te maak?

Nie volgende jaar nie.

Hierdie week.

Jy hoef nie te weet hoe die storie eindig nie

Een van die dinge wat ek uit my eie kronkelpaaie geleer het, is dat ons dikwels dink ons moet eers die hele pad ken voordat ons kan begin.

Ons hoef nie.

Toe my lewe in Oktober 2014 verander het, het ek nie geweet wat twaalf jaar later sou gebeur nie.

Ek het nie geweet van alles wat nog sou kom nie.

Ek het nie geweet hoeveel ek sou verloor nie.

Ek het ook nie geweet hoeveel ek sou leer nie.

En ek het beslis nie geweet dat ek eendag na daardie jare sou terugkyk en kon sê:

Ek is bevoorreg.

Ek is dankbaar.

Ek is gelukkig.

Nie omdat alles goed gegaan het of volgens plan verloop het nie.

Juis omdat ek geleer het dat ’n lewe nie net gemeet word aan wat met jou gebeur nie, maar ook aan wat jy daarmee doen.

So, as Oktober vir jou ook ’n maand van voorraadopname is, kyk terug.

Maar moenie daar bly nie.

Kyk wat jy oorleef het.

Kyk wat jy geleer het.

Kyk wat jy vandag weet wat jy tien of twintig jaar gelede nie geweet het nie.

Kyk na die vaardighede, mense, kennis en ervaring wat jy intussen bekom het.

En kyk dan deur die voorruit.

Die pad is nog daar.

Miskien is daar ’n draai.

Miskien ’n nuwe bestemming.

Miskien net die volgende honderd meter.

Dit is genoeg.

Want jy hoef nie vandag te weet waar jy oor twaalf jaar gaan wees nie.

Jy moet net bereid wees om weer te vra:

Wat as? 

Wat as ek weer probeer?

Wat as ek iets nuuts leer?

Wat as ek weggaan?

Wat as ek begin?

Wat as ek hierdie keer nie net oorleef nie, maar iets nuuts bou?

Wat as daar nog ’n hoofstuk is?

Ek kan natuurlik nie belowe dat jou droom sal werk nie.

Ek kan jou nie belowe dat dit maklik sal wees nie.

Ek kan jou nie belowe dat jy nie weer sal verloor nie.

Maar ek kan uit my eie ervaring sê:

Ek kon. 

Ek kon ná verlies en vernedering weer begin dink.

Ek kon ná teleurstelling weer hoop.

Ek kon ná jare van onsekerheid weer moontlikhede sien.

Ek kon weer droom.

Jy kan dalk ook.

Nie noodwendig dieselfde droom nie.

Nie op dieselfde manier nie.

Nie volgens iemand anders se tydlyn nie.

Jou droom.

Jou volgende moontlikheid.

Jou volgende tree.

Want Oktober is nie net ’n herinnering aan waar ons was nie.

Dit kan ook ’n uitnodiging wees om te vra waarheen ons nog kan gaan.

Waag om te droom.

En begin klein.

Die voorruit is groter as die tru-spieël.

Ons ry nie agteruit nie.

Sport teaches us things that are difficult to learn from a textbook. We learn to lose without seeing ourselves as losers. We learn to win without believing we are better than others. We learn to work together, to get back up when we fall, to respect our opponent – and, perhaps most importantly, to fully experience the moment we are in.

Because playing is more important than the result.

The result eventually disappears into a record book. The game itself – the laughter, the tension, the friendship, the unexpected moment, the feeling of a ball at your feet or a racket in your hand – remains part of who you have become.

And perhaps that is why sport teaches us something about life. The ultimate result of every life, after all, is death. And death teaches us, ironically, that life itself was the thing that mattered most.

So perhaps the purpose is not simply to win, but to play while we can.

To be present. To laugh. To compete. To connect. To feel alive.

Because in the end, we all reach the same result.

And perhaps the greatest achievement in life is simply this: to have truly played.

Daar is min liedjies wat soveel mense kan saam sing sonder om ooit werklik te luister, hetsy by die Olimpiese Spele, of gedenkgeleenthede, by rockkonserte, by troues het ek dit al gehoor, maar ook by begrafnisse.

Mense ken elke woord. Hulle neurie die melodie. Hulle hou hul selfone in die lug. Vir 'n paar minute voel dit asof die wêreld inderdaad nader aan mekaar beweeg. Maar ek wonder dikwels hoeveel mense al probeer het om te doen wat die eerste woord van die lied vra.

Imagine...

Verbeel jou.

Dit is al.

John Lennon begin nie met 'n opdrag nie. Hy begin nie met 'n politieke program nie. Hy vra nie dat jy met hom moet saamstem nie. Hy vra net dat jy vir 'n oomblik jou verbeelding gebruik.

Ironies genoeg is dit dalk een van die moeilikste dinge wat mense nog ooit gevra is om te doen. Want die mens verbeel homself maklik as die held van die storie. Hy verbeel homself maklik as die slagoffer. Hy verbeel homself maklik hoe die wêreld beter sou wees as almal net soos hy dink.

Maar om jouself in iemand anders se lewe te verbeel, vra iets anders. Dit vra dat jy jou eie middelpunt vir 'n oomblik prysgee. Miskien is dit waarom empatie altyd moeiliker is as oordeel. Verbeel jou jy word in Zimbabwe gebore. Nie omdat jy iets verkeerd gedoen het nie. Nie omdat jy minder hard werk nie. Nie omdat jy minder intelligent is nie. Net omdat jou ma op daardie dag toevallig aan die daardie kant van 'n lyn op 'n kaart gewoon het.

Verbeel jou die ekonomie stort ineen. Werk verdwyn. Hospitale raak leeg. Kos raak skaars. Jy sien hoe jou kinders honger raak. Ek onthou hoe my ma gesê het dat sy maklik sou steel as haar kinders honger was. Ek weet nie hoekom ek daardie woorde onthou nie, maar ek doen, en my ma was 'n wonderlike, ordentlike en gesiene mens. Maar die storie gaan nie oor my ma nie. Verbeel jou weer terug in Zimbabwe.

Iemand vertel jou dat daar Suid van die Limpopo dalk werk is. Miskien verdien dit nie baie nie. Miskien net genoeg. Jy vertrek. Nie omdat jy Suid-Afrika wil "vat" nie. Nie omdat jy iemand se werk wil steel nie. Jy vertrek omdat die alternatief erger is.

Hierdie verhaal is nie uniek nie. Dit is waarskynlik so oud soos die mensdom self. Mense beweeg nog altyd na plekke waar hulle hoop is.

Wanneer hierdie mense uiteindelik hier aankom, verander hulle egter dikwels in een woord.

"Illegal."

Dit is 'n interessante woord want dit beskryf 'n regsposisie. Dit sê iets oor dokumente, oor permitte, oor staatsgrense, maar dit sê byna niks oor die mens self nie. 'n Mens kan onwettig parkeer, of onwettig visvang. 'n Mens kan selfs onwettig oor 'n grens beweeg. Ek het al. Twee keer, maar dis 'n verhaal vir 'n ander dag.

Maar wanneer ons begin praat asof 'n mens 'n illegal ís, gebeur iets gevaarlik.

'n Regsstatus begin 'n identiteit word.

En sodra iemand net 'n etiket word, raak empatie maklik oorbodig. Want dan is daardie persoon geklassifiseer.

Dan hoef ons nie meer te wonder wat hy verloor het nie, of hoe moeilis sy lewe is, of waarvoor sy bang is nie.

Dan hoef óns nie meer te wonder hoe haar kinders vanaand gaan eet nie.

Een woord doen al die werk: Daardie persoon het nie die reg om ons (of ons gewete) se probleem te word nie.

Dit is natuurlik waar dat lande wette nodig het. Geen samelewing kan sonder reëls funksioneer nie. Maar daar is 'n verskil tussen die erkenning van 'n wet en die verlies van ons menslikheid. Die wette, myns insiens, is juis daar om mense in vrede te laat saamleef.

Vandag bepaal die wet wie 'n grens mag oorsteek. Maar wat is 'n grens anders as geweldpleging op die ou end? Die gewete behoort steeds te vra wat daardie grens aan 'n mens doen. Die grense maak ander mense ander probleme. Grense maak dat ons vir onsself kan sê dat ons niks kan doen om 'n volksmoor te stop nie. Grense maak hongersnood en al daardie dinge ander mense se probleme sodat ons lekker in ons eie bedjies kan slaap en dat ons slegs met ons eie mense oor ons eie vrede kan baklei.

Miskien lê die grootste gevaar van nasionalisme nie daarin dat dit grense het nie. Miskien lê die gevaar daarin dat dit ons leer om empatie by daardie grense te laat ophou. Dat ons onsself aanleer om te sê:

"Hulle."

Asof daardie een woord miljoene unieke lewens kan opsom.

Politici verstaan iets wat die meeste van ons nie altyd raaksien nie. Wanneer mense moed verloor, soek hulle antwoorde. En wanneer daar nie genoeg antwoorde is nie, werk 'n sondebok dikwels net so goed.

As daar nie genoeg werk is nie, wys iemand na immigrante. En Gayton sê ja, ek sal iets daaran doen, stem net vir my.

As daar nie genoeg huise is nie, wys iemand na buitestanders. En Mashaba sê hy sal hulle uitskop as jy vir hom stem.

As hospitale oorvol is, vra iemand wie uitgegooi moet word. Dit is 'n ou politieke tegniek en dit werk. Nie omdat dit noodwendig waar is nie, maar omdat dit eenvoudig is: 'n Vyand is makliker om te verkoop as 'n oplossing.

Ek skryf dit nie omdat ek glo immigrasie is eenvoudig nie.

Ek weet dit is nie.

Ek skryf dit omdat ek kan sien dat die arme underdog immigrante deur die fatcat politici uitgebuit word en ek vind dit afskuwelik.

Ek is nie 'n ekonoom nie. Ek weet nie presies hoeveel geld Suid-Afrika aan grensbeheer, deportasies en immigrasiebeheer bestee nie. Maar ek wonder dikwels hoeveel skole, klinieke, hoeveel ondernemings, hoeveel werksgeleenthede, met dieselfde politieke/ekonomiese energie gebou kon word.

Selfs al stem iemand nie met my saam nie, bly dit tog 'n vraag wat die moeite werd is om te vra.

Wat gebeur as ons dieselfde passie waarmee ons mense probeer uitsluit, gebruik om geleenthede te skep?

Miskien is die grootste ironie dat ons almal Imagine kan saam sing.

Ons hou van die melodie, die harmonie: Daardie pragtige C9 wat moeiteloos, ritmes die grens oorsteek na die F6 en dan met 'n parmantige chromatiese toonleer weer tuiskom na die C9. Soomloos dog grensverkuiwende komplekse harmoniese eenvoud.

Ons hou van die gevoel. Ons hou van die oomblik wanneer die skare saamsing. Maar sodra die lied verby is, keer ons terug na die wêreld soos ons dit ken.

Na "ons" en "hulle".

Na grense wat nie net lande skei nie, maar ook ons gewetes.

Ek dink nie John Lennon het verwag dat die wêreld eendag sonder grense sou wees nie. Of misken het hy want dis onrealisties om te dink dat daar altyd mense sal wees, en grense is mensgemaak en het mense nodig om te onderhou. Maar ek dink hy het iets moeiliker gevra: Hy het gevra of ons dit ten minste vir 'n oomblik kan verbeel dit was nie so nie.

Of ons kan verbeel dat 'n ander se menslikheid nie afhang of van my kan van die draad afkomstig is nie. Ons almal wil ons menslikheid beskerm, maar hoe menslik is dit om vir 'n ander mens te sê jy hoort nie hier nie.

Ek kry skaam vir die mens wat sy grense aanbid. Want grense is die ware oorsaak van xenofobie. Maar min mense wil die waarheid hoor, hulle wil liewer hoor wat of wie kan hul eie soort voortrek al is dit ten koste van jou medemens wat jy ontken.

Want elke daad van menslikheid begin eers as 'n verbeeldingsoefening.

Die volgende keer wanneer jy Imagine hoor speel, luister nie net na die melodie nie.

Luister na die eerste woord.

En vra jouself eerlik af:

Wanneer laas het ek my werklik in iemand anders se lewe probeer verbeel?

Miskien begin 'n beter wêreld nie by nuwe grense, nuwe regerings of nuwe slagspreuke nie.

Miskien begin dit by daardie een eenvoudige woord.

Imagine.

Woorde het vreemde maniere om te ontaard in drake en smake wat mens dwars in die krop steek wanneer jy dit die minste verwag. Daar was ek nou die ander dag, ‘n paar jaar of wat gelede, ontstig dat ‘n Amerikaner op ‘n platform, voorheen bekend as twitter, my die heel eerste keer uitkryt as “woke”.

Ek dog in my ontsteltenis, “die vermetelheid”, en “hoe durf hy”, maar self durf waag ek nie ‘n antwoord nie, want ek weet nie heeltemal mooi wat “woke” beteken nie en besluit om hom te troef deur uit die argument weg te stap en verdwyn in ‘n trotse, dog ongesiene, stilte, die eter in.  

Nooit weer het ek van daardie Amerikaner gehoor nie, maar die woord “woke” het vinniger versprei as VIGS in die jare tagtigs. Of miskien nie so vinnig nie, want dit kom al van die 1930s uit African American vernacular uit. Intussen het ek ‘n beter idee van wat woke beteken, maar die konteks waarin die woord vandag gebruik word, is iets geheel en al anders.  

In die begin het ek die woord meer en meer gehoor waar dit gebruik word om die ontwaking van mense vir die gedagte van gelyke regte vir almal te beskryf. Die rein gedagte dat dit nie saak maak wat jou velkleur en/of geslag of seksualtiteit is nie, maar dat jy net soos almal anders, eerstens as “mens” raakgesien word.  Dat jy die minimum respek behoort te geniet wat alle mense mekaar behoort te gun in ‘n beskaafde samelewing.

Ek gebruik die woorde “behoort” en “beskaafde”, want die respek waarvan ek praat is nie ‘n gegewe in die natuur nie. Dit is iets waarvoor die mensdom al vir duisende en duisende jare oor geslagte heen werk. Steeds is daardie eienskappe afwesig in heelwat dele van die samelewing vandag. Ek sal selfs argumenteer dat waar hierdie respek teenoor “die ander” ontbreek, dit juis dui op ‘n stagnasie, of selfs ‘n devolusie, in die sosiale ontwikkeling van daardie groep.    

Vandag is dit so te sê net die regses, of liewer die verder regses, die alt-right (of kom ons noem hulle die “fahreit” as ons onsself nog vry genoeg kan ag om nuwe woorde te mag skep) wat nog die woord “woke” gebruik. Die lefty liberals het opgehou om die woord te gebruik want die fahreit het die woord omskep in ‘n vloekwoord.

Hoe de hel het dit gebeur? “Woke” wat eers iets cool en avantgarde was, en die voorpunt van sosiale ontwikkeling uitgelig het, die baken van hoe vêr ons as spesie gekom het, val nou as skelwoord uit die bekke van die sosiaal agtergeblewenis, die fahreit, die witter supremiste. Ek vra weer: hoe de hel het dit gebeur?   

Laat my toe om ‘n teorie te waag: Die Woord-Onteiening en Kulturele Appropriasie deur die Fahreit (of WOKAF afgekort). WOKAF kortliks beskryf is die “bait and switch” tegniek toegepas in logiese argumente wanneer die feite nie aan jou kant is nie. 

Wanneer jy nie kan argumenteer teen die gedagte van “ons behoort almal as gelyke mense gesien en gehanteer te word” nie, dan verander jy die argument na iets anders wat dit duidelik nie is nie om die debat wat jy besig is om te verloor so te vertroebel dat niemand meer weet wat aangaan nie.  

Kyk byvoorbeeld na die onverstaanbare uitvaar teen die reënboog vlag. Vir my is die vlag ‘n teken van toleransie en al die verskillende kleure saam dui op een ding: daar is plek vir almal en alle soorte mense. Maar o vader, wat is die teenargumente wat ek hoor: daardie vlag is die teken van satan wat heeldag en nag werk om jou en al jou kinders gay te draai.    

Dis duidelik nie wat die vlag beteken nie, maar nou is die ware betekenis van die vlag ge-”bait and switch” en die debat is drie trappe terug die oudedoos ingestuur. Hier moet dit meeding met ongegronde fascistiese vlak een gedagtes soos “moenie gay wees nie dis teen die wil van God”. (God sommer gou ook aangewend om intoleransie te vestig as moraliteit.) So rukkie terug was ons besig om te argumenteer vir toleransie van almal en eensklaps het ons geland op gay wees is somehow verkeerd en gays is die intolerante fasciste wat jou en jou kinders wil dwing om gay te wees? Hoe de hel het dit gebeur?

So met WOKAF wen die intolerante fahreit veld in opposisie teen menslike ontwikkeling. En dis nie net met die woord “woke” wat hierdie fenomeen die debatte vertroebel nie.  

Neem byvoorbeeld die woord “liberaal”. Wat ‘n eens mooi woord wat die vryheid van mense en die aanvaarding van almal en hulle idees behels. Selfs Christene en alle mense wat gode aanhang is welkom. Dis so ‘n mooi konsep, “die aanvaarding van almal”, almal behoort dit te aanvaar. 

Maar wat is die realiteit? ‘n Liberaal is ‘n heiden volgens die fahreiter. Die “vyand” wat hier is om goeie Christelike Afrikaanse waardes te kom vernietig: “Hulle” (die dônnerse liberals) wil hê “ons” moet gelyk wees aan “almal” en al hulle waardes ook aanvaar? Almal? Soos in ook die gays, die transeksuals ook? Almal? Dis mos onaanvaarbaar! Wat het geword van moraliteit? Dis Adam en Eva soos God dit bestem het, nie Adam en Stefan soos Satan nou kom staan en inmeng nie. Weereens land ons op moraliteit is gelyk aan Bybel is gelyk aan straight. Hoe de hel kry die fahreiter dit reg? Met WOKAF dis hoe.

Die WOKAF van die woord “liberaal” korliks visueel uitbebeeld lyk so iets:

Liberaal = Sosialis = Marxis = Kommunis = Ateïs = Satanis 

Sien dit as oëverblindery of kulkuns in ses eenvoudige stappe. As jy begin met “liberaal” wat beteken toleransie teenoor almal, is dit nie te vergesog om te dink maar daardie tipe mens sal ook saam stem met die sosialistiese ideale dat om werklik om te gee vir almal se regte moet samelewing neig na ‘n sosialistiese tipe sisteem waar tegnies gesproke almal na omgesien moet word.  Dis nie wat liberalisme beteken nie, maar dis ‘n te vergesogde of groot sprong tussen idees nie.

Dan van sosialisme na kommunisme deur Marxisme is ook maklik genoeg in ‘n debat waar vandag nie almal in die samelewing in die eerste plek die verskille tussen die drie kan onderskei nie.  Gou-gou glip die betekenis van die woord weg oor nog ‘n grens al die pad tot na ateïsme, want almal van ons wat die jare tagtigs oorleef het weet van die Rooi Gevaar wat gekom het om jou vryheid en jou godsdiens van jou te roof, dis hoekom jy jouself terug na God moet rig en vir die NP (of dan ten minste die KP) moet stem om hierdie aanslag af te weer. Die konsep “kommunisme” het kultureel gelaai genoeg geraak d.m.v. staatspropaganda om ook vir ons te beteken “anti-godsdiens”. (Ek onthou hoe ons in die NG-kerk gebid het vir die mense agter die ystergordyn en duimvas gehou het dat hulle die Bybels ontvang wat met moeite na hulle gesmokkel toe word. Jy weet, in die goeie ou dae.) 

Dan die laaste stappie is moeilik om te begryp as jy ‘n ateïs is, maar heelwat makliker as jy Christelik Nasionaal is. Ek vermoed (ek gebruik daardie woord “vermoed”, want ek sal myself nie so identifiseer nie) vir laasgenoemde is die gedagte dat om die god van die Bybel te misken eintlik die ergste daad wat jy kan pleeg. Alle ander slegte misdade spruit uit daardie eerste godsverraaing uit. Die argument is God is goed, alles wat God ontken is sleg. Daarom is daar nie veel verskil tussen ateïs en satanis nie, dis beide die ontkenning van God en daarom basies dieselfde ding. 

Dis dodgy logika om die minste te sê, want ons weet eintlik dat slegs die gelowiges werklik glo in satan, en om ‘n ongelowige as satanis te bestempel is beide oneerlik en vals. Maar dit word gedoen en dis ‘n “onder-die-belt-hou” in die geveg en selfs al sê die skeidsregter so, kan jy nie ‘n hou wat geplant is ont-slaan nie. Die liberal wat styer en juweelvashoudend kreun is op die agtervoet in die geveg.  Niemand onthou in die uitslag van die onregverdige voordeel wat uit die vals logika geput word nie. Die aanwending van retoriek het trefkrag selfs al is dit ongeldig.  

So word WOKAF toegepas en daar verloor die mensdom nog ‘n mooi woord en ‘n mooi konsep en die intolerantes wen veld selfs al was die debat onbeslis. 

Nou dat ons weet hoe WOKAF werk kom ons kyk terug na “woke” om te kyk wat werklik gebeur.  Wat is die mense wat wokeness so aanval se sterkste argumente? Dat mense nie gelyk is en daarom nie gelyke behoort te geniet nie? Dis hoe die aanslag vir my voel, maar dis nie ‘n lekker argument om te verdedig nie, so ek glo nie die anti-wokers sal dit so stel nie. Dit voel vir my “wokeness” word as ‘n valse vyand voorgehou om die fahreit se reg tot rassisme, seksisme, dwepery  en diskriminasie te beskerm.

Wat is die hoofargument teen wokisme soos dit wel in die openbaar geformuleer word? Dit lei tot “cancel culture” en dit staan direk in teenstand met vryheid van spraak. Werklik? Verbied wokism vryheid van spraak? Hoe? Die anti-wokist het nog steeds die vryheid van spraak en die “kansellasie” wat kom omdat jy die verkeerde ding gesê het is nie omdat jou vryheid van spraak jou ontneem is nie, maar omdat jy verantwoordelik gehou kan word vir die dinge wat jy wel sê.  

Waar ek wel voel die hartseer gevolg van wokism aangewend as wapen kan byvoorbeeld gesien word in die Bitterkomix insident waar satiere en genuanseerde politieke kommentaar vereenvoudig en oppervlakkig gelees word op so ‘n manier dat die nuanse verdwyn sodat die werk herinterpreteer word om so te sê die teenoorgestelde te beteken as wat die kunstenaars oorspronklik daardeur wou sê.  

Maar is dit wokism se skuld of is dit bloot die mense uit die samelewing wat elke golf in ons denke aanwend as seepkis om op te klim en as selfaangestelde polisie te identifiseer en ander te reguleer? Dit is ‘n fenomeen wat, ek glo, eintlik in direkte teenstand met die oorspronklike idees van wokism funksioneer. Ek voel egter dis ‘n struikelblok wat die mens alreeds besig is om te oorbrug en ek glo en bid dat Bitterkomix sal oorleef en miskien floreer uit hierdie onnodige aanvalle in die naam van politieke korrektheid, want die kunstenaars wat dit geskep het is vindingryk en briljant genoeg om die situasie in hul guns om te keer en so te posisioneer dat die wind van voor met ander invalshoek die seile sal lat bol. Moet ons wokism laat vaar? Of moet ons, die samelewing, net weer na die ware boodskap van die kuns loer?    

‘n Groot kritiek teen wokism is dat mans net eenvoudig nie meer mans is nie. Die gevolge is dat gewone mense te na gekom word omdat hulle nie ander mense nou mag noem net wat hulle hulle wil noem nie. M.a.w. die patriargie word ‘n knou toe gedien met hierdie “iets nuuts” waarmee ons nou moet saam lewe en dis onaanvaarbaar. Ai toggie, hoe kleingevoelig maklik seergemaak is die sterker geslag in beheer van die mensdom nie voor die poorte van verandering nie. Mense wat nie met ‘n ander mens kan kommunikeer op ‘n waardige manier wat alle partye respekteer nie is in elk geval ‘n kak mens, ten spyte die politiek van die dag. Ek glo die bestaan van kak mense is die groot probleem met die mensdom, nie die bestaan van trans, gay, bi, of sexually curious mense nie.

Die kritiek: “maar nou wil eens biologies mans teen vroue kompiteer in sport omdat hul as laasgenoemde identifiseer” is myns insiens geldig en ek glo iets wat die mensdom voor antwoorde sal vind soos tyd aangaan. Is hierdie fenomeen egter genoeg van ‘n gewigtige probleem dat ons alle wokism moet laat gaan en sumier afdwing dat slegs mans en vrouens bestaan en jy is of een of die ander? Hoeveel fascisme wil jy op die samelewing afdwing sodat jy verseker kan wees dat jy man en vrou kan onderskei? My persoonlike keuse is, fok die fascisme ek is fine met die geslagsonsekerheid, kom ons dink liewer aan mens se gelukkigheid. As jy wokism veroordeel omdat jy verwar word deur ander mense se geslag of seksualiteit is per my definisie ‘n kak mens.  

Die fahreit kry dit te maklik reg om woorde van hul betekenis te beroof en dan die woord as sulks te identifiseer as vyandig soos “woke” of “liberal” of iets goddelik soos “afrikaner” of “boer” maar daardie nuwe betekenisse is ver weg van wat die woorde oorspronklik beteken het. Die woorde is ge-bait en switch, of gewokaf, vir beter Afrikaans. Daarna word die woord selfs aangeval of geprys en ‘n nuwe/ander korter argument word gewen en ons voel almal so klein bietjie dommer want ons verstaan nie presies wat het gebeur nie.  

Hoe verdedig ons onsself teen die aanslagte van die fahreit? 

Eerstens en myns insiens belangrikste, bly weg van debatte wat nie werklik saak maak nie.

Tweedens, wees versigtig vir mense wat lukrake definisies aanwend wat hul nie verduidelik nie. Ook, wees bewus daarvan waneer iemand ‘n definisie gebruik wat oor grense van betekenis wil gly. Dring aan om te weet wat hulle bedoel met “woke” as hulle die definisie gebruik. Ek sal geld wed dat meeste woke slegs sal definieer as “woke”. Vra spesifiek watter deel van wokeness pla en wag vir al die uhms en ahs om te bedaar en identifiseer daarna waaroor die gesprek werklik gaan.  

Wanneer die Godkaart gespeel word is die argument so te sê verby. Hoe weet enige iemand wat is God se wil? Watter god? Die god van die Bybel se moraliteit is bedenklik met al die slawernye, volksmoord en diesmeer. Jy het ‘n konsep van moraliteit van buite die Bybel nodig om te weet watter wette van God om ernstig op te neem en watter die mensdom al ontgroei het. In elk geval, die ware god is maar net ‘n opinie wat van mens tot mens verskil.

Ek is nie hier om lelike woorde soos “woke” en “wokism” te beskerm nie. Ek wens eintlik die woord het nooit bestaan nie. Maar nou dat die woord daar is wil ek vir al die kak mense, wat in elk geval nie hierdie artikel gaan lees nie, dit duidelik maak dat jou gebruik van die woord “woke” staan uit op jou wit-supremisme-bingo-kaart tussen “apartheid was beter” en “all lives matter (except Palestinians)”.

Ek hoor die wêreld brand al weer

Ek sien die aarde disintegreer

Die Noorde het die reën gesteel

Hul dade het hierdie land verniel

Ek stap met my masjiengeweer

Om te oordeel wat jy vra

Ek treur oor my Amerika

Die son sak neer oor haar

My asem word met sand gesif

My longe nat en swaar

Die gif het al my bloed bereik

Ek tel my laaste dae

Vir vrede

Vir almal

uit: My Amerika

album: Aan’t sterre tel

My Amerika

“We are one vote away from the solution that would bring peace to the Middle East.

That one vote is the United States’ veto […]on behalf of Israel”

• Jeoffrey Sachs

Ek het die voorreg gehad om Amerika ‘n paar maal in my lewe te besoek en ek was dadelik verlief op die land. Dit was soos ‘n vreemde droom wat waar geword het toe ek in Los Angeles aanland. Ek het soveel plekke en landmerke herken wat ek voorheen slegs in films en TV gesien het. Wat ‘n wonderlike ervaring was dit om die droomland in lewende lywe te betree! 

Amerika is ‘n merkwaardige land. Dit wat Amerikaners bereik is asemrowend, letterlik en figuurlik. Van al die dinge wat Amerika so ongelooflik voortreflik mee is, dink ek haar beste uitvoerproduk, is haar gepoetste beeld. Bloot net die feit dat wanneer ek van “Amerika” praat en almal weet ek praat uitsluitlik van die Verenigde State en geensins van albei die kontinente nie, spreek alreeds boekdele oor hoe suksesvol die VSA se beeld wêreldwyd bemark is. 

Met my reis het ek ander dimensies Amerika begin raaksien. Ek het besef dat die land heelwat meer kompleks as my reeds gevormde beeld van haar is. Skokkend vir my was die hoeveelheid haweloses wat in kartondose op sypaadjies slaap. Vuisvose oorlogsveterane wat hardop met hulself gesprekke voer soos hul in die strate afloop. Grumpy old men om elke hoek en diner, wat gal te braak het oor hoe alles aan die verval is sedert só en só aan bewind is. Ek kon helaas sien dat die krake heelwat ouer as die vorige verkiesing is.

Ek het in ‘n ou derdehandse VW golfie geklim en die pad gevat op soek na mooi goed. Wat ek gevind het, het my met ‘n dieper onverwoordbare liefde vir Amerika gelaat. Ek het op die interessantste plekke barmhartigheid en warmte ervaar en op ander plekke die treurige afwesigheid daarvan. Die liefde het altyd gekom van individue terwyl die liefdeloosheid gewoonlik die hand van korporatiewe mag verklap. 

Ek het ‘n heel interessante nag in ‘n backpackers in Johannesburg Kalifornië (populasie 114) deurgebring. Die backpackers het gewerk op ‘n “honor system” waar jy bly solank soos jy wil, vat van die blikkieskos en droë rantsoene soveel soos jy wil en los die geld in ‘n blikkie in die kombuis.  

Daar het ek en ‘n Vietnamoorlogveteraan, Jim of Mike or iets so bekends Amerikaans was sy naam dat ek dit heeltemal vergeet het, alleen in die konstant krakende spookagtige huis gebly.  Ek sê “alleen”, maar hy het wel so bietjie van ‘n arsenaal saam met hom gehad, onder andere een groot masjiengeweer wat hy sê hy van die weermag gekry het toe hy ontslaan is.  

Die volgende dag het ek hom vergesel in sy soektog na ou stukke metaal en myn toerusting in ‘n paar van die verlate mynskagte op Bureau of Land Management (BLM) https://www.blm.gov/ grond. Hy versamel ou gereedskap wat hy dan in kunswerke omskep. So donner die drie van ons: ek, Jim en sy masjiengeweer (met ‘n flits vooraan vasgeductape,) daar af in ‘n skag wat deur die jare meer as een ineenstorting meegemaak het. 

Ek vra: “Why the gun?” Hy antwoord (ek rekonstrueer ‘n parafrase uit die klanke wat ek kan onthou):” Ya never know what ya are gonna find down there. Sometimes snakes, but mostly never-die miners still holding out for gold.” 

Op ‘n stadium raak die klim in die mynskag af so rof dat jy altwee jou hande moet inspan in die klim. Hy vra my om sy geweer vas te hou om vir hom ‘n lig te gooi. Daar staan ek toe met ‘n M16 in my hande, gerig op ‘n oud-Amerikaanse soldaat in ‘n stralekrans, sodat die man sy weg in die donker kan vind. ‘n Gebeurtenis so buitensporig onverwags dat ek die beeld vandag nog helder in my kop ervaar. 

As kind en naïewe oningeligde jong mens, het ek telke male geval vir die films en fiksie waarin Amerika die vrede vir die hele wêreld bewaar deur die Nazis/Kommuniste/Terroriste uit die Ooste/Aliens/selfs moordadige asteroïedes wat net te graag alle lewe op aarde wil uitwis, te oorwin. Die narratief waarmee elkeen van ons al tot in ‘n ideologiese beswyming in gebombaardeer is, is dat Amerika hier is om ons almal te red en vrede op aarde te bewaar. Amerika is die “good guys”.  

Daardie illusie het egter soos kapok voor die son verdwyn namate mens met naakte geskiedenis gekonfronteer word. Soos wanneer mens uitvind dat miljoene inheems Amerikaners eers vermoor moes word voordat die Europeers die “onbewoonde” land wat hulle “ontdek” het kon inpalm. Ondersoek gerus die “trail of tears” en mens word gou bewus van die Amerikaanse modus operandi van die tyd: die “ethnic cleansing” of te wel die verwydering van “ongewensde” mense van ‘n land wat jy vir jouself wil hê en dan ontwikkel met die hulp van slawe-arbeid. Dus, die volksmoord en bloedbad met die intrapslag. Dan, die groteske slawerny wat Amerika welvarend gemaak. Ongekende pyn en lyding vir miljoene en miljoene kinders, vroue en mans. Slawejag en dan onmenslik gemartel en vasgeketting in die bote op pad na “the land of the free”. Familiebande tussen swart mense tot in ewigheid uitgewis met kinders en ouers wat die besittings van eienaars van heinde en verre onder dwang geword het. 

Nou kan mens argumenteer dat almal weet dat die VSA ‘n duistere geboorte gehad het, maar dat hulle daardie volksmoord, slawerny en minagting van “andere volke” lankal al ontgroei het.  Die geskiedenis is geskiedenis. Vandag is die American Dream: “Anyone can make it.” Rassisme is verby, hulle het selfs al ‘n swart president gehad. Wel, “American dream on”:  ten spyte die gefaalde Republikeinse kandidaat vir die presidentskap, Nikki Haley se sotlike stelling, “ we’ve never been a racist country,” en andere wat net soos sy dink, is rassisme in Amerika is net soveel iets van die verlede as wat dit in Suid-Afrika is.

Amerika het wel gehelp om die Nazis te oorwin, NAVO gehelp stig om sekuriteit in die Noorde te bewerkstellig, asook ‘n yslike rol gespeel om die VN te help maak wat dit vandag is. Three strikes, America is great!  

Amerika is die fakkeldraer van twee belangrike universele waardes, naamlik: Vryheid en selfbeskikking.  Of ten minste, so sê die pro-Amerika PR.

Kom ons loer na so paar voorbeelde waar hul aksies hul woorde weerspreek.

1899-1902: Filipynse-Amerikaanse oorlog: Amerika veg teen Fillipynse onafhanklikheid.  Buiten die 20 duisend soldate in die skermutseling is minstens 200 duisend burgerlikes wreed om die lewe gebring. (Sommige beweer die getal nader is aan ‘n miljoen.)  In hierdie oorlog pas die Amerikaners ‘n verskroeide aarde beleid toe op die gebied. Mense word in konsentrasiekampe gegooi, waar duisende in haglike omstandighede sterf. Stel jouself voor jy is aan die ontvangkant van daardie tipe behandeling. O wag so ‘n bietjie….

Vandag nog is Amerika die enigste land wat atoombomme op burgerlikes laat ontplof het. In Hiroshima en Nagasaki was burgerlikes willens en wetens geteiken, níé militêre basisse nie. 

Die hoeveelheid ontwrigting en staatsgrepe wat die Amerika d.m.v. die CIA uitgevoer het in Sentraal- en Suid-Amerika is verbysterend. In Gautemala het die Amerikaanse United Fruit Company die bevolking so te sê as slawe ingespan om die piesangprys in Amerika laag te hou. In 1954 het Amerikaanse bomwerpers daar verwoesting gesaai. In Nicaragua, Chile, Brasilië, Honduras, Haïti, Hawaii, Uruguay, Panama, Argentinië en El Salvador, het Amerika ‘n rol gespeel wat regerings laat kantel het. Nóg bloedvergieting. Elkeen ‘n voorbeeld waar die idee van “selfbeskikking en vryheid” vir ander, deur Amerika verontagsaam word.

In liberale Iran was dit Amerika en Brittanje wat van die demokraties verkose Mohammad Mosaddegh ontslae geraak het om met diktator shah Mohammad Reza Pahlavi te vervang. Laasgenoemde se vergrype, selfverryking en korrupsie terwyl burgers van Iran uitgehonger en arm was, was so skreiend, dat die Iranese opgeruk het met massiewe optogte en betoë. Die uiteinde was bestyging van die “troon” deur die Ayatollah Khomeini. Vandag weet ons almal van die gevolge van die onderdrukkende effekte van die sharia wetgewing wat Khomeini in Iran tot stand gebring het. Hoeveel meer selfbeskikking en vryheid sou Iranese vandag gehad het as dit nie was vir die Amerikaanse befoetering daarvan nie?  

So ook is Isis, die Taliban, aaklige terroristiese groepe wat hul totstandkoming grootliks aan onnodige en ongevraagde Amerikaanse inmenging te danke het. Die Taliban was oorspronklik deur Amerika befonds om teen die Russe in Afghanistan te veg. Isis het ontstaan uit die magsvakuum wat gevorm het danksy die ongeregverdigde oorlog wat Amerika met Irak gevoer het. Daar was kwansuis “weapons of mass destruction WMD”. Vandag weet ons dit was ‘n leuen. Wie het tans te veel WMDs? Amerika, in my opinie.

Ek kan ad infinitum oor internasionale kwaadstokery deur Amerika redeneer. Daar is Kongo, Vietnam, Kambodja, Chad. Korea, waar kommunistiese denkwyses so gevaarlik is, dat dit moord en doodslag regverdig. Maar ek moet ophou want ek wil by ander punte uitkom.  

En die punt is, as dit gaan oor internasionale vrede vir almal, is Amerika nie die “good guys” nie. Alle Amerikaanse strategiese internasionale beweging word uitgevoer om Amerikaanse belange te bevorder. Die vrede wat hulle wel bewerkstellig, is “doodtoevallig” omdat dit in hul volgehoue besigheidsbelange is om vrede daar te handhaaf. Mag jy so gelukkig wees om in so ‘n land te leef. Amerika het keer op keer bewys dat sy bomme op jou en jou kinders sal laat reën, of agter die skerms ‘n klein coup of burgeroorlog sal ontketen, as dit kommersieel voordelig vir haar sal wees. Woe be upon him who stands in America’s way.   

Dit is so duidelik soos daglig, dat, alhoewel haar PR die teenoorgestelde sê, Amerika die vyand is van wêreldvrede. Die vraag is, wat in hemelsnaam, nee askuus, wat de hél soek sy op die VN se veiligheidsraad? Dis ‘n liggaam wat kwansuis verantwoordelik is vir internasionale vrede en sekuriteit. Nie net is Amerika ‘n permanente lid nie, sy het vetoreg. ‘n Reg wat sy onlangs aangewend het om te stem teen ‘n skietstilstand in Gaza. Nie dat Israel sou geluister het nie. Hulle is te druk besig met die “final solution.” Maar steeds: Dit was Amerika wat gestem het téén ‘n skietstilstand.  

Dis tyd dat ons as ‘n wêreldbevolking die VN en die Veiligheidsraad herbesoek. Die Veiligheidsraad doen presíés die teenoorgestelde as dit waarvoor hulle in die lewe geroep is. Dit rek oorloë tot in alle ewigheid uit. Nêrens kan die Veiligheidsraad ingryp om vrede te bewerkstellig nie, want as Amerika nie ingryping veto nie, sal Rusland, of Sjina.

As ons terugstaan en vir ‘n oomblik die karakter van die permanente lede op die Veiligheidsraad ondersoek, kom mens tot die skokkende besef, dis die oorlogmakers in beheer van die wêreldvrede. 

Amerika weet ons is smoorverlief op oorlog; sal alle wêreldbronne opgebruik in ‘n japtrap vir ‘n dollar; hoofbydraer tot klimaatsverandering wat lewe vir miljarde mense op aarde moeiliker tot onmoontlik maak. Verdien sy om op die Veiligheidsraad te sit en ander lande se wil om vrede te veto?  Nee, sy verdien nie haar posisie nie. Maar daar sit sy nou, die hoofboelie wat niemand kan verwyder nie.

Dan is daar Brittanje. Verdien Brittanje om daar te wees? Na kolonialisme, diefstal, volksmoord, konsentrasiekampe? Voor hulle weer woord oor wêreldpolitiek rep, wil ek eers hoor watter planne hul gaan maak om aan terug te betaal waar hulle gesteel het. Ek luister by die raadloos.

Wat van Rusland? Rusland is letterlik op hierdie oomblik besig met een van die talle oorloë wat hulle begin het. Watter reg verdien Rusland om namens die wêreld te besluit waar vrede gemaak mag word en waar nie? Geen!

Sjina is ook nie sonder sonde nie. Tot op hede is hulle betrokke by die onderdrukking van vryheid en selfbeskikking. Dink maar net vlugtig aan Tibet, die Uyghurs en die eienaardige situasie met Taiwan op die oomblik wat die “one China” illusie moet in stand hou. Amerika se aksies jeens Taiwan, word deur Naom Chomsky beskryf as “provocative” and “increasing the levels of confrontation” met Sjina. Mag daar nooit ‘n oorlog in die gebied uitbreek nie, maar as dit gebeur sal Amerika weereens ‘n groot deel van die oorsaak daarvan wees.  

Noem my idealisties en naïef, maar in ‘n regverdige wêreld is hierdie booswigte nie in beheer van die liggaam wat vrede en sekuriteit moet bring nie. Hulle is dan die aggressors. Watter lesse leer ons vir ons kinders as ons die boelies baas maak van almal juis omdat hulle die gevaarlikstes is van almal? Dis ‘n tirannie deur die sterkstes. Die boelies in beheer. Dis argaïes. Die mensdom moet verder evoleer en hierdie waansinnigheid afskud. Hoeveel “American Heroes” word in verre lande stukkend geskiet en dan in houtbokse, trots gedrapeer met die Amerikaanse vlag aan hul moeders oorhandig? Is die post-mortem Purple Hearts en die 21 gun salute by die grafte van Amerikaanse soldate genoeg om vertroosting te bring aan hul geliefdes? In die naam van vrede? ‘n Vrede wat soveel verwoesting insluit?

Vir wêreldvrede om ‘n kans te staan is dit duidelik dat óf die Veiligheidsraad moet ontbind word, óf die vetoreg moet afgeskaf word en daar moet ‘n reël aangebring word wat sê dat geen land wat in die laaste 10 jaar in ‘n oorlog betrokke was, mag op die Veiligheidsraad dien nie. Miskien is daar ander beter voorstelle wat sal kan werk, maar ons almal kan teen die tyd sien die Veiligheidsraad soos dit tans werk is net ‘n impotente las vir wêreldpolitiek.

Mense mag dalk dink dat ek anti-Amerika is omdat ek haar kritiseer, maar dis glad nie die geval nie. Inteendeel, ek het haar lief op maniere wat ek self nie verstaan nie. Ek wens vir haar verlossing van hierdie gyselaarskap waarin haar wurgende wapenindustrie haar het, dat sy nie eers haar eie mense op eie bodem kan beskerm nie. ‘n Magtige industrie wat heelwat meer geld maak uit oorlog as uit vrede. 

Vandag staan Amerika nie net in die pad van vrede in die Midde-Ooste nie, sy is letterlik die een wat die bomme verskaf waarmee volksmoord gepleeg word. Daar is geen oplossing in Palestina moontlik solank Amerika betrokke is nie. Die nadraai van die vernietiging van Palestina gaan lei tot voortdurende tereuraanvalle op Joodse teikens wêreldwyd. Iets wat Jode glad nie verdien nie. Ek kan nie sien hoe Israel se dade nie nuwe antisemitisme kweek nie. Dis hoekom daar so ‘n groot beweging wêreldwyd deur Jode is om hulle te distansieer van Israel se geweld en volksmoord. 

Hier kom gevaarlike tye vir die ganse wêreld en baie daarvan is Amerika se skuld. Biden gee die game weg met sy woorde: “Were there not an Israel, the United States of America would have to invent an Israel to protect her interest in the region.” 

Joe Biden's long history of pro-Israel statements

Mense argumenteer dis omdat Harris nie haarself gedistansieër het van Biden se Sionisme nie dat sy die Palestynse steun aan Trump oorhandig het in die swaai state wat haar die verkiesing gekos het. Daar is heelwat Palestyne wat nou berou het dat hulle vir Trump gestem het wat nog altyd so klein bietjie meer pro-Israel gelyk het as Biden, as dit moontlik is. Dis óf dit, of sy is te vroulik of nie wit genoeg nie, of alles bogenoemde. Hoe dit ook al sy die Demokrate se dobbelslag met haar het misluk, maar miskien is dit ‘n goeie ding, want Trump isoleer homself van lande wat Amerika normaalweg goedgesind is. Hoe meer internasionale ondersteuning Amerika verloor, hoe meer kwyn haar mag en hopelik lei dit tot minder internasionale wandade en oorlogsmisdaad. 

Vir Amerika gaan dit nooit om vrede en selfbeskikking nie. Vir Amerika gaan dit altyd oor “protecting her interest.”  Dis waar die probleem vir die res van die wêreld lê en veral dáárom verdien Amerika nie die mag in die VN wat sy tans geniet nie.  Biden sê ook: “there is no space between the United States and Israel”.  Hoe anders moet ons dit interpreteer dat, as dit in Israel se belange is om Gaza te vernietig, al haar kinders inkluis, dit dus ook in Amerika se belange is om Gaza te vernietig. Kinders inkluis.  Amerika weereens die volksmoordenaar d.m.v. Israel. 

Trump wil die oorwinningskersie van die koek pluk deur Gaza te herskep in ‘n vakansieoord sonder Palestyne. Biden is nie beter as Trump nie, hy is net meer diplomaties in sy “Amerika First” ten koste van die wêreld-beleid. Hy is ook ‘n oorlogsmisdadediger. En Harris was nie ‘n alternatief vir vrede nie.  Daardie alternatief was Bernie Sanders. Maar nou is dit te laat. Amerika beteken oorlog, hetsy met geld of met bomme gevoer. Die “vrede” wat sy op papier en in die nuus verkondig, is die oorlog wat sy voer in die lande ver vandaan. 

Ek is net diep ongelukkig en ontsteld dat Amerika haarself in ‘n perfekte posisie bevind in wêreldpolitiek om vrede te bewerkstellig, maar dit nie doen nie, want geld?! Selfs die Bybel vertel vir ons dat, as jy jou talente nie aanwend nie, jy hulle gaan verloor. Dis tyd dat oorlog-Amerika haar triggerfinger ‘n blaaskans gee, haarself bietjie verskoon, of ten minste stilbly, wanneer die res van die wêreld probeer om vrede te maak.  Of nog beter, dis tyd dat die wêreld haar vertel om bietjie te gaan sit, want dis haar persoonlike belange wat die bomme laat val…

Saterdag 24 Januarie 2026 | 13:00–18:00

Flagstone Wine, Paardevlei (Strand)

Afrikaanse musiek, goeie wyn en ’n stewige dosis rock-’n-roll: so vier ons Akkedis se verjaarsdag met ’n unieke Afrikaanse musiekfees by Flagstone Wine in Paardevlei.

Die dag se program bring van die land se mees geliefde en invloedryke Afrikaanse kunstenaars saam:

? Die Kaalkop Waarheid (DKW)

Die Kaalkop Waarheid is vir baie kenners die goue standaard van oorspronklike Afrikaanse folk. Die Pretoria-gebore groep bestaan uit Nardus du Plooy (liedjieskrywer), Christo Strauss (mandolien), Hanru Niemand (banjo), George Rautenbach (kitaar) en Christo Groenewald (kontrabas).

Hul lied In My Lewe is reeds miljoene kere gestroom, en met SAMA-nominasies en jarelange sukses agter die rug, stoom DKW steeds voort—soos hul treffer Wegholtrein.

? Churchil Naudé

Koos Kombuis beskryf Churchil as: “My gunsteling-rap-ster.”

Churchil maak Afrikaanse rap koel—op ’n Kaapse manier. Hy bewys jy hoef nie soos Amerika te klink om kwaai te kletsrym nie; ons eie taal en styl is meer as genoeg.

? Die Hoofdis: Akkedis

Arthur en Rudi, die Helderberg se bekendste tweeling sedert mense kan onthou, is sinoniem met Afrikaanse rock. Akkedis bring al dekades lank die ruk-en-rol—en dié fees is geen uitsondering nie. Hierdie keer vier ons hul 102 jaar saam met ’n behoorlike rock-verjaarsdag.

? Hanru Niemand

Hanru Niemand is ’n veelsydige sanger-liedjieskrywer uit die Boland wat sedert 2003 stil-stil ’n kultus-aanhang opgebou het. Sy werk het oor byna twee dekades musiekfynproewers van die Kaap tot in die Noorde bekoor, en is selfs reeds in Fins en Russies vertaal vir internasionale gehore.

? Die Hotel Henry

Die Hotel Henry is ’n nuwe alternatiewe Afrikaanse musiekprojek deur Henry Cloete, skrywer en musikant van Stellenbosch. In hierdie hotel is daar altyd plek vir teenpole: komedie en tragedie, drama en waansin, geterg en getob. Die Henry Hotel se musiek beweeg vrylik tussen liriese introspeksie en rou eerlikheid, en bied ’n unieke, verhalende klank wat perfek tuis is by ’n fees waar Afrikaanse musiek in al sy vorme gevier word.

? Jackie & Riku Lätti van Die Wasgoedlyn

Jackie en Riku Lätti bring die gees van Die Wasgoedlyn na die verhoog. Riku is bekend vir liedjies soos Hoofstroom, Op die Maan en Smoorverlief, en het saam met Die Wasgoedlyn dosyne albums opgeneem. Die Wasgoedlyn bied ’n platform vir alternatiewe Afrikaanse musiek en verbind kunstenaars oor generasies—van David Kramer en Anton Goosen tot Koos Kombuis, Die Kaalkop Waarheid en Akkedis.

? Wyn & Musiek

Die fees vind plaas by Flagstone Wine, waar wyn en musiek vanselfsprekend hand aan hand gaan.

Kom vier saam ’n verjaarsdag, ’n nalatenskap en Afrikaanse musiek op sy beste.

Ek het ‘n lewensfilosofie wat in kort opgesom kan word as “gedoem tot perfeksie”. Dit beteken basies dat die natuurlike wêreld waarvan ons almal onlosbaar deel is, so veelvlakkig en vol gesofistikeerde sisteme is, dat dit selfs lewe kan onderhou. En nie bloot net lewe nie, maar ‘n ingewikkelde, komplekse tipe lewe wat selfs oor bewussyn en vermoë beskik om oor daardie bestaan in die heelal te besin en dit te besing. 

Of mens nou in God glo of nie, jy moet erken die wêreld is asemrowend. Dit is ‘n magiese en asemgewend wonderlike plek. Natuur is dus reeds, sonder dat ons ‘n hand hoef te lig, meer perfek as enigiets wat die mens self kan skep. Daarom is ons dus, myns insiens, reeds deel van die perfekte sisteem, natuur: gedoem tot perfeksie. 

Maar dan kyk jy wat die mens op aarde aanvang en wonder of my argument enigsins water hou. Daar is soveel oorlog, lyding, moord en mensgemaakte hongersnood en dit laat my die teenoorgestelde vra: “Is alles nie op die oomblik honderd persent verkeerd nie?” Alles is dan so deurmekaar en die teenoorgestelde van hoe dit moet wees.

Op die VN se Veiligheidsraad, wat konsuis vrede vir die wêreld moet bewaar, sit al die boelies wat die oorloë maak. Ons weet die skietstilstand, wat deur so te sê die hele wêreld ondersteun en verlang word, word telke male deur Amerika geveto. 

Die Vereninigde State, wat Irak, Iran, Afghanistan, Sentraal- en Suid-Amerikaanse tans demoniseer, is juis die regering wat daardie lande se regerings op onvreedsame wyse ontwortel het. So ironies dat hulle nou uitvaar teen die “onstabiele” nuwe regerings wat hulle as’t ware bewerkstellig het. 

En wie is nog daar wat die grootste sê het oor wêreldvrede? Rusland, wat  in ‘n oneindigende oorlog gewikkel is wat húlle begin het. Saam met hulle, Sjina, wat berug is vir hulle onderdrukking van Uyghurs en die besetting van Tibet. Die brose vrede hang ook maar aan ‘n uiterse dun draadjie oor Taiwan. Om van Brittanje nie eers te praat nie! Watter goeie Suid-Afrikaner wil graag vir Brittanje verdedig as ‘n bastion van menseregte en geregtigheid na die oorloë wat hulle hier gevoer het? Dit terwyl ons diamante vandag toe nog in koning Charles se kroon pryk? En moenie dink Frankryk is totaal onskuldig nie, kyk maar net na foie gras!

Hoe dit ook al sy, almal kan sien dat die VN heeltemal impotent is en sal herform moet word  as ons doel daarmee wel werklik wêreldvrede is. Geen land wat in die laaste 50 jaar ‘n oorlog begin het behoort op die Veiligheidsraad te dien nie. Dis wat ek voostel, al is ek maar een stem. Tans is die VN soos ‘n organisme met geamputeerde ledemate. Hulle is sigbaar, maar stom. Die politieke afgevaardigdes se duur oorsese trippies New York toe is ‘n groot fanfare maar niks word regtig bewillig nie.

Wanneer het mense geval vir die fopnuus dat VSA op een of ander manier ‘n bastion is vir vryheid en demokrasie? Hulle ontvoer tans mense wat nie met die regering saamstem nie na El Salvador, en hoeveel keer is hulle presidente in die laaste dekades nie deur die meerderheid stemme verkies nie? Hoeveel lande se vrede is deur VSA ontwrig? VSA staan vandag in die pad van wêreldvrede en die hele wêreld behoort terug te druk en die VSA op sy plek te sit as net nog ‘n land en nie die opperheerser van die aarde nie. 

Die VSA behoort ook te betaal vir aardsverwarming waarvan hulle die grootste aandeel in die besoedeling het wat dit tot stand gebring het. Maar gaan dit gebeur? Nee, ons weet mos nou al, die wêreld is ‘n onregverdige plek.   

Gepraat van ongeregtigheid, die toppunt daarvan is seker wat tans in Palestina aangaan. Israel het letterlik nog 70 mense vermoor op die dag wat Trump gesê het dat hy waardeer dat Israel sy bombardering van Gasa gestaak het. Ironies genoeg, op eie bodem, is dieselfde groep mense wat aandring dat ons nie volksmoord hier moet ontken nie, besig om die volksmoord elders te ontken. Inteendeel, selfs Israel in hul geweld te ondersteun.

Tog bly die Afrikaanse kerke tjoepstil oor die goddelose geweld wat Israel pleeg. Hoekom? Dis mos verkeerd? As jy wil hê iemand moet empatie met jou hê moet jy sekerlik ook empatie met ander hê? Is dit nie wat naaste soos jou self beteken nie? Of is Palestyne net eenvoudig te ver om naaste te wees? Wat sal Jesus daaroor te sê hê, of is ‘n Palestyn net nie Samaritaans genoeg nie? 

Dis nie so moeilik om te sien dat Israel die tien gebooie oortree nie. Blykbaar sê die 6de gebod, jy mag nie doodslaan nie. Israel steur haarself glad nie daaraan nie. Israel pleeg volksmoord op ‘n skaal wat my laat sidder. Dis nie ‘n opinie nie, dis die waarheid. Ook sê die 8ste gebod, jy mag nie steel nie. Hierdie hele sogenaamde “oorlog” is eintlik landdiefstal wat in 1948 begin het.

Die 9de gebod sê jy jy mag nie leuens vertel nie. Wie kan nog ‘n woord glo wat Israel vertel? En as jy steeds glo dat dit alles oor Okt 7 gaan, is jy nie besig om die negende gebod teenoor jouself te verbreek nie?

Die 10de gebod sê jy mag nie begeer nie. Dis nou ‘n bietjie laat, want Israel begeer al so lank al die Palestyne se grond dat daar amper niks meer vir die Palstyne oor is nie. Daardie gebod beteken duidelik niks vir Israel nie.

Ek sal self so ver gaan deur te redeneer dat Israel se ego nou so groot is dat hul hulself al verafgod bo God, dus breek hulle volgens my ook die eerste twee gebooie.

Maar hoekom is die Afrikaanse kerke so stil? Dit in ‘n tyd waar die kerk maklik mense veroordeel oor hul seksualiteit wat niemand anders seermaak nie? Ek wil sê die kerk het sy morele kompas verloor, maar dis onakkuraat. Ek dink nie die kerk het nog ooit oor ‘n morele kompas beskik nie. Die kerk se morele kompas het maar nog altyd gewaai in die rigting van die politieke winde van die tyd. Kyk maar byvoorbeeld hoe gemaklik het die kerk gepas, en floreer, in die dae van apartheid.

Die kerk wat versuim om op te staan teen geweld, breek daardeur die derde gebod: hulle gebruik Jesus se naam daagliks en in hoofletters ydel, maar volg nie sy dade nie en laat toe dat ander mense sy naaste te na kom terwyl hulle doodeenvoudig stilbly. Hulle wéét die lidmate wat die geld inbring, wil nie hê dat hulle Israel se volksmoord moet veroordeel nie. Gierig en opportunisties gebruik die kerk die naam van God vir eie gewin en veroordeel wie hul gemeente verlang. 

Hoe pas al hierdie dinge wat verkeerd is in die wêreld dan in my lewensfilosofie dat ons gedoem is tot perfeksie in? Dis eintlik heel eenvoudig. Net soos dit 100% natuurlik is dat ‘n springbok moet sterf om die leeu te voed, is dit reg dat die mens in staat is om homself te vernietig, want as die mens nie met homself in vrede kan verkeer nie, verdien hy dan nog steeds om lank hier op aarde te lewe? Wie weet. Al wat ek weet is die natuur gaan vir altyd aan, met of sonder mens daarin, en dis perfek soos dit is.

So belangrik soos identiteit is, net so onbelangrik is dit. Die “Nie in my naam”-beweging van ’n groep Progressiewe Afrikaners (PA) het juis tot stand gekom omdat die Konserwatiewe Afrikaner (KA) totale eienaarskap van die term “Afrikaner” wou toe-eien deur die valse narratief te dryf dat spesifiek Afrikaners om rasredes uitgemoor word.

Was dit nie om die definisie van die woord “Afrikaner” nie, sou die “Nie in my naam”-beweging nooit bestaan het nie. Dit klink so voor die hand liggend dat dit amper onnodig is om te sê. Maar klein waarhede het groot gevolge.

Vir ’n liggaam om ’n groen trui te dra, soos die Springbokke, is belangrik. Op die einde van die dag, om Naas aan te haal, het net een span met een identiteit die Wêreldbeker gewen. Geen opinie, binne of buite daardie span, kan die feite van die dag verander nie. Die Springbokke is die onbetwisde wêreldkampioene. Soos een man sou hulle vir Rassie inval om vir die ganse SA die beker te wen. Maklik, elegant is identiteit as almal een is.

Dat plaasmoord as uitverkore moord bestempel moet word, het iewers onder die Konserwatiewe Afrikaner (KA) ontstaan, en daar is bewyse dat dié gedagte deur AfriForum aangeblaas en gepropageer is. Weereens is dit nodig om ’n voor die hand liggende feit uit te wys: dat plaasmoord, grusaam en betreurenswaardig soos dit is, nie ’n aanduiding is dat daar in Suid-Afrika ’n beleid of veldtog bestaan om spesifiek Afrikaners uit te moor vir hul wit vel nie.

Daar is moontlik van die moorde wat geïdentifiseer kan word as gemotiveer deur velkleur. Suid-Afrika het steeds nie sy rasseprobleme opgelos nie, so natuurlik gebeur sulke moorde. Maar net so is daar vandag nog voorvalle van wit mense wat swart mense om presies dieselfde redes vermoor, en niemand sal daardie enkele voorbeelde gebruik om te argumenteer dat daar ’n volksmoord deur wittes teen swartes gepleeg word nie. Selfs die getalle is nie in die volksmoord-argument se guns nie. Op Soweto-dag is meer swart mense vermoor as in tien jaar se plaasmoorde.

Die hartseer vir die KA is dat die PA, klein soos hul groepie ook al is, die KA die reg ontneem om die term “Afrikaner” te gebruik om hul wit-volksmoord-narratief te dryf. En dis juis omdat die PA so ’n klein groep is dat dit die KA so ontstel. Hoe kan so ’n noemenswaardig klein groep die mag besit om die oorgrote meerderheid se opinie (of emosie) se legitimiteit so te verwoes?

Wat het geword van “Soos een man sal ons vir jou val”? Die PA verraai mos nou die Afrikaner, volgens die KA. Dis asof al die Sprinbokke vir SA uitdraf, behalwe Willie le Roux se wit broek speel vir die Engelse span. En, gemeet aan die kommentare op die blaaie, is dit die grootste misdaad sedert Piet Retief vermoor is.

In die oë van die KA is die PA die kankergewas binne die Afrikaner—die gedeelte van die liggaam wat die geheel ondermyn. Daarom die vyandigheid jeens hierdie klein minderheid. Daarteenoor is die KA vir die PA die kanker in die groter prentjie van ’n demokratiese SA.

Ons is dus nou in ’n Afrikaner-konfrontasie, en niemand durf waag om sy oë van die ander te haal nie. Intussen het die krieketseisoen al vir die res van die wêreld begin, om nog ’n bietjie krag uit die kolonialistiese sportmetafoor te wurg.

Die deurbraak na helderheid kom wanneer ons na die definiëring van die woord “landsverraaier” kyk. Tydens die 1992-referendum is die PA’s gesien as die landsverraaiers wat die land aan swart mense sou oorhandig. En Kerkorrel het gesing in BMW: “Moet ons alles dan verniet weggee?”

Vandag sit die Afrikaner steeds met ’n disproporsioneel groot hoeveelheid land en welvaart in SA. Die PA’s is nou herdefinieer as “volksverraaiers”, terwyl die KA’s, as’t ware, beter pas onder die definisie “landsverraaier”, aangesien daar onder daardie geledere duidelik meer lojaliteit bestaan vir Orania, Amerika (en selfs Israel) as vir Suid-Afrika.

Dit is dus ironies dat die KA’s nog so aandring om Die Stem by hul saamtrekke te sing, want hulle deel duidelik nie meer die sentiment van die woorde “ons vir jou, Suid-Afrika” nie. Ons kan om die feite wals, of ons kan erken dat dit die dawerende terughunkering na apartheid is—die verlange na ’n ondemokratiese SA waar die wit man heers met die wil en stempel van God, soos deur hulself uiteengesit. Dit verklaar ook die lojaliteit teenoor Israel (die wêreld se mees suksesvolle apartheidstaat), selfs terwyl Israel ’n volksmoord pleeg wat hulle, ironies genoeg, ontken.

Die KA’s en die PA’s staan weerskante van ’n groot kloof en skree in die ooptes na mekaar. Dis juis hier waar die kranse antwoord gee. Elke groep aan elke kant hoor net die boodskap in die eggo wat hy kies om uit die lawaai te hoor.

Dis hier waar ons definisies ons toetentaal in die steek laat. Nie die KA of die PA is ’n homogene groep nie. Daar is radikales en gematigdes aan alle kante. Ook kan mense wat liberaal is op sekere gebiede, as erg konserwatief op ander bestempel word. Byvoorbeeld: ’n liberaal wat erken dat apartheid ongelooflike skade aan swart mense se kanse op welvaart aangerig het, maar wat terselfdertyd konserwatief staan om te keer dat welvaart vandag herverdeel word. “Dit sal die mark in duie laat stort as ons vandag besluit dat eiendom niks meer beteken nie,” redeneer my denkbeeldige liberale karakter. Nie alle liberales is kommuniste nie. En nie alle liberales het swart vriende nie. Daarteenoor is daar talle KA’s met heelwat meer betekenisvolle kontak met swart mense op voetsoolvlak as sommige PA’s in tuis-ingerigte ivoortorings.

Daarom is dit nodig dat ons weer na ons definisies kyk en bepaal tot watter mate dit ons dien, en tot watter mate dit ons verdeel. En is die bediening die verdeling werd?

Ons verloor mekaar se medemenslikheid as ons eers ’n definisie is voordat ons mense is. Baie van hierdie definisies word so ferm en onwillig op mense afgedwing dat die definiëringsproses mense verder van mekaar vervreem as wat hulle werklik is.

Kyk byvoorbeeld hoe goed die anonimiteit van toevallige ontmoetings in die publiek werk. Hoe minder ons van ’n persoon se politieke identiteit weet, hoe groter is die kans op vriendelikheid. Ongeag die groot ideologiese kloof tussen mense, bly daar ’n kans vir medemenslikheid, en kan kontak selfs brue bou vir ’n avontuurlustige groep wat wil sien hoe die wêreld buite sy eie lager lyk.

Natuurlik sal daar mense wees wat standvastig aandring op die behoud van hul standpunt über alles. Jy gaan nooit almal kan oortuig om gemeenskaplike grond te betree nie, maar net so gaan jy min bereik as jy nie beleefd met mense buite jou bende kommunikeer nie.

Tans gaan die wêreld gebukkend onder swak leierskap. Goeie mense in Suid-Afrika sukkel onder die swak ANC-regering. Net so is daar goeie mense in Israel en Amerika wat, ondanks swak leierskap, steeds ’n bestaan moet voer en ’n lewe wil lei waarop hulle trots kan wees. Net so is daar ook mense binne die geledere van AfriForum en Solidariteit wat die goeie gemeenskapswerk en geleenthede waardeer, maar nie met die raspolitiek van Afrisol saamstem nie. Die huidige Afrisol-leierskap dwing egter mense om die raspil te sluk in ruil vir die ekonomiese en maatskaplike bemagtiging wat Afrisol bied.

Nie elke lid van AfriForum en Solidariteit is verantwoordelik vir hul organisasies se politieke standpunte nie—net soos nie alle Suid-Afrikaners met die regering saamstem nie, en net soos nie alle Springbokke noodwendig met alles saamstem wat Rassie doen nie. Daarom is dit nodig om te erken dat ’n term wat jou definieer, maar net ’n baadjie is wat jy kan aan- en uittrek. Die ware identiteit van wie ’n individu is, is veel meer as die klere wat hy of sy dra. As ons dit onthou, kan ons mekaar in die oë kyk, ongeag die verskillende baadjies wat ons dra.

My hoop vir SA is dat ons as land, ten spyte van ons verskille, almal vir dieselfde span sal skree—en ja, die afrigter, hetsy die ANC, Erasmus of wie ook al, met die nodige respek sal uittrap waar dit moet—maar nie die land sal verraai wanneer ons verskil nie, deur by die All Blacks of Amerika aan te sluit.

Ons pad na ’n beter toekoms loop deur demokrasie. Ons moet, as land, die ANC uitstem, en dit is besig om te gebeur. Net so sou dit gesond wees as elke party en/of organisasie ontslae kan raak van leierskap wat nie die meerderheid van sy mense se waardes deel nie. Dit is moontlik om van swak leiers in elke gemeenskap ontslae te raak. Maar daarvoor is kommunikasie nodig—die soort kommunikasie wat nie die rug verstyf en die toks dieper trap om harder terug te druk nie, maar kommunikasie wat toorn verlaag en die hand uitreik.

Vir my persoonlik is dit skadelik as ons definisie van onsself te groot rol speel. Veral nou dat konserwatief so sterk teenoog liberalis gekontrasteer word amper as uiterstes. Asof die een volkome links is en die ander regs. Ek het voete is beide denkrigtings: ek glo in behou die goeie asook gun dit vir almal. Daarom is ek ‘n Konserwatiewe Liberalis. 

So kom ons los almal ons definisies by die huis en laat ons tussen mekaar net mense wees.

“Maar hoekom kan die Afrikaner net nooit saamstaan nie?”  Dit is ‘n vraag wat ek al uit soveel oorde moes hoor of lees. Gewoonlik is dit ‘n retoriese vraag en die gesprek stop gewoonlik net daar en dan of beweeg vinnig genoeg aan na die rugby toe of ‘n stoute grappie word vertel, want wie wil vir ewig mislukkings kontempleer?

Maar laat my toe om met my geskiedeniskennis vol gate ‘n eerlike antwoord op daai vraag te waag. Daarvoor moet ons begin by wat word bedoel met “Afrikaner”. Dis ‘n gelaaide vraag, maar as ons eerlik is sal ons meeste van ons erken dat met “Afrikaner” word bedoel “wit, Afrikaanssprekendes, wat Sondae na ‘n Calvinistiese kerk toe gaan”. volgens https://www.afrikanerbond.co.za/ik-ben-een-afrikaander---junie-2022)

Net met daai definisie het jy my een en ‘n half keer verloor. Een: ek gaan nie Sondae na ‘n Calvinistiese kerk toe nie, en twee, helfte van my familie is nie wit nie. 

Maar met so eng definisie van Afrikanerskap is daar positiewes om weg te neem. Dit lyk (vir baie Suid-Afrikaners) of die Afrikaner tog goed bymekaar staan gemeet aan die homogeniteit van die bevolkingsdemografie van Afrikanerbyeenkomste.   So wat is die probleem?  Al word gesê die Afrikaner kan nie saamstaan nie, is dit duidelik dat hy baie suksesvol saamdrom?

Die probleem vir die Afrikaner is dat daar wit Afrikaanssprekendes is wat nie Afrikaner genoem wil word as die definisie so eng toegepas word nie. As “Afrikaner” nie ook my bruin broers en susters insluit nie, is ek nie ‘n Afrikaner nie, of te wel, as my naaste nie partytjie toe mag kom nie, sal ek nie gaan nie.

Dan hoor ek weer daai stem in die bar op facebook: “Sien dis hulle, daai donnerse Afrikaanse liberaliste wat nie saam met ons kan staan nie! Volksverraaiers!” Meantime is dit hul eie definisie van Afrikanerskap wat die oorgrote meerderheid van Afrikaanssprekendes uit hul bende sluit. Die ego van die Afrikaner kan nie duld dat daar wit Afrikaanse mense is wat sê “ons is nie almal so nie”*.  

* dankie Jeanne Goosen

Wat mens wel nie kan ignoreer nie, is die sukses van die Afrikaner, asook die voordeel wat die nie-Afrikaner uit die sukses van die Afrikaner put. Die dinge wat die Afrikaner  bou, is ook ten bate van mense wat nie Afrikaners is nie. Die slaggate wat Afriforum vul is nie net vir die bakkies van wit boere nie. Akademia Universiteit gaan geleerdes oplewer wat werk lewer ten bate van almal in Suid-Afrika, nie net wit Afrikaanse mense nie.

Ons grondwet verdedig almal se reg om te assosieer met wie sy wil. Daarom kan ons gerus maar kalmeer en vrede maak met die feit dat die Afrikaner so te sê net met homself wil assosieer. Dis sy volste reg. Die noue bande wat Afrikaners met ander Afrikaners het is benydenswaardig. Ek wens partykeer die res van SA was so lief vir mekaar soos wat die Afrikaner homself liefhet.

Uit hierdie liefde vir homself kom ‘n trots, ‘n volkspatriotisme wat soms handuit kan ruk en ideaal gesproke ‘n bietjie introspeksie verlang, of indien dit nie van binne gebeur nie, ‘n tempering van buite benodig. Soos wanneer die “ons” so cool word dat daar neergekyk word op die ander. Kortom, saamwees is bak, supremisme is minder bak.

Wanneer hierdie ultra-patriotisme die oorhand kry, is wanneer die onmin tussen gemeenskappe ontstaan. Dis wanneer “volksidentiteit” as ‘n wapen aangewend word om as ‘n groep bevoordeel te word ten koste van ander gemeenskappe wat nie dieselfde vermoë het om saam te staan nie. 

Dan gebeur goed soos die teenkanting van opheffing van ander gemeenskappe in die naam van nie-rassigheid” terwyl dit juis die rassigheid van die geskiedenis wat hierdie groep in die magsposisie sit om opheffing so sterk teen te kan staan.

Dis die gesiene wynboer op die land wat die loon van die bruin werker slaafslaag hou, die water van die mense kan afsny, taaiklappe kan uitdeel en uitskel in ongrondwetlike taal. Terwyl die gesiene boer die lof ontvang in gesiene sirkels vir die opbouingswerk wat hy vir die Afrikaner verrig, kweek hierdie selfde aksies onmin, haat en vyandigheid teenoor die Afrikaner tussen die ongesiendes.

En omdat die stemme van hierdie ongesiene gemeenskappe selde gehoor word, is dit met verbasing dat die Afrikaner elke nou en dan uit die monde van mense met kwaai kyke in die oë moet hoor dat die Afrikaner nie die mees geliefde groepering is onder ander Suid-Afrikaners nie.

Dan gaan nie help om die laers te probeer groter trek en die verraaiers, die Afrikaanse liberaliste te probeer paai om te bekeer en terug te keer na die res van die Afrikaners toe nie. Teen die tyd is dit al duidelik vir die res van Suid-Afrika dat “ons nie almal so is nie”. Daar is wel baie wit Afrikaanses wat tuis voel in gemengde SA wat nie presies so tuis voel onder net Afrikaners nie. 

Die res van SA weet reeds daar is Afrikaners wat nie in die eng definisie van Afrikaner inpas nie en selfs distansieer van dáái tipe Afrikaners wat herken word vir wie hulle is wanneer hul houding afdwing en baasskap proklameer en terselfde tyd ander mense minag. Ware bekering kan nie onder dwang plaasvind nie. As jy wil vriende maak, is daar ander maniere.

Die goeie nuus is daar is reeds in SA onder alle geledere ‘n bewussyn van die voortreflikheid van die Afrikaner. Daar is reeds swart mense in Suid-Afrika wat in mooi Afrikaans sal kan erken dat daar wit mense is wat waarde  toevoeg tot die gemeenskap en hul lewens. Alreeds.

Die oplossing vir beide die probleme in die land, sowel as die moeilikheid met Afrikaneridentiteit, is myns insiens voordiehandliggend. 

Ons moet onthou dat vir meeste mense in die land is die ANC die heel beste regering wat hulle nog ooit geken het. Hulle weet nie wat dit is om iets beter as die ANC te hê nie, want die vorige regerings het nie in hulle belange opgetree nie. Geluk by die ongeluk van die ANC is dat die ANC nou al 30 jaar gehad het om te wys hoe sleg hulle is. Die resultaat is ‘n merkwaardige daling in verkiesingsopkoms, van 86% in 1994 tot 66% in 2019. Daar is amper 40% van ons bevolking wat nie voel dis die moeite werd om te gaan stem nie.

Ek sien ‘n geleentheid hierso. In plaas van die Afrikaner veg onder mekaar om wit stemme te werf, herdefinieer die Afrikaner haarself as Afrikaanssprekende van Afrika. Gaan praat dan met alle mense as gelykes. Geen meer skaamte oor die geskiedenis nie, want die geskiedenis bepaal nie meer wie die groep is nie. Die hede doen. 

Daar is tog op die ou end meer van ons wat saamstem oor wat ‘n goeie lewe is. Net so is daar baie onwit mense wat ook lief is vir Afrikaans. Gaan tel al daai verlore stemme van die vloer van vergetenheid op en bou saam om ‘n groter, magtiger groep te wees met een stem uit baie monde vanuit baie oorde.

Maar solank as wat Afrikaner net wit mense beteken, gaan die aansien van die Afrikaner aanhou kwyn en sal hy nooit volkome van die vyandigheid teenoor hom kan ontslae raak nie.