Ons leef in ’n wêreld van dinge, mense en gebeure nie. Daar is egter veel meer aan die wêreld, want ons leef ook in ’n wêreld van woorde. Van kleins af leer ons om ons ervarings te benoem, dinge in kategorieë te plaas, verhale oor die wêreld te vertel en verklarings te aanvaar vir dit wat ons nie verstaan nie. Woorde help ons om sin te maak van ons ervarings. Dit stel ons in staat om kennis te deel, saam te werk en oor moontlikhede te dink wat nog nie bestaan nie.
Hierdie gegewe laat ons met ’n interessante probleem: die woorde waarmee ons die werklikheid probeer verstaan, kan maklik met die werklikheid self verwar word.
Wanneer ons iets ’n naam gee, voel dit dikwels asof ons dit beter verstaan. Wanneer ons ’n verklaring daarvoor het, voel dit asof die saak afgehandel is. En wanneer ons ’n oortuiging in ’n bekende sin kan uitdruk, kan dit vir ons so vanselfsprekend begin klink dat ons vergeet om te vra of dit werklik waar is.
Daarom is taal nie bloot ’n hulpmiddel waarmee ons ons gedagtes aan ander oordra nie. Dit speel ook ’n belangrike rol in hoe ons dink, wat ons raaksien en hoe ons besluit wat om te glo.
Van woorde na oortuigings
Dink aan die woord sukses. Wat beteken dit? Vir die een persoon beteken sukses finansiële onafhanklikheid. Vir ’n ander beteken dit ’n gelukkige gesin, ’n betekenisvolle beroep of die vryheid om self oor sy lewe te besluit. Die woord is dieselfde, maar die wêreld wat dit vir verskillende mense oproep, verskil.
Dieselfde gebeur met woorde soos vryheid, regverdigheid, waarheid, geloof, natuur en menswaardigheid. Ons gebruik hulle dikwels asof almal presies verstaan wat daarmee bedoel word. Tog kan twee mense dieselfde woord gebruik terwyl hulle eintlik oor verskillende dinge praat.
Dit is nie noodwendig oneerlikheid nie. Woorde kry betekenis binne bepaalde ervarings, verhoudings, kulture en geskiedenisse. Ons leer hulle by ons ouers, onderwysers, gemeenskappe, godsdienstige tradisies en die media. Mettertyd word die begrippe waarmee ons grootgeword het deel van die manier waarop ons die wêreld verstaan.
Die probleem begin wanneer ons nie besef nie of vergeet dat hierdie begrippe gevorm is. Dan begin ons hulle as natuurlik, onveranderlik of vanselfsprekend beskou.
’n Mens kan byvoorbeeld grootword met die oortuiging dat ’n bepaalde lewenswyse die enigste aanvaarbare een is. Die woorde waarmee daardie oortuiging uitgedruk word, kan so bekend raak dat dit moeilik word om selfs die moontlikheid van ’n alternatief raak te sien.
Wat bekend is, voel dikwels waar. Maar bekendheid is nie bewys nie.
Wanneer ’n woord soos ’n verklaring klink
Taal kan ons help om verskynsels te ondersoek, maar dit kan ook die ondersoek voortydig beëindig.
Stel jou voor iemand sê: “Hy tree so op omdat hy ’n slegte mens is.” Die woord sleg gee ons ’n oordeel oor die persoon, maar verklaar nie noodwendig waarom hy so optree nie. Ons weet nog nie veel oor sy omstandighede, geskiedenis, motiewe of die gevolge van sy gedrag nie.
Dieselfde gebeur wanneer iemand sê: “Dit was bestem om te gebeur”, “Sy is net so gebore”, of “Dis maar hoe die wêreld werk.”
Sulke uitsprake kan vir mense emosionele betekenis hê. Hulle kan troos bied of ’n ervaring binne ’n groter verhaal plaas. Maar as ons wil weet wat ’n gebeurtenis veroorsaak het, moet ons verder vra. Watter faktore het ’n rol gespeel? Watter bewyse ondersteun die verklaring? Watter ander moontlikhede is daar?
’n Etiket is nie dieselfde as ’n verklaring nie. ’n Verklaring is ook nie noodwendig waar bloot omdat dit goed klink nie.
Dit geld vir godsdiens en politiek, maar net so vir sielkunde, opvoeding, gesinsverhoudings en wetenskap. Selfs ’n ingewikkelde vakterm kan ’n skyn van begrip skep wanneer dit bloot ’n naam gee aan iets wat ons nog nie werklik verstaan nie.
Die belangrike vraag is dus nie net: “Watter woord gebruik ons?” nie, maar ook: “Wat help hierdie woord ons werklik verstaan?”
Ons brein hoor nie bloot woorde nie. Dit vorm verwagtings.
Menslike waarneming is nie ’n eenvoudige proses waarin die wêreld as ’n volledige, neutrale prentjie by ons brein afgelewer word nie. Ons brein verwerk sensoriese inligting teen die agtergrond van vorige ervarings, verwagtings en die situasie waarin ons ons bevind. Dit help ons om vinnig op te tree in ’n ingewikkelde wêreld.
Taal kan hierdie proses beïnvloed. Die woorde waarmee ons ’n persoon, gebeurtenis of groep beskryf, rig dikwels ons aandag na sekere eienskappe en weg van ander.
Vergelyk die beskrywings “’n vasberade leier” en “’n hardkoppige leier”. Albei kan na dieselfde gedrag verwys, maar hulle stuur ons interpretasie in verskillende rigtings. Die eerste beklemtoon volharding; die tweede beklemtoon onbuigsaamheid.
Die beskrywing is nie noodwendig heeltemal verkeerd nie. Die gevaar is dat ons die beskrywing met ’n volledige beoordeling verwar. Sodra ons iemand as ’n “vyand”, “held”, “bedrieër” of “slagoffer” kategoriseer, kan ons begin om nuwe inligting deur daardie etiket te interpreteer.
Ons sien dan maklik wat ons verwag om te sien.
Dit beteken nie dat taal ons gevange hou of dat ons nooit objektiewe kennis kan verkry nie. Dit beteken wel dat ons bedag moet wees op die invloed van ons eie begrippe. Om beter te dink, moet ons soms terugstaan en vra of die woorde waarmee ons ’n situasie beskryf, werklik deur die beskikbare bewyse geregverdig word.
Die verskil tussen ’n bewering en kennis
Hier kom wetenskaplike ondersoek ter sprake.
Wetenskap begin nie by die veronderstelling dat ons reeds al die antwoorde het nie. Dit begin dikwels met ’n vraag, ’n waarneming of ’n vermoede. Iemand stel ’n moontlike verklaring voor en vra: Kan ons ondersoek of dit klop? Watter bewyse behoort ons te verwag indien die verklaring korrek is? Wat sou ons laat besef dat ons verkeerd is?
Die woorde waarin ons ’n teorie formuleer, is belangrik omdat hulle die bewering duidelik en ondersoekbaar moet maak. As ons begrippe vaag bly, kan ons maklik beweer dat ons iets verklaar het sonder om presies te sê wat ons bedoel.
Maar die woorde self bewys niks nie. Die bewering moet aan die werklikheid getoets word.
’n Wetenskaplike houding beteken daarom nie dat ons nooit iets mag glo of voorlopig aanvaar nie. Dit beteken dat ons onderskei tussen wat ons weet, wat ons aflei, wat ons vermoed en wat ons nog nie weet nie. Ons probeer verklarings ontwikkel wat deur bewyse ondersteun word, wat onafhanklik ondersoek kan word en wat hersien kan word wanneer beter bewyse of argumente beskikbaar word.
Die doel is nie om elke gesprek in ’n laboratorium te verander nie. Dit is om nie ons behoefte aan ’n antwoord te verwar met die beskikbaarheid van ’n goeie antwoord nie.
Ek kan byvoorbeeld sê: “Hier is my teorie en die bewyse waarop ek dit grond. Help my om te bepaal waar dit tekortskiet en hoe ons by ’n beter teorie kan uitkom.”
Dít is ’n heel ander houding as: “Hier is wat ek glo. Kom ons vind redes waarom ek reg is.”
In die eerste geval word taal ’n uitnodiging tot ondersoek. In die tweede kan dit ’n verdedigingsmuur word.
Die gevaar van woorde wat die gesprek afsluit
Sommige uitsprake laat min ruimte vir ondersoek: “Dit is eenvoudig die waarheid.” “Almal weet dit.” “Dis wat ons nog altyd geglo het.” “Jy mag nie daaroor vrae vra nie.”
Sulke sinne kan ’n gesprek beëindig voordat die belangrike vrae gevra is. Hulle beroep hulle op sekerheid, tradisie of groepslojaliteit in plaas daarvan om die meriete van ’n bewering te ondersoek en bewyse te verreken.
Natuurlik is nie elke vaste uitspraak verkeerd nie, en nie elke tradisie is waardeloos nie. Ons kan baie by ander mense se ervaring en opgeboude kennis leer. Maar geen bewering behoort bloot weens sy ouderdom, gewildheid of emosionele aantrekkingskrag immuun teen ondersoek te wees nie.
Dieselfde standaard moet vir ons eie gunsteling-idees geld. Dit is relatief maklik om die teenstrydighede in iemand anders se taalgebruik raak te sien. Dit is moeiliker om te ontdek waar ons eie woorde ons denke beperk.
Daarom vra intellektuele eerlikheid meer as om goeie vrae aan ander mense te stel. Dit vra dat ons bereid moet wees om dieselfde vrae aan onsself te stel.
Wat bedoel ek eintlik? Waarop grond ek hierdie bewering? Watter bewyse sou my van plan laat verander? Is daar ’n beter verklaring? En as ek nie weet nie, kan ek dit erken sonder om dit as ’n nederlaag te ervaar?
Woorde help ons om betekenis te vorm
Taal het egter ’n veel groter rol as om feite te beskryf of bewerings te toets. Dit help ons ook om ons ervarings te orden, ons waardes te verwoord, ons identiteit te ontwikkel en saam met ander mense moontlike toekomste te bedink.
Wanneer ons ’n moeilike ervaring beskryf as “die einde van alles”, plaas ons dit binne ’n bepaalde verhaal. Wanneer ons dit beskryf as “’n verlies waaruit ek nog moet leer”, skep ons ruimte vir ’n ander moontlikheid. Die tweede beskrywing verander nie vanself die feite of waarborg ’n goeie uitkoms nie. Dit kan wel beïnvloed waarna ons kyk en watter volgende stap ons oorweeg.
Hierdie vermoë om betekenis te vorm, is kragtig. Maar verantwoordelike betekenisvorming vra dat ons onderskei tussen die betekenis wat ons aan ’n gebeurtenis gee en die feite oor wat gebeur het.
Nie elke verhaal wat ons help om aan te gaan, is daarom ’n akkurate verklaring van die verlede nie. En nie elke pynlike waarheid hoef met ’n gerieflike verhaal versag te word voordat ons dit kan erken nie.
Ons kan betekenis skep sonder om feite te verdraai. Ons kan hoop koester sonder om sekerheid voor te gee. Ons kan erken dat iets vir ons kosbaar is sonder om te beweer dat almal dit op dieselfde manier moet ervaar.
Taal maak hierdie onderskeidings moontlik, mits ons dit versigtig gebruik.
Van die regte woorde na beter vrae
Die uitdaging is dus nie om alle woorde te wantrou nie. Sonder taal sou ons vermoë om kennis te bewaar, ingewikkelde idees te ondersoek en saam te werk dramaties beperk wees. Ons het woorde nodig om waarnemings te beskryf, hipoteses te formuleer, argumente te toets en nuwe insigte met ander te deel.
Ons moet egter onthou dat woorde hulpmiddels is. Hulle is nie die werklikheid self nie. ’n Kaart kan ons help om ons pad te vind, maar dit is nie die landskap nie. ’n Teorie kan ’n verskynsel verklaar, maar dit bly afhanklik van hoe goed dit met die bewyse ooreenstem.
Die belangrikste vraag is daarom nie bloot of ons die regte woorde het nie. Dit is of ons bereid is om die idees agter daardie woorde te ondersoek.
Wanneer iemand ’n bewering maak, kan ons vra: Wat beteken jy presies? Hoe weet jy dit? Watter bewyse ondersteun dit? Is daar alternatiewe verklarings? En wat sal ons laat besef dat ons verkeerd is?
Wanneer ons self ’n oortuiging uitspreek, kan ons dieselfde vrae vra.
Een van die belangrikste vaardighede wat ons kan ontwikkel is om woorde nie net te gebruik om ons standpunte te verdedig nie, maar om ons begrip te verbeter.
Want tussen wat ons glo en wat werklik is, lê ’n ruimte waarin ons kan ondersoek, redeneer, ontdek en verander. Taal help ons om daardie ruimte te betree. Wetenskaplike ondersoek help ons om ons bewerings aan bewyse te toets. Kritiese denke help ons om ons aannames raak te sien. En die bereidheid om van mening te verander, help ons om nader aan ’n beter begrip te beweeg.
Ons hoef nie voor te gee dat ons reeds die finale antwoord het nie.
Ons kan begin met ’n eerlike vraag, ’n voorlopige teorie en die bewyse wat ons tans het.
“Hier is wat ek dink. Hier is waarom ek dit dink. Kom ons ondersoek dit saam en kyk of ons by ’n beter verklaring kan uitkom.”
Dit is nie ’n teken van swak oortuiging nie. Dit is ’n teken van intellektuele moed.
Want die doel is nie om die wêreld by ons woorde te laat inpas nie. Die uitdaging is om ons woorde, ons idees en ons oortuigings voortdurend te verbeter sodat hulle beter weergee hoe die wêreld werklik is.
Teken in om te kommentaar