In die geskiedenis van Afrikaanse teater is daar mense wat helder in die kollig staan — en dan is daar die mense wat die lig self help bou.

Juanita Swanepoel behoort aan laasgenoemde groep.

Oor meer as vyf dekades het sy haar merk gemaak as aktrise, regisseur, stemkunstenaar, dosent, mentor en teatermaker. Haar werk strek van klassieke verhoogdrama tot poësieproduksies, van satire tot musiekteater, van universiteitsverhoë tot kunstefeeste en intieme alternatiewe ruimtes waar stories nog hardop geleef word.

Sy het drama aan die Universiteit Stellenbosch studeer en haar loopbaan in die 1970’s as aktrise by CAPAB begin. In dié tyd het sy reeds opvallende rolle vertolk in produksies soos André P. Brink se Pavane en Adam Small se Kanna hy kô hystoe. Later sou sy ook vir ’n dekade aan die Universiteit Stellenbosch se dramadepartement klasgee in stemwerk en improvisasie, terwyl sy terselfdertyd een van die bekendste stemme op Afrikaanse radio geword het. (ESAT)

Maar dit is waarskynlik as regisseur en teaterbouer waar haar grootste nalatenskap lê.

Saam met haar man, GiGi Fourie, het sy gehelp om die Klein Libertas Teater in Stellenbosch te omskep van ’n amateurteaterklub in een van die belangrikste onafhanklike teaterhuise in die land. Onder hul leiding het Klein Libertas ’n ruimte geword waar professionele produksies, gemeenskapsprojekte, opleiding en nuwe kreatiewe stemme mekaar kon ontmoet. In ’n tyd toe die Suid-Afrikaanse teaterlandskap drasties verander het ná die ontbinding van die ou kunsterade, het hulle gehelp om nuwe moontlikhede vir kunstenaars te skep. (ESAT)

Vir baie kunstenaars was Klein Libertas meer as net ’n teater.

Dit was ’n tuiste.

Deur die jare het Swanepoel produksies geregisseer wat gewissel het van ernstige drama tot poësieprogramme en satire. Haar werk sluit onder meer ’n Handvol Gruis, Hasepad, Yerma, Daar leef mense daar, So is ek gebek, So is my tafel gedek en verskeie verhoogverwerkings van die werk van M.M. Walters in. Haar produksies het dikwels gewys hoe poësie, musiek en teater mekaar kan ontmoet sonder om hul unieke identiteit te verloor. (ESAT)

Dit is juis hierdie liefde vir die gesproke woord wat haar later sou verbind aan kunstenaars soos Chris van Niekerk, Riku Lätti en Johann Nel.

Een van die belangrikste samewerkings in haar loopbaan was Die Burg van Hertog Bloubaard, gebaseer op Henning J. Pieterse se Hertzogprysbekroonde digbundel. In die produksie het Chris van Niekerk die gedigte vertolk terwyl Riku Lätti die musikale toonsettings en klanklandskap geskep het. Swanepoel se regie het die werk omskep in iets tussen teater, voordrag en musikale droomreis — ’n ondersoek na liefde, verlies, geheue en die geheimsinnige kamers waarin mense hul verlede bêre. (Roekeloos.co.za)

Jare later sou dié produksie voortleef in die album Die Burg van Hertog Bloubaard, uitgereik deur Wasgoedlyn Woorde, wat die kreatiewe verbintenis tussen Pieterse se poësie, Van Niekerk se stem en Lätti se musiek verewig het. (Apple Music - Web Player)

Nog ’n belangrike kreatiewe vennootskap was haar langdurige werk met Johann Nel rondom die satire van M.M. Walters. Produksies soos Praat van die Duiwel het Walters se skerp, dikwels gevaarlike humor na nuwe gehore gebring. Swanepoel se vermoë om literêre tekste vir die verhoog te ontsluit sonder om hul intelligensie of kompleksiteit te verloor, het haar ’n unieke plek in die Afrikaanse teaterwêreld gegee.

Wat haar werk onderskei, is dat sy nooit bloot belanggestel het in teater as vertoning nie.

Vir haar was teater nog altyd ’n gesprek.

’n Plek waar gedigte kon praat.

Waar musiek kon dink.

Waar akteurs kon luister.

Waar woorde weer mens kon word.

In ’n kunswêreld wat dikwels deur roem en sigbaarheid gedryf word, het Juanita Swanepoel oor dekades heen iets veel moeiliker reggekry: sy het ruimtes geskep waar ander kunstenaars hul stemme kon ontdek.

En dalk is dit waarom soveel mense haar beskryf as ’n groot siel van die Afrikaanse teater.

Nie omdat sy die hardste gepraat het nie.

Maar omdat sy geweet het hoe om ander stemme hoorbaar te maak.