Adam Small was ’n man wat nooit heeltemal in een boks gepas het nie. Hy was digter, dramaturg, filosoof, akademikus en gemeenskapsmens – maar miskien is “stem” die woord wat hom die beste beskryf. Hy het ’n stem gegee aan mense en wêrelde wat lank nie in die hoofstroom van die Afrikaanse letterkunde gehoor is nie.

Hy is op 21 Desember 1936 op Wellington gebore. Sy pa se familie was Gereformeerd-Christelik, terwyl sy ma uit ’n Moslemfamilie gekom het. Die jong Adam het dus van vroeg af binne verskillende kulturele en godsdienstige wêrelde geleef. Die gesin het later na Goree naby Robertson verhuis, waar sy pa ’n onderwyser was, en in 1944 na Retreat op die Kaapse Vlakte. Dit was hier waar Small kennis gemaak het met die taal van die mense wat later so ’n belangrike plek in sy werk sou inneem: Kaaps.

Hy het in 1953 aan St Columba in Athlone gematrikuleer en aanvanklik medies aan die Universiteit van Kaapstad begin studeer. Ná ’n jaar het hy egter van rigting verander en hom op tale en filosofie toegespits. Filosofie sou vir die res van sy lewe deel van sy denke bly. Hy het verder in Engeland studeer, onder meer aan die London School of Economics en Oxford, en in 1959 as dosent in filosofie by Fort Hare begin werk. ’n Jaar later het hy by die Universiteit van Wes-Kaapland aangesluit en was hy een van die mense wat vroeg aan die universiteit se akademiese ontwikkeling help bou het.

Maar Small se belang lê nie net in sy akademiese loopbaan nie. Hy het die wêreld rondom hom raakgesien – die armoede, die vernedering, die gedwonge verskuiwings en die ingewikkelde identiteite van mense wat onder apartheid moes leef. En hy het besluit om daaroor te skryf.

Sy vroeë werk sluit digbundels soos Verse van die liefde en Klein Simbool in, maar dit was met werke soos Kitaar my kruis en Sê sjibbolet dat sy kenmerkende stem al hoe duideliker geword het. Sy taal was nie die gepoleerde, “suiwer” Afrikaans wat destyds dikwels as die norm voorgehou is nie. Dit was die Afrikaans van die Kaapse Vlakte – ritmies, humoristies, skerp, soms speels en soms hartverskeurend.

Daarin was iets belangrik aan die gang. Small het nie Kaaps in sy skryfwerk gebruik omdat hy Afrikaans minderwaardig geag het nie. Hy het juis gewys dat dit ook Afrikaans is. Dat ’n taal nie net behoort aan die mense wat die reëls daarvan probeer bepaal nie, maar aan almal wat dit leef en praat.

Sy bekendste drama, Kanna hy kô hystoe, het in 1965 verskyn en het een van die belangrikste werke in die Afrikaanse teater geword. Die verhaal bring die lewens van arm en gemarginaliseerde mense op die verhoog – mense wat maklik deur die groter samelewing misgekyk word. Later het Krismis van Map Jacobs en Joanie Galant-hulle hierdie wêreld verder oopgeskryf.

Small was egter nooit net ’n skrywer van protes nie. Daar was humor in sy werk. Daar was musiek. Daar was geloof en twyfel, liefde en woede, ironie en deernis. Hy het mense nie bloot as slagoffers geskryf nie. Hulle het persoonlikhede, teenstrydighede, drome en swakhede gehad.

In die 1970's het Small by die Swartbewustheidsbeweging betrokke geraak en ’n belangrike intellektuele stem binne dié beweging geword. Sy politieke betrokkenheid het uiteindelik ook tot sy bedanking by UWK gelei nadat studente tydens apartheid geskors is. Hy het later na die universiteit teruggekeer en uiteindelik hoof van die Departement Maatskaplike Werk geword. Hy het in 1997 afgetree.

Wat besonder interessant van Small is, is dat hy homself ook as ’n Afrikaner beskou het – ’n standpunt wat in die apartheidsera baie ongemaklik was. Vir hom was Afrikaans nie die eiendom van wit nasionalisme nie. Hy het geglo dat mense wat dieselfde taal en kulturele wêreld deel, nie deur velkleur van mekaar geskei behoort te word nie. Dit was ’n posisie wat hom soms tussen politieke en kulturele kampe laat staan het.

Miskien is dit juis waarom Adam Small vandag nog so interessant is. Hy was moeilik om te kategoriseer. Hy was nie iemand wat maklik by ’n groep ingepas kon word nie. Hy het eerder sy eie pad geloop – soms luidrugtig, soms polemies, soms stil.

En tog het hy een van die groot geskenke aan Afrikaans nagelaat: die besef dat die taal groter is as enige groep wat daarop aanspraak maak.

Small het in 2012 die Hertzogprys ontvang vir sy drama-oeuvre en later ook eredoktorsgrade en ander belangrike eerbewyse ontvang. In 2015 het die Universiteit Stellenbosch hom met ’n eredoktorsgraad vereer vir sy bydrae tot die Afrikaanse letterkunde en sy vermoë om stem te gee aan onderwerpe en mense wat lank uitgesluit is.

Hy is op 25 Junie 2016 in Kaapstad oorlede, 79 jaar oud. Maar sy stem het nie saam met hom stil geword nie.

Dit bly hoorbaar in Kaaps. In die ritme van sy gedigte. In die karakters van Kanna. In die mense van Distrik Ses. In elkeen wat Afrikaans praat sonder om eers te vra of hulle Afrikaans “reg genoeg” is.

Adam Small het Afrikaans nie net beskryf nie.

Hy het dit oopgemaak.