Daar is mense wat ’n taal gebruik, en dan is daar mense wat hulle lewe daaraan wy om seker te maak dat ’n taal bly leef.

Dr. Agnes Mawela behoort aan laasgenoemde groep.

Vir haar is Tshivenda nooit bloot ’n vakgebied of ’n akademiese onderwerp nie. Dit is deel van ’n mens se geheue, identiteit en manier om die wêreld te verstaan. Oor baie jare het sy haar kennis, energie en ervaring gebruik om Suid-Afrika se inheemse tale te bevorder en om vir Tshivenda ’n sterker plek in ons kulturele en akademiese landskap te help skep.

Mawela het ’n PhD in Vertaalstudies en Linguistiek in 2007 verwerf. Haar belangstelling in taal het egter lank voor haar doktorsgraad begin. Reeds in 1994 het sy aan die Universiteit van Suid-Afrika ’n studie voltooi oor die uitbeelding van vrouekarakters in Venda-romans – ’n vroeë aanduiding van hoe taal, letterkunde, kultuur en die lewens van gewone mense vir haar saamhang.

Haar loopbaan het haar uiteindelik diep binne die wêreld van Suid-Afrikaanse taalontwikkeling geneem. Sy was hoof van Limpopo se Taaldiens en het in 2016 uit die openbare diens afgetree. Maar aftrede het nie beteken dat sy opgehou het om met taal te werk nie. Sy het daarna as deeltydse dosent by die Universiteit van Venda en die Universiteit van Limpopo aangehou om haar kennis met jonger mense te deel.

Een van die minder sigbare, maar besonder belangrike dele van haar werk was haar betrokkenheid by terminologie. Sy was onder meer koördineerder en voorsitter van die redaksionele komitee vir projekte wat mediese en kommersiële terminologie ontwikkel het. Dit klink dalk droog op papier, maar sulke werk is eintlik van groot belang vir ’n taal se voortbestaan. ’n Taal wat nie nuwe woorde vir moderne wetenskap, gesondheid, tegnologie en die ekonomie kan ontwikkel nie, word maklik ’n taal wat slegs vir die huis en die verlede gebruik word.

Mawela het ook op verskeie taal- en naamgewingstrukture gedien, onder meer die Limpopo Provinsiale Taalraad, die South African Geographical Names Council, die South African Translators Institute en die African Lexicography Association. Haar werk het haar dus op ’n plek geplaas waar taal nie net oor boeke en grammatika gegaan het nie, maar oor hoe mense, plekke en gemeenskappe in Suid-Afrika benoem en onthou word.

Maar miskien sê ’n mens die meeste van Agnes Mawela wanneer jy kyk na haar verhouding met stories.

Sy is self ’n skrywer en het die memoir Mum Please Don’t Look for Me gepubliseer. Sy was ook betrokke by die AVBOB Poetry Project as redakteur vir Tshivenda en het saam met Johann de Lange die sesde bundel van die projek saamgestel. Die bundel het gedigte uit verskillende Suid-Afrikaanse tale byeengebring, met Engelse vertalings, en het daarmee iets van die land se veelstemmigheid vasgevang.

Dit is miskien die mooi ding van Mawela se werk: sy probeer nie taal in ’n museum bêre nie.

Sy werk daaraan om dit aan die lewe te hou.

’n Taal bestaan immers nie net in woordeboeke nie. Dit bestaan wanneer ’n ouma met haar kleinkind praat. Wanneer iemand ’n gedig skryf. Wanneer ’n dokter met ’n pasiënt kommunikeer. Wanneer ’n plek sy naam behou. Wanneer ’n jong mens besef dat die taal wat hy of sy by die huis praat, ook ’n taal van geleerdheid, letterkunde en kennis kan wees.

Agnes Mawela se loopbaan lê juis op daardie kruispunt.

Sy het die akademiese wêreld, die openbare diens, letterkunde en gemeenskapswerk met mekaar verbind. En deur dit alles loop dieselfde draad: die oortuiging dat taal saak maak.

Nie omdat een taal beter as ’n ander is nie, maar omdat elke taal ’n besondere manier dra waarop mense hulle wêreld vertel.

Vir iemand soos Agnes Mawela is die beskerming en ontwikkeling van Tshivenda daarom nie net ’n kulturele projek nie. Dit is ’n manier om mense se stemme hoorbaar te hou.

En dalk is dit uiteindelik die beste manier om haar werk te verstaan:

Sy het haar lewe daaraan gewy om seker te maak dat ’n taal nie net gepraat word nie, maar gehoor word.