Die monsters is nie onder die bed nie. Hulle loop tussen ons rond.

Een aand per jaar trek miljoene mense regoor die wêreld maskers aan, verf hulle gesigte en verander in geraamtes, hekse, vampiere, weerwolwe en monsters. Kinders klop aan vreemdelinge se deure en dreig speels met 'n poets as hulle nie lekkers kry nie. Huise word met spinnerakke, geraamtes en uitgeholde pampoene versier. Gruwelverhale word vertel en mense betaal selfs om in spookhuise bang gemaak te word...

Dit is Halloween.

Vir sommige is dit groot pret. Vir ander is dit 'n onaanvaarbare fees wat met 'n duiwel, bose magte, satanisme en alles wat sleg is verbind word. Vir kleinhandelaars is dit nog 'n uitstekende geleentheid om mense se beursies oop te maak.

Maar wat as ons vir 'n oomblik verby die kostuums, pampoene en godsdienstige bangmaakstories kyk? Wat vertel Halloween eintlik van ons as mense? As ons na die emosionele behoeftes, inligtingsnetwerke en psigotegnologieë daaragter kyk, watter betekenis kan ons daarmee vorm?

Miskien meer as wat ons dink.

Die mens leef al baie langer met vrees as wat hy oor wetenskaplike verklarings beskik. Die donker, die onbekende, siekte, lyding en die dood was deel van ons bestaan lank voordat ons die natuurlike wêreld begin verstaan het. Dit was deel van ons werklikheid lank voordat ons woorde uitgedink, ontwerp en ontwikkel het. Ons het verhale vertel, gode en geeste voorgestel, ritmes en rituele ontwikkel en bonatuurlike wesens geskep om dinge te verklaar waarvoor ons nie antwoorde gehad het nie.

Halloween is een van die interessante kulturele uitdrukkings van hierdie menslike geskiedenis.

Dit bied ons 'n geleentheid om na ons vrese te kyk, te verstaan waar hulle vandaan kom en te vra of alles waarvoor ons bang is, werklik bestaan.

Myns insiens is dit tyd om die angel uit die donker te trek.

Waarom is ons bang vir die donker?

Vrees is nie 'n swakheid, siekte of sonde nie. Dit is ook nie iets waaroor ons skaam hoef te wees of 'n skande nie. Vrees is 'n belangrike deel van ons biologiese erfenis en het 'n noodsaaklike rol in die oorlewing van ons spesie gespeel.

Ons voorouers het nie miljoene jare oorleef deur elke vreemde geluid in die donker te ignoreer nie. 'n Geritsel in die bos kon die wind wees, maar dit kon ook 'n roofdier wees wat jou sou verskeur as jy nie betyds reageer nie. Om versigtig te wees, kon die verskil tussen lewe en dood beteken. Wanneer onsekerheid bestaan het, was dit dikwels veiliger om op 'n moontlike gevaar te reageer as om dit te ignoreer. 'n Vals alarm kon jou dalk laat skrik of verleë laat voel, maar om 'n werklike bedreiging mis te kyk, kon jou lewe kos. Ter wille van oorlewing!

Deur evolusie het ons brein dus vermoëns ontwikkel om moontlike bedreigings raak te sien, patrone te herken en gevaar te antisipeer. Dit beteken egter nie dat die brein altyd reg raai nie.

Dink maar aan hoe 'n vreemde geluid in 'n donker vertrek skielik 'n hele verhaal in jou kop kan laat ontstaan. 'n Skaduwee word 'n persoon, en dié persoon word 'n boosaard. 'n Tak wat teen 'n venster skuur, klink soos voetstappe wat al nader kom. 'n Onbekende geluid word iets wat beslis nie daar behoort te wees nie.

Die geluid is werklik. Die monster wat ons daarmee verbind, is 'n ander storie.

Vrees ontstaan immers nie net wanneer daar 'n werklike bedreiging is nie. Dit kan ook ontstaan wanneer ons brein onsekerheid probeer invul. Ons brein is voortdurend besig om die wêreld te interpreteer, moontlike oorsake te oorweeg en voorspellings te maak oor wat volgende kan gebeur. Wanneer inligting onvolledig is, speel verwagtings, herinneringe en verbeelding 'n groter rol. Ons neem dus nie bloot waar wat rondom ons gebeur nie. Ons probeer voortdurend verstaan wat ons waarneem.

Die amigdala, 'n struktuur diep binne die brein, is deel van die neurale netwerke wat by bedreigingsverwerking betrokke is. Dit is egter nie bloot 'n aan-en-af-skakelaar vir vrees nie. Vrees en angs ontstaan uit die samewerking van verskillende breinstelsels wat liggaamlike reaksies, herinneringe, aandag, leer en beoordeling betrek (LeDoux & Pine, 2016).

Die psigiater en neurobioloog Dr. Dan Siegel het die bekende uitdrukking “If you can name it, you can tame it” gewild gemaak. Die gedagte is eenvoudig, maar betekenisvol: wanneer ons 'n emosie herken en in woorde beskryf, kan ons 'n mate van afstand daarvan kry. Ons is dan nie meer bloot vasgevang in die emosie nie, maar kan begin waarneem en verstaan wat met ons gebeur.

Lisa Feldman Barrett se navorsing oor emosies bied 'n verdere perspektief. Volgens haar benadering is emosies nie bloot vaste, voorafgeprogrammeerde reaksies wat outomaties in die brein aangeskakel word nie. Die brein gebruik onder meer liggaamlike sensasies, vorige ervarings, die situasie en ons beskikbare emosionele begrippe om betekenis aan ons gevoelens te gee. Hoe beter ons emosies kan onderskei en benoem, hoe meer genuanseerd kan ons verstaan wat ons ervaar.

Dink aan die verskil tussen “Ek is bang” en “Ek voel onseker omdat ek nie weet wat daardie geluid veroorsaak nie.” Die tweede beskrywing help ons om die ervaring te ontleed. Is dit vrees vir 'n werklike gevaar? Is dit onsekerheid, 'n herinnering aan 'n vorige ervaring, of bloot ons verbeelding wat die ontbrekende inligting invul?

Navorsing oor affect labeling, die proses waardeur ons emosies in woorde benoem, dui daarop dat hierdie praktyk emosionele reaktiwiteit kan verminder. Dit beteken nie dat 'n naam die vrees laat verdwyn nie, maar dit kan ons help om dit beter te herken en meer doelbewus daarop te reageer (Lieberman et al., 2007).

Wanneer ons dus die donker vrees, kan ons begin deur te vra: Wat ervaar ek? Waarvoor is ek bang? Wat weet ek werklik, en wat verbeel of vermoed ek?

Om 'n vrees te benoem, is nie dieselfde as om dit te oorwin nie. Dit is wel 'n eerste stap om dit te verstaan. En wanneer ons verstaan waarvoor ons bang is, hoef die onbekende nie meer soveel mag oor ons te hê nie.

Wanneer ons 'n onsigbare teenwoordigheid vermoed

Een van die belangrike vermoëns van die menslike brein is om agente en bedoelings in ons omgewing te herken. Ons sien gesigte, herken liggame en interpreteer bewegings en gedrag. Ons probeer aflei wat ander mense dink, voel en beplan. Hierdie vermoë help ons om in 'n sosiale wêreld te funksioneer en moontlike gevare betyds te herken.

Maar wat gebeur wanneer ons 'n gebeurtenis waarneem sonder dat ons die oorsaak daarvan kan verklaar?

'n Skielike geluid, 'n onverwagte dood, 'n siekte of 'n vreemde samevallende gebeurtenis kan die indruk skep dat iemand of iets daaragter sit. Soms is daar inderdaad 'n handelende agent. Ander kere is die oorsaak bloot natuurlik, toevallig of nog onbekend. Ons kan egter bedoeling toeskryf waar daar geen bedoeling is nie, of 'n onsigbare teenwoordigheid vermoed waar daar geen bewys van een bestaan nie.

Sommige evolusionêre verklarings van godsdiens verwys na die sogenaamde hyperactive agency detection device (HADD). Die hipotese is dat mense, veral in situasies van onsekerheid, soms eerder 'n onsigbare agent vermoed as om 'n moontlike bedreiging mis te kyk. Hierdie neiging sou kon help verklaar waarom verhale oor geeste, gode en ander onsigbare wesens in verskillende kulture ontwikkel het.  

Die wetenskapskrywer Michael Shermer bied in The Believing Brain (2011) ’n verwante perspektief op hierdie menslike neiging. Hy onderskei tussen twee denkprosesse wat hy patternicity en agenticity noem.

Patternicity verwys na ons neiging om patrone raak te sien, selfs wanneer daar nie noodwendig 'n betekenisvolle verband tussen die waargenome dinge bestaan nie. Agenticity verwys na ons neiging om aan sulke patrone bedoeling, doelgerigtheid of 'n handelende wese toe te skryf.

Dink weer aan die vreemde geluid buite die huis. 'n Tak skuur dalk teen die dak, 'n dier beweeg tussen die plante of die wind laat 'n los voorwerp rondskuif. Die brein probeer egter vasstel wat die geluid veroorsaak en of daar dalk iemand of iets teenwoordig is. 'n Skaduwee word 'n figuur. 'n Geluid word voetstappe. 'n Toevallige samevallende gebeurtenis kry 'n moontlike bedoeling.

Hierdie vermoë het waarskynlik oorlewingswaarde gehad. Om 'n moontlike bedreiging raak te sien, selfs wanneer dit later onskuldig blyk te wees, kon veiliger wees as om 'n werklike gevaar mis te kyk. Maar dieselfde vermoë kan ons ook mislei. Ons kan betekenis in toeval ontdek, bedoeling aan natuurlike gebeure toeskryf en bonatuurlike verklarings aanvaar sonder voldoende bewyse.

Dit bied 'n nuttige perspektief op waarom mense soms spoke, geeste en ander bonatuurlike wesens vermoed wanneer hulle nie 'n gewone verklaring vir iets het nie. Dit beteken nie dat elke vreemde ervaring verbeel is of dat mense oneerlik is wanneer hulle vertel wat hulle beleef het nie. 'n Mens kan werklik 'n geluid hoor, 'n skaduwee sien of 'n vreemde teenwoordigheid ervaar. Die vraag is wat die ervaring veroorsaak het en of die verklaring daarvoor deur bewyse ondersteun word.

Hier lê 'n belangrike onderskeid: Die ervaring is nie noodwendig die verklaring nie. Ons kan opreg ervaar dat iemand of iets teenwoordig is sonder dat daar noodwendig 'n onsigbare wese bestaan. Die brein interpreteer en voorspel voortdurend op grond van die inligting wat beskikbaar is. Soms lei dit tot 'n korrekte verklaring. Ander kere vul ons die leemtes met aannames, verwagtings en verbeelding.

Die uitdaging is dus nie om ons vermoë om patrone en agente te herken, af te skakel nie. Dit is om te leer onderskei tussen wat ons waarneem, wat ons daaruit aflei en wat ons werklik met bewyse kan staaf. Ons hoef nie ons verbeelding prys te gee nie. Ons moet net versigtig wees om dit nie met die werklikheid te verwar nie (Shermer, 2011).

Die dood: die grootste onbekende

Anders as ander diere kan mense nie net sterf nie, maar ook oor hulle eie sterflikheid nadink. Ons weet dat ons lewe eindig. Ons weet dat mense vir wie ons lief is, gaan sterf. Ons kan selfs ons eie afwesigheid uit die wêreld probeer voorstel.

Dit is 'n besonder moeilike gedagte om mee saam te leef.

Die sielkundiges Jeff Greenberg, Sheldon Solomon en Tom Pyszczynski het die Terror Management Theory ontwikkel om te ondersoek hoe die bewussyn van ons sterflikheid menslike gedrag beïnvloed. Volgens hierdie teorie kan die besef dat ons gaan sterf, diepgaande angs ontlok. Mense gebruik onder meer kulturele wêreldbeskouings, groepsidentiteit, waardes en 'n gevoel van persoonlike betekenis om hierdie angs hanteerbaar te maak.

Ons verbind ons aan verhale oor wie ons is, waar ons vandaan kom en wat ons lewe beteken. Godsdiens, nasionaliteit, kultuur, ideologie en ander vorme van groepsidentiteit kan deel van hierdie betekenisraamwerke word.

Navorsing oor Terror Management Theory dui daarop dat herinneringe aan sterflikheid soms mense se gehegtheid aan hulle wêreldbeskouings en groepsidentiteit kan versterk. Dit beteken egter nie dat elke mens op dieselfde manier reageer of dat alle godsdienstige en kulturele oortuigings bloot uit doodsangs ontstaan nie. Die navorsingsveld is kompleks en die bevindings moet binne hulle metodologiese beperkings verstaan word (Burke et al., 2010; Hayes et al., 2010).

Deur die geskiedenis het mense verhale oor afgestorwenes, geeste, spoke, hemel, hel en 'n moontlike bestaan ná die dood ontwikkel. Hierdie verhale het verskillende funksies vervul. Hulle het verlies help verwerk, groepsverbondenheid versterk, rituele betekenis gegee en antwoorde gebied op vrae waarvoor mense nie destyds wetenskaplike verklarings gehad het nie.

Dit is nie nodig om hierdie idees as bonatuurlike werklikhede te aanvaar om hulle menslike betekenis te verstaan nie.

Die mens het probeer om die onverstaanbare verstaanbaar te maak.

Van Samhain tot Halloween: 'n fees met 'n lang geskiedenis

Halloween het nie op een dag ontstaan nie. Dit is die resultaat van verskillende kulturele gebruike, godsdienstige tradisies en historiese ontwikkelings wat oor baie eeue saamgevloei het.

Een van die belangrike historiese invloede was Samhain, 'n seisoenale fees van antieke Keltiese gemeenskappe in dele van Ierland, Skotland en ander gebiede. Dit het die einde van die somer en die begin van die winter aangedui. Dit was 'n belangrike oorgang in die landboujaar, wanneer die oes ingesamel is en mense hulle op die kouer maande voorberei het.

Die fees het met verskillende volksgebruike en verhale oor bonatuurlike wesens verbind geraak. Die oorgang tussen seisoene, die donkerder dae en die onsekerheid van die winter het ruimte geskep vir verhale oor die onbekende.

Ons moet egter versigtig wees om die geskiedenis te vereenvoudig. Daar is nie genoeg historiese bewyse om met sekerheid te beweer dat Samhain oorspronklik 'n groot fees was waartydens almal geglo het dat die grens tussen die lewendes en die dooies verdwyn nie. Baie van die bekende verklarings oor die presiese oorsprong van Halloween-tradisies is later geïnterpreteer en soms oordryf. Die historikus Ronald Hutton waarsku juis teen eenvoudige, romantiese vertellings oor 'n onveranderde heidense fees wat direk in moderne Halloween voortleef (Rogers, 2002).

Die Christelike kerk het ook 'n belangrike rol in die ontwikkeling van Halloween gespeel.

Allerheiligedag, wat op 1 November gevier word, is 'n dag waarop Christelike heiliges en martelare herdenk word. All Souls' Day, op 2 November, het 'n dag geword waarop afgestorwe Christene herdenk is. Die aand voor Allerheiligedag het as All Hallows' Eve bekend geword. Met verloop van tyd het die naam tot Halloween verkort.

Christelike herdenkings en plaaslike volksgebruike het oor eeue heen met mekaar verweef geraak.

In die Middeleeue het mense onder meer van huis tot huis gegaan om sogenaamde soul cakes te ontvang in ruil vir gebede vir afgestorwenes. In Ierland en Skotland het mense later kostuums aangetrek, maskers gedra en van huis tot huis gegaan om kos of geld te ontvang.

Toe groot getalle Ierse en Skotse immigrante gedurende die 19de eeu na Noord-Amerika verhuis het, het hulle verskillende Halloween-gebruike saamgeneem.

Daar het die fees verder ontwikkel. Teen die 20ste eeu het kostuums, pampoen-lanterns, partytjies en trick-or-treating al hoe gewilder geword. Die moderne Halloween wat ons vandag ken, is dus nie bloot 'n antieke fees wat onveranderd deur die eeue voortbestaan het nie. Dit is 'n kulturele verskynsel wat voortdurend verander het (Rogers, 2002).

Die masker: Wanneer vrees 'n speletjie word

Daar is iets merkwaardigs aan Halloween.

Ons neem die dinge waarvoor mense tradisioneel bang was en verander dit in kostuums, speelgoed, versierings en vermaak. Ons trek geraamtes aan, hang plastiekvlermuise op en sit uitgeholde pampoene met grillerige gesigte voor ons deure.

Waarom?

Een moontlike verklaring lê in die mens se vermoë om deur verbeelding en spel met moeilike emosies om te gaan.

Wanneer 'n kind 'n monsterkostuum aantrek, is die kind nie meer die een wat vir die monster weghardloop nie. Vir 'n oomblik ís die kind die monster. Wanneer volwassenes vir mekaar in spookhuise skrikmaak, weet hulle dat die gevaar deel van 'n georganiseerde ervaring is. Die vrees is werklik as emosie, maar die bedreiging is denkbeeldig.

Ons weet dat ons veilig is. Daarom kan ons lag, skrik, speel en weer probeer.

Die masker skep afstand tussen ons en die werklikheid. Dit laat ons toe om rolle te speel, grense te verskuif en selfs vir 'n oomblik iemand anders te wees.

Halloween het nie doelbewus as 'n vorm van sielkundige terapie ontstaan nie en daar is ook nie een enkele verklaring vir waarom mense graag gruwelverhale vertel of bangmaakervarings geniet nie. Die aantrekkingskrag kan onder meer in nuuskierigheid, opwinding, sosiale spel en die ervaring van 'n beheerde bedreiging lê.

Halloween hoef dus nie oor die viering van die dood of die aanbidding van bose magte te gaan nie. Dit kan eenvoudig 'n kulturele ruimte wees waarin mense met hulle vrese speel.

Ons hoef nie in monsters te glo om 'n monsterkostuum te dra nie. Net so hoef ons nie in spoke te glo om 'n goeie spookstorie te geniet nie.

Verbeelding is nie dieselfde as geloof nie.

Halloween in Suid-Afrika: 'n ingevoerde fees

Halloween het nie dieselfde kulturele posisie in Suid-Afrika as in Amerika, Ierland of Skotland nie, want dit het nie deel van ons historiese kulturele erfenis geword nie.

Halloween is hoofsaaklik deur internasionale populêre kultuur hier bekendgestel. Rolprente, televisie, musiek, advertensies, winkels en sosiale media het die beelde en gebruike aan Suid-Afrikaners bekend gemaak.

Ons sien die pampoene, geraamtes, hekse en kostuums in winkelsentrums. Restaurante bied Halloween-partytjies aan. Skole, organisasies en ondernemings gebruik dit soms as 'n tema vir sosiale geleenthede.

Die fees het egter nie vir ons dieselfde betekenis as vir mense in gemeenskappe waar dit oor geslagte heen deel van die kulturele kalender was nie.

Daar is ook praktiese en kulturele verskille.

In dele van Noord-Amerika is dit gebruiklik dat kinders op Halloween-aand van huis tot huis loop om lekkers te ontvang. In baie Suid-Afrikaanse woonbuurte is dit nie noodwendig 'n veilige of praktiese gebruik nie. Ons woonomgewings en veiligheids-omstandighede verskil.

Die seisoene verskil ook. Halloween vind in die Noordelike Halfrond aan die begin van die winter plaas. Hier is dit lente. Die oorspronklike seisoenale betekenis van die fees is dus nie deel van ons ervaring nie.

Vir baie Afrikaanssprekendes is daar boonop 'n historiese godsdienstige afstand tussen die fees en hulle eie kulturele agtergrond. Die sterk Gereformeerde Protestantse invloed in die Afrikaanse geskiedenis het daartoe bygedra dat sommige mense Halloween met wantroue bejeën.

Daar is nog 'n interessante historiese ironie. Hoewel Halloween se naam en Christelike geskiedenis met Allerheiligedag verbind word, is dié herdenkingsdag self nie juis deel van die godsdienstige kalender van baie Suid-Afrikaners nie. Vir baie mense uit Gereformeerde en ander Protestantse tradisies is Allerheiligedag 'n vreemde gebruik wat eerder met die Rooms-Katolieke Kerk verbind word. Die bekende reaksie is dikwels eenvoudig: “Dis Katoliek.”

Allerheiligedag, wat op 1 November gevier word, is dus nie noodwendig 'n bekende of betekenisvolle godsdienstige geleentheid vir gemeenskappe wat histories uit Protestantse tradisies kom nie. Dit help verklaar waarom die Christelike verband van Halloween nie vanselfsprekend 'n kulturele aanknopingspunt vir baie Suid-Afrikaners bied nie. Hulle aanvaar nie noodwendig die herdenkingsdag waarvan Halloween se naam afgelei is nie, en het gevolglik min rede om die aand voor dié dag as 'n besondere fees te beskou.

31 Oktober is immers ook Hervormingsdag.

Suid-Afrikaners vier Halloween op verskillende maniere, en sommige doen dit glad nie. Daar is ook nie genoeg navorsing om presies te bepaal hoeveel Afrikaanse mense die fees vier of waarom ander dit vermy nie.

Wat wel duidelik is, is dat Halloween hier eerder 'n ingevoerde populêre kultuur-verskynsel as 'n diep gevestigde plaaslike tradisie is.

En dit is heeltemal aanvaarbaar. Ons hoef nie elke fees wat uit 'n ander kultuur kom, ons eie te maak nie.

Maar ons kan dit ten minste verstaan voordat ons daaroor oordeel.

Wanneer vrees geld maak

Halloween het lankal ook 'n kommersiële lewe van sy eie.

Die moderne verbruikerskultuur het 'n merkwaardige vermoë om byna enige menslike behoefte in 'n produk te omskep. Liefde word Valentynsgeskenke. Gesins-verbondenheid word Kersfeesverkope. Geluk word 'n leefstylproduk. En vrees word Halloween.

Kostuums, plastiekgeraamtes, pampoenlanterns, lekkers, grimering, versierings, gruwelfilms en spookhuiservarings word alles verkoop.

In die Verenigde State het Halloween 'n reusebedryf geword. Die National Retail Federation het Amerikaanse Halloweenbesteding vir 2025 op ongeveer 13,1 miljard Amerikaanse dollar geraam. Die bedrag illustreer hoe groot die kommersiële dimensie van die fees geword het.

Die oorspronklike kulturele en historiese betekenis van die fees is vir baie verbruikers nie meer belangrik nie. Wat saak maak, is die ervaring en die produkte wat daarmee saamgaan.

Daar is natuurlik niks verkeerd met mense wat kostuums koop, partytjies hou of hulle huise versier nie. Die probleem ontstaan wanneer die verbruikerskultuur ons voortdurend oortuig dat elke geleentheid iets is wat ons moet koop.

Halloween het in hierdie opsig 'n interessante ironie. 'n Fees wat met die mens se vrees vir die dood en die onbekende verbind word, het ontwikkel tot 'n geleentheid waar ondernemings groot bedrae verdien uit die verkoop van denkbeeldige bedreigings.

Maar die kommersiële kaping is nie die enigste een nie.

Wanneer godsdiens vrees verkoop

Elke jaar, wanneer Halloween nader kom, verskyn daar weer waarskuwings dat die fees anit-christelik, satanies, demonies of gevaarlik vir kinders is.

Sommige godsdienstige groepe beskryf Halloween as 'n viering van die duiwel. Ander beweer dat deelname kinders aan bose magte blootstel of dat mense deur kostuums en speletjies onbewustelik met die okkulte besig is.

Daar is selfs groepe wat ouers waarsku dat hulle kinders nie aan Halloween mag deelneem nie omdat hulle daardeur geestelik besoedel kan word.

Hierdie soort boodskappe verdien kritiese ondersoek.

Die geskiedenis van Halloween is ingewikkeld. Dit bevat Keltiese seisoenale gebruike, Christelike herdenkings, volksverhale en moderne populêre kultuur. Dit is nie histories verantwoordbaar om al hierdie ontwikkelings bloot as 'n sataniese komplot voor te stel nie.

Die bewering dat kinders wat soos geraamtes, hekse of vampiere aantrek, daarmee aan bonatuurlike magte deelneem, word eweneens nie deur betroubare wetenskaplike bewyse ondersteun nie.

Daar is ook 'n ander interessante verskynsel.

Sommige kerke organiseer alternatiewe Halloween-geleenthede soos Hallelujah Nights, Light Parties en oesfeeste. Kinders mag aantrek, speletjies speel en lekkers ontvang, maar die inhoud word aangepas om by die kerk se godsdienstige oortuigings te pas.

Ander groepe gaan verder en gebruik Halloween as 'n geleentheid vir evangelisasie. Hulle versprei godsdienstige traktate, vertel Bybelverhale en probeer mense oortuig van die werklikheid van sonde, Satan, die hel en goddelike redding.

In die Verenigde State bestaan daar selfs sogenaamde Hell Houses. Dit is dramatiese ervarings waarin besoekers deur tonele van geweld, verslawing, seksuele uitbuiting, sonde, oordeel en verdoemenis gelei word. Die doel is om besoekers se emosies te aktiveer en hulle tot 'n godsdienstige besluit te beweeg.

Dit is 'n merkwaardige omkering.

Die fees wat mense die geleentheid bied om hulle vrese deur verbeelding en spel te hanteer, word nou gebruik om nuwe vrese te skep.

Die vraag is nie of gelowiges die reg het om Halloween te verwerp nie. Natuurlik het hulle daardie reg. Niemand hoef 'n fees te vier wat nie met sy of haar oortuigings strook nie.

Die vraag is eerder waarom sommige godsdienstige boodskappe daarop aandring om mense bang te maak vir iets waarvoor daar geen betroubare bewyse van 'n bonatuurlike bedreiging bestaan nie.

Vrees is 'n kragtige instrument van beïnvloeding. Wanneer mense glo dat hulle deur onsigbare magte bedreig word, kan hulle makliker afhanklik raak van mense wat beweer dat hulle beskerming, kennis of redding kan bied.

Dit is nie net 'n Halloween-verskynsel nie. Dit is 'n veel groter probleem wanneer enige ideologie vrees gebruik om mense se denke en gedrag te beheer.

Die kommersiële handelaar verkoop produkte en ervarings wat ons begeertes aanspreek. Die godsdienstige opportunis verkoop soms beskerming teen 'n bedreiging wat hy self help skep.

In albei gevalle behoort ons te vra: Wie baat by die vrees?

Die monsters is nie onder die bed nie

Kom ons keer terug na die monsters.

Ons kan lag vir 'n plastiekgeraamte in 'n tuin. Ons kan vir 'n kind in 'n vampierkostuum 'n lekkergoed gee. Ons kan 'n gruwelfilm kyk en daarna die ligte aanskakel sonder om te wonder of iets onder die bed skuil.

Maar daar is ander monsters waarvoor ons nie kan lag nie.

Hulle dra nie noodwendig maskers nie. Hulle het nie horings, sterte of skerp tande nie. Hulle lyk dikwels heel gewoon. Hulle praat ons taal, werk saam met ons, beklee magsposisies en beroep hulle soms op eerbare waardes.

Hulle manipuleer, mishandel, verneder, bedrieg en buit ander mense uit. Hulle gebruik geweld, geld, mag, ideologie en selfs godsdiens om hulle eie belange te bevorder.

Die werklike bedreigings vir mense se lewens en welwees kom nie van spoke en demone nie. Dit kom van menslike gedrag en die omstandighede wat ons saam skep.

Dink aan geweld teen vroue en kinders, korrupsie, uitbuiting, rassisme, magsmisbruik, oorlog, armoede en die doelbewuste verspreiding van leuens.

Dit is werklike probleme. Dit veroorsaak werklike lyding. Dit eis werklike lewens.

En tog bestee mense soms meer energie daaraan om denkbeeldige bonatuurlike bedreigings te bestry as om hierdie mensgemaakte probleme te verstaan en aan te spreek.

Miskien behoort ons minder bekommerd te wees oor wat moontlik in die donker skuil en meer aandag te gee aan wat mense in die lig aan mekaar doen.

'n Fees wat ons iets oor onsself leer

Halloween kan ons uiteindelik aan iets eenvoudigs herinner: die mens is 'n betekenisvormende wese.

Ons leef nie bloot in 'n wêreld van dinge en gebeure nie. Ons interpreteer, verbeel, benoem, vertel en vorm voortdurend betekenis. Ons skep verhale om die onbekende te verstaan. Ons ontwikkel simbole om ons ervarings uit te druk. Ons gebruik taal om ons vrese, verwagtings en drome met ander te deel.

Sommige van hierdie idees bly nuttig. Ander verander namate ons kennis uitbrei. En sommige behoort ons eenvoudig te laat gaan wanneer daar nie meer goeie redes is om daaraan vas te hou nie.

Die vermoë om betekenis te vorm, bring ook verantwoordelikheid mee. Ons moet leer onderskei tussen wat ons weet, wat ons aflei, wat ons vermoed en wat ons bloot glo. Ons moet bereid wees om ons verklarings te hersien wanneer nuwe bewyse beskikbaar word.

Dit is hoe kritiese denke werk. Nie deur alles te verwerp nie, maar deur te vra waarom ons iets aanvaar en of daar goeie redes daarvoor bestaan.

Ons hoef nie spoke te glo om die dood te respekteer nie. Ons hoef nie in 'n hiernamaals te glo om mense wat gesterf het, te onthou nie. Ons hoef nie in demone te glo om die kwaad wat mense aan mekaar doen, ernstig op te neem nie.

En ons hoef beslis nie in enigiets bonatuurlik te glo om die lewe te vier nie.

Ons kan bang wees sonder om bygelowig te wees. Ons kan verbeelding gebruik sonder om dit met werklikheid te verwar. Ons kan lag vir ons vrese sonder om die werklike gevare in die wêreld te ontken.

Miskien is dit die belangrikste les wat ons uit Halloween kan neem.

Die donker is nie 'n wese wat ons moet oorwin nie. Dit is bloot die afwesigheid van lig. Die dood is nie 'n monster wat iewers vir ons wag nie. Dit is deel van die biologiese werklikheid van alle lewende organismes.

Ons het nie 'n bonatuurlike verklaring nodig om die lewe betekenisvol te maak nie. Ons het kennis, begrip, verbeelding, medemenslikheid en die vermoë om verantwoordelik op te tree.

En wanneer ons wel 'n monster sien, behoort ons eers te vra of dit werklik bestaan voordat ons daarvoor begin weghardloop.

Die monsters is nie onder die bed nie. Hulle loop tussen ons rond.

Hulle verdwyn nie wanneer ons die lig aanskakel nie. Hulle invloed word kleiner wanneer ons hulle gedrag herken, hulle aansprake bevraagteken en weier om deur vrees beheer te word.

Miskien is dit tyd dat ons ophou om bang te wees vir die dinge wat ons uitgedink het en begin aandag gee aan die dinge wat ons aan mekaar doen.

Want die lewe is kort. Heelwat korter as wat ons graag wil erken.

Kom ons gebruik dit om te leef, te lag, te leer, lief te hê en verantwoordelik betekenis te vorm.

Sê gerus vir die wat dit vier: Happy Halloween. En slaap gerus. Die geraamte in die kas is waarskynlik net ou klere.

Bibliografie

Barrett, L. F. (2006). Solving the emotion paradox: Categorization and the experience of emotion. Personality and Social Psychology Review, 10(1), 20–46. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr1001_2

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

Boyer, P., & Bergstrom, B. (2011). Threat-detection in child development: An evolutionary perspective. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 35(4), 1034–1041. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2010.08.010

Burke, B. L., Martens, A., & Faucher, E. H. (2010). Two decades of terror management theory: A meta-analysis of mortality salience research. Personality and Social Psychology Review, 14(2), 155–195. https://doi.org/10.1177/1088868309352321

Hayes, J., Schimel, J., Arndt, J., & Faucher, E. H. (2010). A theoretical and empirical review of the death-thought accessibility concept in terror management research. Psychological Bulletin, 136(5), 699–739. https://doi.org/10.1037/a0020524

LeDoux, J. E., & Pine, D. S. (2016). Using neuroscience to help understand fear and anxiety: A two-system framework. The American Journal of Psychiatry, 173(11), 1083–1093. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2016.16030353

Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x

Rogers, N. (2002). Halloween: From pagan ritual to party night. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195146912.001.0001

Rossano, M. J. (2016). Belief, ritual, and the evolution of religion. In The Oxford handbook of evolutionary psychology and religion (pp. 83–98). Oxford University Press.

Shermer, M. (2011). The believing brain: From ghosts and gods to politics and conspiracies: How we construct beliefs and reinforce them as truths. Times Books.

Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2011). The whole-brain child: 12 revolutionary strategies to nurture your child's developing mind. Delacorte Press.

Wathey, J. C. (2022). The phantom God: What neuroscience reveals about the compulsion to believe. Rowman & Littlefield. 

Ons leef in ’n wêreld van dinge, mense en gebeure nie. Daar is egter veel meer aan die wêreld, want ons leef ook in ’n wêreld van woorde. Van kleins af leer ons om ons ervarings te benoem, dinge in kategorieë te plaas, verhale oor die wêreld te vertel en verklarings te aanvaar vir dit wat ons nie verstaan nie. Woorde help ons om sin te maak van ons ervarings. Dit stel ons in staat om kennis te deel, saam te werk en oor moontlikhede te dink wat nog nie bestaan nie.

Hierdie gegewe laat ons met ’n interessante probleem: die woorde waarmee ons die werklikheid probeer verstaan, kan maklik met die werklikheid self verwar word. 

Wanneer ons iets ’n naam gee, voel dit dikwels asof ons dit beter verstaan. Wanneer ons ’n verklaring daarvoor het, voel dit asof die saak afgehandel is. En wanneer ons ’n oortuiging in ’n bekende sin kan uitdruk, kan dit vir ons so vanselfsprekend begin klink dat ons vergeet om te vra of dit werklik waar is.

Daarom is taal nie bloot ’n hulpmiddel waarmee ons ons gedagtes aan ander oordra nie. Dit speel ook ’n belangrike rol in hoe ons dink, wat ons raaksien en hoe ons besluit wat om te glo.

Van woorde na oortuigings

Dink aan die woord sukses. Wat beteken dit? Vir die een persoon beteken sukses finansiële onafhanklikheid. Vir ’n ander beteken dit ’n gelukkige gesin, ’n betekenisvolle beroep of die vryheid om self oor sy lewe te besluit. Die woord is dieselfde, maar die wêreld wat dit vir verskillende mense oproep, verskil.

Dieselfde gebeur met woorde soos vryheid, regverdigheid, waarheid, geloof, natuur en menswaardigheid. Ons gebruik hulle dikwels asof almal presies verstaan wat daarmee bedoel word. Tog kan twee mense dieselfde woord gebruik terwyl hulle eintlik oor verskillende dinge praat.

Dit is nie noodwendig oneerlikheid nie. Woorde kry betekenis binne bepaalde ervarings, verhoudings, kulture en geskiedenisse. Ons leer hulle by ons ouers, onderwysers, gemeenskappe, godsdienstige tradisies en die media. Mettertyd word die begrippe waarmee ons grootgeword het deel van die manier waarop ons die wêreld verstaan.  

Die probleem begin wanneer ons nie besef nie of vergeet dat hierdie begrippe gevorm is. Dan begin ons hulle as natuurlik, onveranderlik of vanselfsprekend beskou.

’n Mens kan byvoorbeeld grootword met die oortuiging dat ’n bepaalde lewenswyse die enigste aanvaarbare een is. Die woorde waarmee daardie oortuiging uitgedruk word, kan so bekend raak dat dit moeilik word om selfs die moontlikheid van ’n alternatief raak te sien.

Wat bekend is, voel dikwels waar. Maar bekendheid is nie bewys nie.

Wanneer ’n woord soos ’n verklaring klink

Taal kan ons help om verskynsels te ondersoek, maar dit kan ook die ondersoek voortydig beëindig.

Stel jou voor iemand sê: “Hy tree so op omdat hy ’n slegte mens is.” Die woord sleg gee ons ’n oordeel oor die persoon, maar verklaar nie noodwendig waarom hy so optree nie. Ons weet nog nie veel oor sy omstandighede, geskiedenis, motiewe of die gevolge van sy gedrag nie.

Dieselfde gebeur wanneer iemand sê: “Dit was bestem om te gebeur”, “Sy is net so gebore”, of “Dis maar hoe die wêreld werk.”

Sulke uitsprake kan vir mense emosionele betekenis hê. Hulle kan troos bied of ’n ervaring binne ’n groter verhaal plaas. Maar as ons wil weet wat ’n gebeurtenis veroorsaak het, moet ons verder vra. Watter faktore het ’n rol gespeel? Watter bewyse ondersteun die verklaring? Watter ander moontlikhede is daar?

’n Etiket is nie dieselfde as ’n verklaring nie. ’n Verklaring is ook nie noodwendig waar bloot omdat dit goed klink nie.

Dit geld vir godsdiens en politiek, maar net so vir sielkunde, opvoeding, gesinsverhoudings en wetenskap. Selfs ’n ingewikkelde vakterm kan ’n skyn van begrip skep wanneer dit bloot ’n naam gee aan iets wat ons nog nie werklik verstaan nie.

Die belangrike vraag is dus nie net: “Watter woord gebruik ons?” nie, maar ook: “Wat help hierdie woord ons werklik verstaan?”

Ons brein hoor nie bloot woorde nie. Dit vorm verwagtings.

Menslike waarneming is nie ’n eenvoudige proses waarin die wêreld as ’n volledige, neutrale prentjie by ons brein afgelewer word nie. Ons brein verwerk sensoriese inligting teen die agtergrond van vorige ervarings, verwagtings en die situasie waarin ons ons bevind. Dit help ons om vinnig op te tree in ’n ingewikkelde wêreld.

Taal kan hierdie proses beïnvloed. Die woorde waarmee ons ’n persoon, gebeurtenis of groep beskryf, rig dikwels ons aandag na sekere eienskappe en weg van ander.

Vergelyk die beskrywings “’n vasberade leier” en “’n hardkoppige leier”. Albei kan na dieselfde gedrag verwys, maar hulle stuur ons interpretasie in verskillende rigtings. Die eerste beklemtoon volharding; die tweede beklemtoon onbuigsaamheid.

Die beskrywing is nie noodwendig heeltemal verkeerd nie. Die gevaar is dat ons die beskrywing met ’n volledige beoordeling verwar. Sodra ons iemand as ’n “vyand”, “held”, “bedrieër” of “slagoffer” kategoriseer, kan ons begin om nuwe inligting deur daardie etiket te interpreteer.

Ons sien dan maklik wat ons verwag om te sien.

Dit beteken nie dat taal ons gevange hou of dat ons nooit objektiewe kennis kan verkry nie. Dit beteken wel dat ons bedag moet wees op die invloed van ons eie begrippe. Om beter te dink, moet ons soms terugstaan en vra of die woorde waarmee ons ’n situasie beskryf, werklik deur die beskikbare bewyse geregverdig word.

Die verskil tussen ’n bewering en kennis

Hier kom wetenskaplike ondersoek ter sprake.

Wetenskap begin nie by die veronderstelling dat ons reeds al die antwoorde het nie. Dit begin dikwels met ’n vraag, ’n waarneming of ’n vermoede. Iemand stel ’n moontlike verklaring voor en vra: Kan ons ondersoek of dit klop? Watter bewyse behoort ons te verwag indien die verklaring korrek is? Wat sou ons laat besef dat ons verkeerd is?

Die woorde waarin ons ’n teorie formuleer, is belangrik omdat hulle die bewering duidelik en ondersoekbaar moet maak. As ons begrippe vaag bly, kan ons maklik beweer dat ons iets verklaar het sonder om presies te sê wat ons bedoel.

Maar die woorde self bewys niks nie. Die bewering moet aan die werklikheid getoets word.

’n Wetenskaplike houding beteken daarom nie dat ons nooit iets mag glo of voorlopig aanvaar nie. Dit beteken dat ons onderskei tussen wat ons weet, wat ons aflei, wat ons vermoed en wat ons nog nie weet nie. Ons probeer verklarings ontwikkel wat deur bewyse ondersteun word, wat onafhanklik ondersoek kan word en wat hersien kan word wanneer beter bewyse of argumente beskikbaar word.

Die doel is nie om elke gesprek in ’n laboratorium te verander nie. Dit is om nie ons behoefte aan ’n antwoord te verwar met die beskikbaarheid van ’n goeie antwoord nie.

Ek kan byvoorbeeld sê: “Hier is my teorie en die bewyse waarop ek dit grond. Help my om te bepaal waar dit tekortskiet en hoe ons by ’n beter teorie kan uitkom.”

Dít is ’n heel ander houding as: “Hier is wat ek glo. Kom ons vind redes waarom ek reg is.”

In die eerste geval word taal ’n uitnodiging tot ondersoek. In die tweede kan dit ’n verdedigingsmuur word.

Die gevaar van woorde wat die gesprek afsluit

Sommige uitsprake laat min ruimte vir ondersoek: “Dit is eenvoudig die waarheid.” “Almal weet dit.” “Dis wat ons nog altyd geglo het.” “Jy mag nie daaroor vrae vra nie.”

Sulke sinne kan ’n gesprek beëindig voordat die belangrike vrae gevra is. Hulle beroep hulle op sekerheid, tradisie of groepslojaliteit in plaas daarvan om die meriete van ’n bewering te ondersoek en bewyse te verreken.

Natuurlik is nie elke vaste uitspraak verkeerd nie, en nie elke tradisie is waardeloos nie. Ons kan baie by ander mense se ervaring en opgeboude kennis leer. Maar geen bewering behoort bloot weens sy ouderdom, gewildheid of emosionele aantrekkingskrag immuun teen ondersoek te wees nie.

Dieselfde standaard moet vir ons eie gunsteling-idees geld. Dit is relatief maklik om die teenstrydighede in iemand anders se taalgebruik raak te sien. Dit is moeiliker om te ontdek waar ons eie woorde ons denke beperk.

Daarom vra intellektuele eerlikheid meer as om goeie vrae aan ander mense te stel. Dit vra dat ons bereid moet wees om dieselfde vrae aan onsself te stel.

Wat bedoel ek eintlik? Waarop grond ek hierdie bewering? Watter bewyse sou my van plan laat verander? Is daar ’n beter verklaring? En as ek nie weet nie, kan ek dit erken sonder om dit as ’n nederlaag te ervaar?

Woorde help ons om betekenis te vorm

Taal het egter ’n veel groter rol as om feite te beskryf of bewerings te toets. Dit help ons ook om ons ervarings te orden, ons waardes te verwoord, ons identiteit te ontwikkel en saam met ander mense moontlike toekomste te bedink.

Wanneer ons ’n moeilike ervaring beskryf as “die einde van alles”, plaas ons dit binne ’n bepaalde verhaal. Wanneer ons dit beskryf as “’n verlies waaruit ek nog moet leer”, skep ons ruimte vir ’n ander moontlikheid. Die tweede beskrywing verander nie vanself die feite of waarborg ’n goeie uitkoms nie. Dit kan wel beïnvloed waarna ons kyk en watter volgende stap ons oorweeg.

Hierdie vermoë om betekenis te vorm, is kragtig. Maar verantwoordelike betekenisvorming vra dat ons onderskei tussen die betekenis wat ons aan ’n gebeurtenis gee en die feite oor wat gebeur het.

Nie elke verhaal wat ons help om aan te gaan, is daarom ’n akkurate verklaring van die verlede nie. En nie elke pynlike waarheid hoef met ’n gerieflike verhaal versag te word voordat ons dit kan erken nie.

Ons kan betekenis skep sonder om feite te verdraai. Ons kan hoop koester sonder om sekerheid voor te gee. Ons kan erken dat iets vir ons kosbaar is sonder om te beweer dat almal dit op dieselfde manier moet ervaar.

Taal maak hierdie onderskeidings moontlik, mits ons dit versigtig gebruik.

Van die regte woorde na beter vrae

Die uitdaging is dus nie om alle woorde te wantrou nie. Sonder taal sou ons vermoë om kennis te bewaar, ingewikkelde idees te ondersoek en saam te werk dramaties beperk wees. Ons het woorde nodig om waarnemings te beskryf, hipoteses te formuleer, argumente te toets en nuwe insigte met ander te deel.

Ons moet egter onthou dat woorde hulpmiddels is. Hulle is nie die werklikheid self nie. ’n Kaart kan ons help om ons pad te vind, maar dit is nie die landskap nie. ’n Teorie kan ’n verskynsel verklaar, maar dit bly afhanklik van hoe goed dit met die bewyse ooreenstem.

Die belangrikste vraag is daarom nie bloot of ons die regte woorde het nie. Dit is of ons bereid is om die idees agter daardie woorde te ondersoek.

Wanneer iemand ’n bewering maak, kan ons vra: Wat beteken jy presies? Hoe weet jy dit? Watter bewyse ondersteun dit? Is daar alternatiewe verklarings? En wat sal ons laat besef dat ons verkeerd is?

Wanneer ons self ’n oortuiging uitspreek, kan ons dieselfde vrae vra.

Een van die belangrikste vaardighede wat ons kan ontwikkel is om woorde nie net te gebruik om ons standpunte te verdedig nie, maar om ons begrip te verbeter.

Want tussen wat ons glo en wat werklik is, lê ’n ruimte waarin ons kan ondersoek, redeneer, ontdek en verander. Taal help ons om daardie ruimte te betree. Wetenskaplike ondersoek help ons om ons bewerings aan bewyse te toets. Kritiese denke help ons om ons aannames raak te sien. En die bereidheid om van mening te verander, help ons om nader aan ’n beter begrip te beweeg.

Ons hoef nie voor te gee dat ons reeds die finale antwoord het nie.

Ons kan begin met ’n eerlike vraag, ’n voorlopige teorie en die bewyse wat ons tans het.

“Hier is wat ek dink. Hier is waarom ek dit dink. Kom ons ondersoek dit saam en kyk of ons by ’n beter verklaring kan uitkom.”

Dit is nie ’n teken van swak oortuiging nie. Dit is ’n teken van intellektuele moed.

Want die doel is nie om die wêreld by ons woorde te laat inpas nie. Die uitdaging is om ons woorde, ons idees en ons oortuigings voortdurend te verbeter sodat hulle beter weergee hoe die wêreld werklik is. 

Ons praat baie oor die toekoms.

Wat gaan met kunsmatige intelligensie gebeur? Hoe gaan werk verander? Sal mense langer leef? Wat gaan van die klimaat word? Sal ons kinders werk hê? Hoe gaan Suid-Afrika oor dertig jaar lyk? Sal tegnologie ons bevry of beheer?

Dit is interessante vrae, maar daar is iets merkwaardigs aan die manier waarop ons hulle vra. Ons praat dikwels oor die toekoms asof dit ’n plek is wat reeds bestaan. Asof 2060 êrens daar voor ons lê en ons almal eenvoudig daarheen beweeg.

Maar waar is 2060?

Nêrens.

2060 bestaan nog nie.

Daar is vandag wel dinge wat ons van 2060 kan sê. Ons kan bevolkingsveranderinge modelleer. Ons kan tegnologiese ontwikkeling bestudeer. Ons kan ekonomiese tendense ondersoek. Ons kan klimaatmodelle gebruik. Ons kan scenario’s ontwikkel. Ons kan kyk na wat in die verlede gebeur het en vra wat moontlik daaruit kan voortvloei.

Maar ons kan nie na 2060 kyk soos ons na ’n prentjie in ’n boek, ’n bladsy in ons dagboek of ’n deeltjie onder ’n mikroskoop kyk nie.  

Die toekoms het nog nie ’n werklikheid geword nie.

Dit is die eerste belangrike onderskeid.

Ons kan die toekoms daarom beskryf as die oop ruimte van moontlike toestande, gebeurtenisse en ervarings wat nog nie gerealiseer het nie, maar waarvan sommige deur die wisselwerking tussen natuurlike prosesse, menslike handelinge en omstandighede werklik kan word.

Die toekoms is dus nie ’n plek nie. Dit is ’n moontlikheidsruimte.

En juis daarom is die toekoms anders as die verlede. Die verlede is wat gebeur het. Ons kan dit nie verander nie. Die toekoms is wat nog nie gebeur het nie. Dit kan verander.

Die sielkundiges Roy Baumeister, Kathleen Vohs en Gabriele Oettingen beskryf hierdie beginsel as ’n belangrike rede waarom mense soveel oor die toekoms dink: die verlede is kenbaar maar onveranderbaar, terwyl die toekoms onseker is, maar beïnvloed kan word. Toekomsdenke is dus nie bloot ’n vorm van dagdroom nie. Dit is ’n manier waarop mense hulle gedrag probeer rig om sekere moontlike uitkomste te bevorder.

Dit is waar die idee van toekomagentskap begin.

Maar voordat ons daar kom, moet ons eers verstaan hoe mense nog altyd met die onbekende toekoms gewerk het.

Ons het nog altyd die toekoms verbeel

Lank voordat daar futuriste, rekenaarmodelle en kunsmatige intelligensie was, het mense oor die toekoms gedink.

Hulle het mites vertel. Hulle het profesieë geskryf. Hulle gode, helde, katastrofes, eindtye en nuwe wêrelde uitgedink en daarvan vertel. Hulle het oor ’n komende goue era gedroom. Hulle het verhale vertel van vloede wat die wêreld vernietig en daarna ’n nuwe begin moontlik maak.

Die mens het blykbaar nog altyd ’n behoefte gehad om die onbekende voorstelbaar te maak.

Mense het nie bloot probeer uitvind wat gaan gebeur nie. Hulle het probeer verstaan wat die wêreld se toekomstige verloop behoort te wees. Die utopie, die ideale stad, die hemel, die toekomstige goue era en later die tegnologiese paradys is almal verskillende vorme van dieselfde menslike vermoë: om ’n wêreld voor te stel wat nog nie bestaan nie.

Dit is ’n belangrike skuif.

Want sodra ek iets kan voorstel wat nog nie bestaan nie, kan ek begin vra: Kan dit moontlik wees? Kan ek dit bereik? Kan ons dit bou?

Die toekoms beweeg dan van profesie na moontlikheid.

Die eindtyd is een van die oudste toekomsstories

Een van die kragtigste voorbeelde is die eindtyd.

In verskillende godsdienstige en kulturele tradisies kry ons verhale van ’n wêreld wat tot ’n einde kom, ’n finale oordeel, ’n kosmiese stryd, ’n groot vernietiging of uiteindelike herstel.

Die Bybelse tradisie bevat byvoorbeeld verskeie vorme van eindtydverbeelding, waaronder apokaliptiese tekste, die wederkoms, oordeel en die uiteindelike voorstelling van ’n nuwe hemel en ’n nuwe aarde. In daardie laaste beeld word die toekomstige wêreld nie bloot as vernietiging voorgestel nie, maar ook as herstel, ’n wêreld waarin leed, smart, pyn, lyding en dood uiteindelik verdwyn.

Ander beskawings het ander weergawes gehad. Mesopotamiese tradisies bevat vloedverhale en nuwe beginne. Zoroastrisme het ’n kosmiese stryd tussen goed en kwaad en ’n finale herstel van die wêreld verbeel. Sekere Hindoe-tradisies verstaan tyd eerder as siklies, met verskillende tydperke wat oor en oor terugkeer.

Ons hoef nie hierdie verhale as wetenskaplike voorspellings te behandel om hulle menslike betekenis te verstaan nie.

Hulle vertel ons iets oor hoe ons spesie die onbekende hanteer.

Die wêreld is kompleks. Die toekoms is onseker. Gebeurtenisse gebeur sonder dat ons dit kan beheer. ’n Verhaal gee orde aan hierdie onsekerheid.

Daar is ’n begin.

Daar is ’n ontwikkeling.

Daar is ’n krisis.

Daar is ’n einde.

En dikwels is daar ’n nuwe begin.

Die mens maak dus van die onbekende ’n verhaal wat ons kan verbeel(d) en bedink.

Ons moderne apokalipse

Ook ons het nie opgehou om eindtydstories te vertel nie.

Ons het bloot nuwe karakters gekry.

Die kernoorlog.

Die klimaatkatastrofe.

Die ineenstorting van beskawing.

’n Wêreldwye pandemie.

Ekologiese vernietiging.

Ekonomiese ineenstorting.

Kunsmatige intelligensie wat buite menslike beheer raak.

Menslike werk wat verdwyn.

En uiteindelik die mees radikale weergawe: ’n toekomstige intelligensie wat so kragtig word dat mense nie meer die dominante besluitnemers op aarde is nie.

Die interessante ding is dat moderne toekomsnavorsing nie noodwendig een van hierdie uitkomste as “die toekoms” aanvaar nie. Scenario-denke werk juis met verskillende moontlike trajekte.

’n Studie wat in 2026 in AI & Society gepubliseer is, ontwikkel byvoorbeeld vier verskillende scenario’s vir 2045 rondom die wisselwerking tussen kunsmatige intelligensie, klimaatsverandering en globale bestuur. Die doel is uitdruklik nie om die toekoms te voorspel nie, maar om die ruimte van geloofwaardige toekomstige wêrelde te verbreed en te ondersoek hoe verskillende keuses tot verskillende uitkomste kan lei.

Dieselfde beginsel word tans in amptelike toekomstige scenario-navorsing gebruik. Policy Horizons Canada het in 2026 vier moontlike AI-toekomste ontwikkel, nie as voorspellings nie, maar as denkruimtes waarin besluitnemers kan vra wat moontlik kan gebeur en waarvoor ons voorbereid moet wees.

Dit is ’n baie belangrike onderskeid:

Scenario’s sê nie: “Dit gaan gebeur.” nie.

Hulle sê:

“Dit kan gebeur. Wat beteken dit indien dit gebeur?”

Hoe kan 2060 dan lyk?

Kom ons neem 2060 ernstig, maar nie profeties nie.

Ons kan ten minste ’n aantal breë moontlikhede onderskei.

Een moontlike 2060 is die intelligente wêreld. Kunsmatige intelligensie, robotika, outomatisering en digitale agente kan teen daardie tyd diep verweef wees met werk, onderwys, gesondheidsorg, wetenskap en huishoudelike lewe. Dink aan hierdie interessante vraag: Wat gebeur wanneer intelligensie nie meer ’n skaars menslike hulpbron is nie?

Dit beteken nie noodwendig dat mense ophou werk nie. Dit kan eerder beteken dat die verhouding tussen mens en werk fundamenteel verander. Sommige take kan geoutomatiseer word, terwyl ander nuwe rolle en vorme van menslike bydrae skep.

Die Wêreld Ekonomiese Forum se 2026-risikoverslag illustreer waarom daar nie ’n eenvoudige antwoord is nie. Dit beskryf moontlike scenario’s waarin AI tegelykertyd produktiwiteit kan verhoog én werk kan verdring. Dit wys ook op die moontlikheid dat die probleem nie net inkomsteverlies sal wees nie, maar ’n dieper vraag oor doel, betekenis en menslike bydrae.

’n Tweede moontlike 2060 is die langerlewende wêreld.

Biotegnologie, voorkomende medisyne, persoonlike medisyne en nuwe benaderings tot veroudering kan die verhouding tussen ouderdom, gesondheid en werk verander. Die vraag is dan nie soseer “Hoe lank gaan ons leef?” nie, maar ook “Hoe gaan die verhouding tussen ouderdom en werk verander?”  

’n Derde moontlikheid is die veranderende planeet.

Klimaat, water, voedsel, energie, migrasie en verstedeliking kan teen 2060 steeds groter faktore in die vorm van alledaagse lewe wees. Dit hoef nie noodwendig ’n “einde van die wêreld” te beteken nie. Dit kan eerder ’n wêreld beteken wat voortdurend moet aanpas.  

’n Vierde moontlikheid is ’n meer ongelyke toekoms.

Die tegnologie kan bestaan, maar nie noodwendig vir almal op dieselfde manier nie. Sommige mense, gemeenskappe en lande kan toegang hê tot gevorderde AI, energie, gesondheidsorg en onderwys, terwyl ander agterbly. Tegnologiese ontwikkeling en sosiale ontwikkeling beweeg immers nie outomaties teen dieselfde tempo nie.

En dan is daar natuurlik die onverwagte 2060.

Dit is waarskynlik die belangrikste scenario van almal.

Want die wêreld van 2060 sal waarskynlik dinge bevat wat ons in 2026 nie eens weet om te verwag nie.

Dit is presies waarom langtermynscenario’s nie dieselfde as voorspellings behoort te wees nie.

Die OECD het byvoorbeeld reeds ekonomiese scenario’s tot 2060 ontwikkel, maar selfs daar word verskillende beleids- en hervormingscenario’s langs mekaar geplaas om te wys hoe verskillende keuses verskillende langtermynuitkomste kan lewer.

Die punt is dus nie om te raai watter 2060 gaan gebeur nie.

Die punt is om te besef dat daar meer as een moontlike 2060 is.

En nou kom die interessante deel: waarom kan ons dit alles dink?

Omdat die menslike brein nie net op die huidige oomblik leef nie.

Ons kan terugdink en vooruitdink.

Ons kan herinneringe gebruik om moontlikhede te konstrueer.

Ons kan onsself in situasies plaas wat nog nie gebeur het nie.

Ons kan dink: “Wat as?”

Die navorsing oor toekomsdenke onderskei breedweg drie funksies. Ons gebruik ons vermoë om toekomstige moontlikhede te verken. Ons probeer die waarskynlike toekoms voorspel op grond van wat ons van die verlede weet. En ons gebruik toekomstige doelwitte om ons huidige gedrag te rig.

Hierdie drie dinge moet egter nie met mekaar verwar word nie.

Om iets te verbeel beteken nie dat dit waarskynlik is nie.

Om iets te voorspel beteken nie dat dit onvermydelik is nie.

Om ’n doel te hê beteken nie dat dit bereik sal word nie.

Maar al drie beïnvloed wat ons vandag doen.

Ons toekomsbeelde word dus deel van ons huidige werklikheid.

Dit is dalk een van die mees onderskatte feite oor menslike gedrag.

Ons leef gedeeltelik vanuit toekomstige wêrelde wat nog nie bestaan nie.

Ons kan selfs beïnvloed word deur toekomste wat nooit gebeur nie

Die navorsing oor historiese “past futures” maak hierdie punt besonder interessant.

Mense in die verlede het hulle eie toekomste verbeel. Hulle het besluite geneem op grond van daardie voorstellings. Baie van hulle voorspelde toekomste het egter nooit gebeur nie.

Dit maak die toekomstige beeld egter nie irrelevant nie.

Dit het steeds gedrag beïnvloed.

’n Mens hoef dus nie korrek oor die toekoms te wees om deur jou beeld daarvan gevorm te word nie.

Dink aan iemand wat in 1980 geglo het dat rekenaars die wêreld fundamenteel gaan verander. Of iemand wat geglo het dat die internet ’n tydelike gier is. Of iemand wat gedink het dat menslike kommunikasie nooit hoofsaaklik digitaal sou word nie.

Die toekomsbeeld waarmee jy leef, beïnvloed wat jy leer, waarop jy voorberei, waarvoor jy geld bestee, wat jy vrees en wat jy probeer bou.

Dit is waarom toekomsverbeelding nie bloot ’n intellektuele speletjie is nie.

Dit is deel van betekenisvorming.

Van toekomsverbeelding na toekomsagentskap

Hier begin – myns insiens – die belangrikste onderskeid.

Toekomspassiwiteit sê:

“Ons sal maar sien wat gebeur.”

Of:

“Daar is niks wat ek daaraan kan doen nie.”

Of selfs:

“Die toekoms is reeds bepaal.”

Toekomsagentskap sê iets anders.

Nie:

“Ek beheer die toekoms.”

Maar:

“My optrede is deel van die proses waardeur sommige toekomstige moontlikhede meer of minder waarskynlik word.”  

Dit is ’n baie nederiger begrip van agentskap.

Ek skep nie die toekoms alleen nie.

Jy ook nie.

Ons doen dit saam met miljoene ander mense, binne groter sosiale, ekonomiese, biologiese, tegnologiese en ekologiese stelsels.

Hierdie is 'n belangrike punt: ons is mede-skeppers, maar nie almagtige skeppers nie. Daar is toeval, ander mense, natuur, ekonomie, biologie, oorloë, pandemies en tegnologiese deurbrake.  

Dit maak agentskap nie kleiner nie.

Dit maak dit realisties.

Die toekoms as betekenisvormingsproses

Hier kom ons by iets wat vir my nog belangriker is.

Ons vorm betekenis nie net deur te vra:

“Wat beteken my lewe?” nie.

Ons vorm betekenis ook deur te vra:

“Watter soort wêreld wil ek help moontlik maak?”

Dit is ’n subtiele maar belangrike verskil.

As ek glo dat die wêreld reeds vasstaan, word my taak hoofsaaklik om daarin aan te pas.

As ek verstaan dat die wêreld gedeeltelik deur menslike optrede gevorm word, word my vraag anders.

Wat is belangrik?

Wat is moontlik?

Wat behoort moontlik te wees?

Wat wil ek behou?

Wat moet verander?

Watter moontlikheid wil ek help ontwikkel?

Dit verbind betekenisvorming met agentskap.

’n Toekomsbeeld gee rigting.

Rigting beïnvloed keuses.

Keuses lei tot optrede.

Optrede verander die werklikheid.

Die veranderde werklikheid skep nuwe moontlikhede.

En daardie nuwe moontlikhede verander weer die betekenis wat ons aan die wêreld gee.

Ons kan die proses só voorstel:  

Moontlikheid → droom → begeerte → doel → plan → handeling → moontlike werklikheid → terugvoer → aanpassing → nuwe moontlikheid.

Dit is nie ’n lineêre resep nie.

Dit is ’n kringloop.

Daarom is 2060 nie eintlik die belangrikste vraag nie

Wanneer ek na 2060 kyk, kan ek vra:

“Hoe gaan die wêreld lyk?”

Maar miskien is die meer interessante en relevante vraag:

“Watter soort wêreld is ons vandag besig om meer waarskynlik te maak?”

Want die kind wat vandag gebore word, gaan nie in 2060 in ’n “toekoms” instap nie.

Vir daardie mens gaan 2060 eenvoudig die hede wees.

Dit is vir ons toekoms.

Vir hulle is dit hulle lewe.

Dieselfde geld vir die mens wat vandag dertig is. In 2060 sal hy of sy ongeveer 64 – net voor aftrede in vandag se terme – wees. Die wêreld wat ons nou as ver en abstrak beskou, sal vir daardie mens ’n konkrete alledaagse werklikheid wees. Ons moet leer om byvoorbeeld 2060 persoonlik te maak: nie net “die wêreld” nie, maar werk, geld, gesondheid, verhoudings, identiteit en familie.  

Dit bring ’n interessante intergenerasionele dimensie na vore.

Ons leef vandag binne die toekoms wat vorige generasies gedeeltelik geskep het.

En ons kinders gaan leef binne die toekoms wat ons gedeeltelik skep.

Ons erf dus nie net ’n wêreld nie.

Ons laat ook een agter.

So, wat beteken dit vir ons?

Miskien moet ons minder obsessief probeer wees om die toekoms te voorspel.

Nie omdat kennis oor die toekoms nutteloos is nie. Inteendeel. Demografie, wetenskap, ekonomie, tegnologie, klimaatmodellering en scenario-beplanning is almal belangrike maniere waarop ons onsekerheid beter kan verstaan. Maar elke model het grense, omdat die werklikheid voortdurend nuwe veranderlikes produseer.  

Ons moet daarom leer om met verskillende toekomste te dink.

Nie net die een wat ons hoop nie.

Ook die een wat ons vrees.

Die een wat ons verwag.

Die een wat ons nie verwag nie.

En die een wat ons graag wil help moontlik maak.

Dít is waar toekomagentskap begin.

Nie met sekerheid nie.

Met verbeelding.

Nie met beheer nie.

Met deelname.

Nie met ’n vaste kaart van 2060 nie.

Met die vermoë om telkens weer te vra:

Waar is ons?

Wat het verander?

Wat maak nou saak?

Watter moontlikhede sien ons?

Watter moontlikhede sien ons nie?

Watter toekoms maak ons deur ons huidige gedrag meer waarskynlik?

En watter een maak ons minder waarskynlik?

Miskien is dit uiteindelik wat dit beteken om ’n betekenisvormer te wees.

Ons ontdek nie bloot betekenis wat reeds daar lê nie.

Ons neem deel aan die vorming van betekenis deur die wêrelde wat ons verbeel, die waardes wat ons kies, die besluite wat ons neem en die werklikhede wat ons help skep.

Die toekoms bestaan nog nie.

Maar – omdat ons brein werk soos dit werk – ons voorstelling daarvan bestaan reeds.

En omdat ons voorstelling ons gedrag kan beïnvloed, begin die toekoms gedeeltelik binne ons voordat dit ooit buite ons verskyn.

Dit beteken nie dat ons die toekoms kan beheer nie.

Dit beteken iets interessanter.

Ons is deel daarvan.

Waarskynlik is die groot beweging van toekomspassiwiteit na toekomsagentskap juis hierdie klein, maar ingrypende verandering in ons denke:

Nie meer net:

“Wat gaan met ons gebeur?” nie.

maar ook:

“Wat is moontlik, en watter deel kan ek speel in wat uiteindelik gebeur?”

Ja, daar is geen kaart van of na 2060 nie.

Daar is wel moontlikhede.

En tussen moontlikheid en werklikheid lê iets baie mensliks:

verbeelding, betekenis, keuse en optrede.

Mag die ruimte tussen wensdenkery en fatalisme ook vir jou ’n ruimte van ondersoek word. ’n Ruimte waarin ons groot genoeg kan droom om moontlikhede raak te sien, maar nugter genoeg kan bly om die werklikheid te erken. Want ’n droom is nie ’n voorspelling nie. Dit is ’n moontlikheid wat ons verbeelding vir ons oopmaak. En wanneer ’n moontlikheid vir ons betekenisvol word, begin dit iets aan ons hede doen. Dit beïnvloed waarna ons kyk, waaroor ons vra, wat ons leer, watter keuses ons oorweeg en watter eerste tree ons bereid is om te neem. Die droom hoef dus nie die toekoms te ken nie. Dit hoef net ’n moontlikheid oop te maak wat die moeite werd is om te ondersoek.

Daarom is toekomsagentskap nie die vermoë om die toekoms te beheer nie. Dit is die vermoë om daaraan deel te neem. Ons kan nie alles kies wat met ons gebeur nie, maar ons kan wel binne die ruimte wat ons het, betekenis vorm, moontlikhede ondersoek, besluite neem, eksperimenteer, leer uit wat gebeur en aanpas. Die toekoms word dan nie ’n bestemming wat iewers op ons wag nie, maar ’n voortdurende wisselwerking tussen wat ons ons kan voorstel, die werklikheid waarin ons staan en wat ons vervolgens doen.

En miskien is dit die belangrikste verskuiwing van alles: van wag vir die toekoms na deelneem aan die vorming daarvan. Nie omdat ons weet wat gaan gebeur nie, maar juis omdat ons dit nie weet nie. Onsekerheid maak verbeelding nodig. Onsekerheid maak leer nodig. Onsekerheid maak aanpassing nodig. En dit maak ons keuses betekenisvol.

Ons hoef dus nie te weet hoe 2060 gaan lyk om vandag betekenisvol daarmee te begin leef nie.

Ons kan vra:

Wat is moontlik?

Wat is vir my belangrik?

Wat kan ek leer?

Wat kan ek probeer?

Wat kan ek help verander?

En wanneer die werklikheid antwoord, luister ons.

Ons pas aan.

Ons kies weer.

Want tussen die wêreld wat ons geërf het en die wêreld wat nog moet kom, is daar hierdie merkwaardige menslike ruimte waarin ons kan verbeel, betekenis vorm, kies en handel.

Toekomsagentskap is hier reeds aan ’t gebeur.  

Nie met sekerheid oor môre nie, maar met genoeg verbeelding om ’n moontlikheid raak te sien, genoeg vermoë om betekenis daaraan te vorm, en genoeg agentskap om vandag iets daaraan te doen.

“Oktobermaand, die mooiste, mooiste maand...”

Vir baie mense is Oktober net Oktober. Die begin van lente. Langer dae. Bome wat weer kleur kry. Iets in die lug wat sê: die winter is verby.

Vir my is Oktober meer as dit.

Oktober herinner my aan ’n tyd toe my lewe skielik ’n ander rigting ingeslaan het. In Oktober 2014, ná amper drie dekades van voltydse teologiese en kerklike opleiding en bediening, het ek myself letterlik op straat bevind. Sonder werk. Sonder inkomste. Sonder die sekerheid van wat volgende kom.

Ek sou daardie Oktober in opdrag van die breër kerklike verband begin bou het aan nuwe en alternatiewe maniere van bediening in dieselfde omgewing waarin ek as gemeentedominee gewerk het. Ek het ’n plan gehad. Toe verander alles.

Ek moes inderhaas ander heenkome soek en ander planne maak.

Vir baie jare daarna was Oktober vir my moeilik. Dit was ’n soort jaarlikse voorraadopname. Hier is waar ek was. Hier is wat ek verloor het. Hier is waar ek nou is. En wat nou?

Miskien ken jy ook so ’n maand.

Of ’n dag.

Of ’n gebeurtenis.

Die oomblik waarop die lewe wat jy gedink het jy gaan leef, skielik nie meer bestaan nie.

Dit kan werk wees. ’n Verhouding. Gesondheid. Geld. ’n Besigheid. Aftrede. ’n Droom wat nie uitgewerk het nie. Of dalk bloot die ongemaklike besef dat jy al vir jare ’n lewe leef wat nie meer joune voel nie.

En dan moet jy besluit: Kyk ek net terug, of draai ek weer na die voorruit?

Die voorruit is groter as die tru-spieël

Ek hou van die eenvoudige beeld dat ’n motor se voorruit groter is as sy tru-spieël.

Die tru-spieël is belangrik. Ons moet weet waar ons vandaan kom. Ons moet terugkyk. Ons moet leer uit wat gebeur het.

Maar ons ry nie agteruit nie.

Die meeste van die pad lê voor.

Vir my het dit ’n belangrike skuif geword. Ek het al hoe meer begin besef dat terugkyk nuttig is, maar dat ’n mens nie jou hele lewe kan leef deur voortdurend in die tru-spieël te kyk nie.

En hoe meer ek geleer het oor hoe ons brein, liggaam en bewussyn werk, hoe interessanter het dit geword.

Ons is nie bloot passiewe ontvangers van wat met ons gebeur nie. Ons is organismes wat voortdurend probeer verstaan, voorspel, waardeer, moontlikhede verbeel en daarop reageer.

Ons kan die toekoms nog nie sien nie.

Maar ons kan dit verbeel.

En dit is belangrik.

Want voordat iets nuut in die wêreld kan gebeur, moet dit dikwels eers as ’n moontlikheid in iemand se kop bestaan.

Twaalf jaar in die Universiteit van die Lewe

Wanneer ek vandag oor die afgelope twaalf jaar dink, sien ek nie meer net ’n tydperk “tussen werke” nie.

Ek sien twaalf jaar in die Universiteit van die Lewe.

Dit is soos twaalf jaar op skool, net heeltemal anders.

Geen handboek nie.

Geen rooster nie.

Geen eksamen wat jy vooraf kan voorberei nie.

En beslis nie altyd ’n tweede kans nie.

In dié twaalf jaar het ek baie verloor.

My loopbaan is kortgeknip. Ek is uit diens gestel. Ek kon nie weer volhoubare werk kry nie. Daar was kanker. Daar was sekwestrasie. Ek het ’n huis, motors en spaargeld verloor. Ek het ook iets verloor wat baie moeiliker is om te beskryf: waardigheid, selfvertroue en die gevoel dat ek weet waar ek in die wêreld pas.

En toe was daar Covid-19.

Ek het amper my lewe verloor.

As ek alles opnoem, kan dit klink soos ’n katalogus van ellende.

Maar dit is nie hoe ek dit sien nie.

Ek het nie net dinge oorkom nie.

Ek het ook baie bekom.

Ek het geleer.

Ek het ander mense leer verstaan.

Ek het myself beter leer verstaan.

Ek het geleer dat werk en waarde nie dieselfde ding is nie.

Ek het geleer dat ’n mens jou identiteit maklik aan ’n pos, titel, salaris of rol kan vasmaak.  

Ek het geleer dat baie van die dinge waarvan ons dink ons is seker, eintlik aannames is.

En ek het iets geleer wat ek vandag baie waardeer: epistemiese nederigheid.

Dit is ’n groot woord vir ’n eenvoudige idee:

Ek weet nie alles nie.

Ek kan verkeerd wees.

Ek kan iets verkeerd verstaan.

My herinnering kan onvolledig wees.

My sekerheid kan vals wees.

Ek kan nuwe inligting kry en my mening verander.

Maar epistemiese nederigheid beteken nie dat ek niks weet en niks kan doen nie.

Dit beteken eerder dat ek bereid is om te leer terwyl ek leef.

En dit maak ruimte vir iets anders.

Droom.

“As ek kon, het ek vandag bedank.”

Nie lank gelede nie het iemand vir my ’n boodskap op WhatsApp ge­stuur.

Net een sin:

“As ek kon, het ek vandag bedank.” 

Ek ken die persoon. Ek ken iets van die omstandighede. Ek weet genoeg om te verstaan waarom daardie woorde daar was.

My antwoord was kort:

“Doen dit.”  

Nie omdat ek dink almal moet môre hul werk bedank nie.

Inteendeel. Dit kan ’n onverantwoordelike ding wees om te doen as jy nie kan bekostig om dit te doen nie.

Maar ek ken die persoon. Ek het die omstandighede verstaan. En ek het iets anders vertrou.

Die menslike organisme.

Daardie ongelooflike, miljarde jare oue erfenis van evolusie wat in ons are, ons breine, ons liggame en ons vermoë om aan te pas voortleef.

Ons is nie ontwerp om vir altyd dieselfde te bly nie.

Ons is lewende, aanpasbare wesens.

Ons kan leer.

Ons kan verander.

Ons kan nuwe moontlikhede raaksien.

Ons kan planne maak.

Ons kan probeer.

Ons kan misluk.

Ons kan weer probeer.

Natuurlik is daar grense. Nie almal kan elke oomblik alles net los en van voor af begin nie. Omstandighede maak saak. Geld maak saak. Gesondheid maak saak. Verantwoordelikhede maak saak.

Maar soms is die grootste beperking nie dat daar geen moontlikheid is nie.

Dit is dat ons opgehou het om moontlikhede te sien.

Dat ons ophou droom het?

Waar jy gevier word

In die twaalf jaar “tussen werke” het ek ’n beginsel ’n paar keer begin toepas wat ek baie eenvoudig vind:

Go where you’re celebrated, not where you’re tolerated.

Wees waar jy gevier word, nie waar jy bloot geduld word nie.

Dit beteken nie jy moet voortdurend weghardloop wanneer iemand jou kritiseer nie. Dit beteken ook nie dat elke nuwe plek beter gaan wees nie.

Maar daar kom soms ’n tyd wanneer jy eerlik moet vra:

Is hierdie plek nog ’n plek waar ek kan groei en bydra? 

Of hou ek net vas omdat dit bekend is?

Ek het ’n paar keer opgepak.

Nie altyd maklik nie.

Nie altyd sonder vrees nie.

Maar ek het geleer dat vertrek soms nie ’n mislukking is nie.

Soms is dit ’n besluit om weer moontlikheid oop te maak.

En dit bring my by die punt van hierdie storie.

Dit gaan eintlik nie oor my nie.

Dit gaan oor jou.

Wat as jy weer begin droom?

Toe ons kinders was het ons groot drome gehad.

Ons wou vlieëniers word, en ruimtevaarders, ons wou wildbeskermingsparke bou...

Vir die meeste mense lê daardie drome ver terug in die verlede.  

Miskien het jy ook opgehou droom.

Miskien omdat die lewe jou geleer het om realisties te wees.

Miskien omdat jy al ’n paar keer probeer het.

Miskien omdat iemand vir jou gesê het jy is te oud.

Te oud om te begin.

Te oud om te verander.

Te oud om iets nuuts te leer.

Te oud om ’n onderneming te begin.

Te oud om weer te studeer.

Te oud om verlief te raak.

Te oud om ’n ander pad te kies.

Of dalk het jy jouself dit vertel.

Ek wil jou nie vertel dat alles moontlik is nie.

Dit is nie.

Ons het liggame met grense. Ons het verantwoordelikhede. Ons het finansiële beperkings. Ons het ander mense wat van ons afhanklik is. Ons het tyd wat verbygaan.

Maar tussen “alles is moontlik” en “niks is moontlik nie” lê ’n enorme ruimte.

Dit is die ruimte waarin ons leef.

Dit is die ruimte waarin ons besluit.

Dit is die ruimte waarin ons droom.

Waag om te droom

Droom beteken nie om die werklikheid te ignoreer nie.

Droom beteken om binne die werklikheid te vra:

Wat kan nog moontlik wees?

Begin klein.

Droom groot.

Maar begin klein.

Skryf die idee neer.

Maak die oproep.

Leer die vaardigheid.

Praat met iemand.

Probeer die produk.

Begin die onderneming as ’n syprojek.

Gaan na die kursus.

Stuur die boodskap.

Verander die roetine.

Sê nee vir iets wat jou al jare kleiner maak.

Sê ja vir iets wat jou bang maak, maar waarvan jy weet jy moet dit probeer.

En moenie wag totdat jy heeltemal seker is nie.

Sekerheid kom dikwels ná die eerste tree, nie voor die eerste tree nie.

’n Aantal vrae om jou droom wakker te maak

Vra jouself:

As ek nie bang was om te misluk nie, wat sou ek graag wou probeer?

Wat sou ek doen as niemand my ouderdom, verlede of vorige mislukkings teen my gehou het nie?

Watter probleem sien ek rondom my waarvoor ek dalk iets kan beteken?

Waar is ek besig om bloot geduld te word terwyl ek eintlik êrens anders kan bydra?

Wat het ek oor die jare geleer wat vir iemand anders waardevol kan wees?

Watter deel van myself het ek lanklaas gebruik?

Wat wil ek nog leer?

Wie kan ek help?

Watter soort lewe wil ek oor vyf jaar hê?

En dan die belangrikste vraag:

Wat is een klein ding wat ek hierdie week kan doen om daardie moontlikheid ’n bietjie meer werklik te maak?

Nie volgende jaar nie.

Hierdie week.

Jy hoef nie te weet hoe die storie eindig nie

Een van die dinge wat ek uit my eie kronkelpaaie geleer het, is dat ons dikwels dink ons moet eers die hele pad ken voordat ons kan begin.

Ons hoef nie.

Toe my lewe in Oktober 2014 verander het, het ek nie geweet wat twaalf jaar later sou gebeur nie.

Ek het nie geweet van alles wat nog sou kom nie.

Ek het nie geweet hoeveel ek sou verloor nie.

Ek het ook nie geweet hoeveel ek sou leer nie.

En ek het beslis nie geweet dat ek eendag na daardie jare sou terugkyk en kon sê:

Ek is bevoorreg.

Ek is dankbaar.

Ek is gelukkig.

Nie omdat alles goed gegaan het of volgens plan verloop het nie.

Juis omdat ek geleer het dat ’n lewe nie net gemeet word aan wat met jou gebeur nie, maar ook aan wat jy daarmee doen.

So, as Oktober vir jou ook ’n maand van voorraadopname is, kyk terug.

Maar moenie daar bly nie.

Kyk wat jy oorleef het.

Kyk wat jy geleer het.

Kyk wat jy vandag weet wat jy tien of twintig jaar gelede nie geweet het nie.

Kyk na die vaardighede, mense, kennis en ervaring wat jy intussen bekom het.

En kyk dan deur die voorruit.

Die pad is nog daar.

Miskien is daar ’n draai.

Miskien ’n nuwe bestemming.

Miskien net die volgende honderd meter.

Dit is genoeg.

Want jy hoef nie vandag te weet waar jy oor twaalf jaar gaan wees nie.

Jy moet net bereid wees om weer te vra:

Wat as? 

Wat as ek weer probeer?

Wat as ek iets nuuts leer?

Wat as ek weggaan?

Wat as ek begin?

Wat as ek hierdie keer nie net oorleef nie, maar iets nuuts bou?

Wat as daar nog ’n hoofstuk is?

Ek kan natuurlik nie belowe dat jou droom sal werk nie.

Ek kan jou nie belowe dat dit maklik sal wees nie.

Ek kan jou nie belowe dat jy nie weer sal verloor nie.

Maar ek kan uit my eie ervaring sê:

Ek kon. 

Ek kon ná verlies en vernedering weer begin dink.

Ek kon ná teleurstelling weer hoop.

Ek kon ná jare van onsekerheid weer moontlikhede sien.

Ek kon weer droom.

Jy kan dalk ook.

Nie noodwendig dieselfde droom nie.

Nie op dieselfde manier nie.

Nie volgens iemand anders se tydlyn nie.

Jou droom.

Jou volgende moontlikheid.

Jou volgende tree.

Want Oktober is nie net ’n herinnering aan waar ons was nie.

Dit kan ook ’n uitnodiging wees om te vra waarheen ons nog kan gaan.

Waag om te droom.

En begin klein.

Die voorruit is groter as die tru-spieël.

Ons ry nie agteruit nie.