Die besoek aan koning Menelaos, wat sy storie vertel – intussen beraam die vryers op Itaka 'n komplot teen Telemachos.

Hulle het die laaggeleë stad Lakedaimon bereik en reguit na Menelaos se huis gery. Hulle het hom tuis gekry, waar hy saam met sy baie familielede fees gevier het ter ere van die bruilof van sy seun, en ook van sy dogter, wat hy aan die seun van daardie dapper vegter Achilles gegee het. Hy het sy toestemming gegee en haar al aan hom belowe toe hy nog by Troje was, en nou het die gode die huwelik laat gebeur. Daarom het hy haar met strydwaens en perde gestuur na die stad van die Murmidone, oor wie Achilles se seun geheers het. Vir sy enigste seun het hy 'n bruid uit Sparta gevind, die dogter van Alektor. Hierdie seun, Megapenthes, is vir hom gebore uit 'n slavin, want die hemel het Helena geen kinders meer gegee nadat sy Hermione gebaar het nie, wat so mooi was soos die goue Afrodite self.

So het die bure en familie van Menelaos in sy huis fees gevier en vrolik gewees. Daar was ook 'n sanger wat vir hulle gesing en op sy lier gespeel het, terwyl twee akrobate tussen hulle rondgegaan en kunsies gedoen het sodra die man sy deuntjie begin speel het.

Telemachos en Nestor se seun het hul perde by die hek stilgehou. Toe kom Eteoneus, Menelaos se dienaar, uit, en sodra hy hulle sien, hardloop hy haastig terug die huis in om dit vir sy meester te vertel. Hy het nader aan hom gegaan en gesê: "Menelaos, hier het 'n paar vreemdelinge aangekom, twee mans wat lyk soos seuns van Zeus. Wat moet ons doen? Moet ons hul perde uitspan, of vir hulle sê om elders vriende te soek so goed as wat hulle kan?"

Menelaos was baie kwaad en het gesê: "Eteoneus, seun van Boëthoös, jy was nog nooit 'n dwaas nie, maar nou praat jy soos 'n onnosele. Span natuurlik hul perde uit, en bring die vreemdelinge binne sodat hulle kan eet. Ek en jy het dikwels genoeg in ander mense se huise gebly voordat ons hier teruggekom het. Mag die hemel gee dat ons voortaan hier in vrede kan rus."

Eteoneus het haastig teruggegaan en die ander dienaars gesê om saam met hom te kom. Hulle het die swetende perde onder die juk uitgehaal, hulle by die krippe vasgemaak en vir hulle hawer en gars gemeng gegee. Toe het hulle die strydwa teen die agterste muur van die binnehof laat leun en die pad gewys die huis in. Telemachos en Peisistratos was verstom toe hulle dit sien, want dit het geskitter soos die son en die maan. Toe hulle alles na hartelus bewonder het, het hulle na die badkamer gegaan en hulle gewas.

Nadat die dienaars hulle gewas en met olie gesalf het, het hulle vir hulle wolmantels en hemde gebring, en die twee het langs Menelaos gaan sit. 'n Diensmeisie het vir hulle water in 'n pragtige goue beker gebring en dit in 'n silwer kom uitgegooi sodat hulle hul hande kon was, en sy het 'n skoon tafel langs hulle ingetrek. Die huishoudster het vir hulle brood gebring en baie lekker dinge aangebied van wat daar in die huis was, terwyl die voorsnyer vir hulle borde met allerlei soorte vleis gebring en goue bekers langs hulle neergesit het.

Toe het Menelaos hulle gegroet en gesê: "Eet, en welkom. Wanneer julle klaar geëet het, sal ek vra wie julle is, want die afkoms van mans soos julle kan nie verlore wees nie. Julle moet afstammelinge wees van konings wat die septer dra, want arm mense het nie seuns soos julle nie."

Daarop het hy vir hulle 'n stuk vet gebraaide lendevleis aangegee wat as 'n uitgesoekte stuk by hom neergesit is, en hulle het die lekker dinge wat voor hulle was, aangevat. Sodra hulle genoeg geëet en gedrink het, het Telemachos met sy kop so naby aan Nestor se seun dat niemand kon hoor nie, gesê: "Kyk, Peisistratos, my hartsvriend, sien hoe blink die brons en goud – en die barnsteen, die ivoor en die silwer. Alles is so pragtig dat dit is asof ek die paleis van Zeus op die Olimpus sien. Ek is vol verwondering."

Menelaos het hom gehoor en gesê: "Niemand, my seuns, kan hom met Zeus meet nie, want sy huis en alles om hom is onsterflik. Maar onder sterflike mense – wel, daar is dalk iemand anders wat soveel rykdom as ek het, of dalk nie. Maar in elk geval het ek ver gereis en baie swaargekry, want dit het amper agt jaar geduur voordat ek met my vloot tuis kon kom. Ek was in Siprus, in Fenisië en by die Egiptenare. Ek was ook by die Etiopiërs, die Sidoniërs en die Erembe, en in Libië, waar die lammers horings het sodra hulle gebore word en die skape drie keer per jaar lam. Elkeen in daardie land, of hy nou baas of kneg is, het volop kaas, vleis en goeie melk, want die ooie gee die hele jaar deur melk.

"Maar terwyl ek tussen hierdie mense rondgereis en groot rykdom bymekaargemaak het, is my broer in die geheim en op 'n gruwelike manier vermoor deur die verraad van sy slegte vrou, sodat ek geen plesier daarin het om heer van al hierdie rykdom te wees nie. Wie ook al julle ouers is, hulle moes julle van dit alles vertel het, en van my swaar verlies toe 'n statige huis, vol en pragtig toegerus, verwoes is. Ek wens ek het tuis gebly met net 'n derde van wat ek nou het, en dat almal wat op die vlakte van Troje gesterf het, ver van Argos af, nog geleef het. Dikwels, terwyl ek hier in my huis sit, treur ek oor elkeen van hulle. Soms huil ek hardop van droefheid, maar dan hou ek weer op, want huil is 'n koue troos en 'n mens word gou moeg daarvoor. Maar hoe ek ook al oor hulle treur, oor een man treur ek meer as oor hulle almal. Ek kan nie eens aan hom dink sonder om 'n afkeer van kos en slaap te kry nie, so ellendig maak hy my, want niemand van al die Agaiërs het so hard gewerk of so veel gewaag soos hy nie. Hy het niks daarvoor gekry nie, en vir my het hy 'n erfenis van droefheid nagelaat, want hy is al lank weg, en ons weet nie of hy lewe of dood is nie. Sy ou vader, sy lankmoedige vrou Penelope, en sy seun Telemachos, wat hy as 'n baba in die arms agtergelaat het, is diep in rou oor hom."

So het Menelaos gepraat, en Telemachos se hart het verlang toe hy aan sy vader dink. Trane het uit sy oë geval toe hy hoor hoe daar so van hom gepraat word, sodat hy sy mantel met albei hande voor sy gesig gehou het. Toe Menelaos dit sien, het hy getwyfel of hy hom self die tyd moes laat kies om te praat, of hom dadelik moes vra en uitvind waaroor dit alles gaan.

Terwyl hy so in twee gedagtes was, het Helena uit haar hoë, gewelfde en geurige kamer afgekom, so lieflik soos Artemis self. Adraste het vir haar 'n stoel gebring, Alkippe 'n sagte wolmat, terwyl Fulo vir haar die silwer werkmandjie gaan haal het wat Alkandra, die vrou van Polubos, vir haar gegee het. Polubos het in Tebe in Egipte gewoon, die rykste stad in die hele wêreld. Hy het vir Menelaos twee baddens van suiwer silwer gegee, twee driepote en tien talente goud. Daarbenewens het sy vrou vir Helena pragtige geskenke gegee, naamlik 'n goue spinstok en 'n silwer werkmandjie wat op wieletjies geloop het, met 'n goue band om die bokant. Dit het Fulo nou langs haar neergesit, vol fyngespinde garing, en 'n spinstok met viooltjiekleurige wol daarop is bo-op gelê. Toe het Helena gaan sit, haar voete op die voetbankie gesit en haar man begin uitvra.

"Weet ons, Menelaos," het sy gesê, "wat die name is van hierdie vreemdelinge wat by ons kom kuier het? Sal ek reg of verkeerd raai? Maar ek kan nie help om te sê wat ek dink nie. Nog nooit het ek iemand, man of vrou, gesien wat so baie na 'n ander lyk as hierdie jong man na Telemachos nie – regtig, as ek na hom kyk, weet ek amper nie wat om te dink nie. Telemachos is die seun wat Odusseus as 'n baba agtergelaat het toe julle Agaiërs met oorlog in die hart na Troje gegaan het, ter wille van my, skaamtelose vrou wat ek is."

"My liewe vrou," het Menelaos geantwoord, "ek sien die ooreenkoms net soos jy. Sy hande en voete is net soos dié van Odusseus, en so ook sy hare, die vorm van sy kop en die uitdrukking in sy oë. Boonop, toe ek oor Odusseus gepraat en vertel het hoeveel hy ter wille van my gely het, het trane uit sy oë geval en het hy sy gesig in sy mantel weggesteek."

Toe het Peisistratos gesê: "Menelaos, seun van Atreus, u is reg as u dink dat hierdie jong man Telemachos is. Maar hy is baie beskeie, en hy is skaam om hier te kom en 'n gesprek te begin met iemand wie se geselskap so goddelik interessant is soos u s'n. My vader, Nestor, het my gestuur om hom hierheen te begelei, want hy wou weet of u hom raad of 'n voorstel kan gee. 'n Seun kry altyd moeilikheid by die huis wanneer sy vader weggegaan het en hom sonder ondersteuners gelaat het. Dit is hoe dit nou met Telemachos gaan, want sy vader is weg, en daar is niemand onder sy eie mense wat hom bystaan nie."

"Goeie genade," het Menelaos geantwoord, "dan kry ek 'n besoek van die seun van 'n baie dierbare vriend, wat ter wille van my baie swaargekry het. Ek het nog altyd gehoop om hom met die grootste eer te onthaal wanneer die hemel ons 'n veilige terugkeer van oorkant die see gegee het. Ek sou vir hom 'n stad in Argos gestig en vir hom 'n huis gebou het. Ek sou hom laat trek het uit Itaka met sy goed, sy seun en al sy mense, en ek sou vir hulle een van die naburige stede wat aan my onderdanig is, geplunder het. So sou ons mekaar gedurig gesien het, en niks behalwe die dood sou so 'n hegte en gelukkige omgang kon onderbreek nie. Maar ek veronderstel die hemel het ons so 'n groot geluk misgun, want dit het die arme kêrel verhinder om ooit by die huis te kom."

So het hy gepraat, en sy woorde het hulle almal laat huil. Helena het gehuil, Telemachos het gehuil, en Menelaos ook, en Peisistratos kon ook nie keer dat sy oë vol trane skiet nie, toe hy aan sy dierbare broer Antilochos dink, wat deur die seun van die stralende Eos doodgemaak is. Daarop het hy vir Menelaos gesê:

"My vader Nestor het altyd vir my gesê, wanneer ons by die huis oor u gepraat het, dat u 'n mens met 'n seldsame en uitstekende verstand is. As dit dan moontlik is, doen asseblief wat ek u vra. Ek hou nie daarvan om te huil terwyl ek my aandete eet nie. Die oggend sal op sy tyd kom, en in die voormiddag gee ek nie om hoeveel ek huil oor dié wat dood en weg is nie. Dit is al wat ons vir die arme siele kan doen. Ons kan net ons koppe vir hulle skeer en die trane van ons wange afvee. Ek het 'n broer gehad wat by Troje gesterf het. Hy was glad nie die swakste man daar nie. U het hom sekerlik geken – sy naam was Antilochos. Ek het hom self nooit gesien nie, maar hulle sê hy was buitengewoon vinnig te voet en dapper in die geveg."

"Jou verstandigheid, my vriend," het Menelaos geantwoord, "is groter as jou jare. Dit is duidelik dat jy na jou vader aard. 'n Mens sien gou wanneer 'n man die seun is van iemand wat die hemel geseën het met 'n vrou en kinders – en die hemel het Nestor van begin tot einde al sy dae geseën. Dit het hom 'n gesonde oudag in sy eie huis gegee, met seuns om hom wat goedgesind sowel as dapper is. Ons sal dus 'n einde maak aan al hierdie gehuil en weer aandag aan ons aandete gee. Laat water oor ons hande gegooi word. Ek en Telemachos kan môreoggend volledig met mekaar praat."

Daarop het Asfalion, een van die dienaars, water oor hulle hande gegooi, en hulle het die lekker dinge wat voor hulle was, aangevat.

Toe het Helena, die dogter van Zeus, aan iets anders gedink. Sy het 'n kruid in die wyn gegooi wat alle sorg, droefheid en slegte bui verdryf. Wie ook al wyn drink waarin dit gemeng is, kan die hele res van die dag nie 'n enkele traan stort nie, selfs al val sy vader en moeder albei dood neer, of al sien hy hoe 'n broer of 'n seun voor sy oë stukkend gekap word. Hierdie middel, met sulke groot krag en deug, het Helena gekry van Poludamna, die vrou van Thon, 'n vrou uit Egipte. Daar groei allerlei kruie, sommige goed om in die mengbak te gooi en ander giftig. Boonop is elkeen in die hele land 'n bekwame geneesheer, want hulle is van die geslag van Paiëon. Toe Helena die middel in die mengbak gegooi en die dienaars gesê het om die wyn rond te skink, het sy gesê:

"Menelaos, seun van Atreus, en julle, my goeie vriende, seuns van eerbare vaders – Zeus gee immers goed en kwaad soos hy wil, want hy kan alles doen – eet en drink hier soos julle wil, en luister terwyl ek julle 'n verhaal vertel wat by die geleentheid pas. Ek kan nie al Odusseus se dade een vir een noem nie, maar ek kan vertel wat hy gedoen het toe hy voor Troje was en julle Agaiërs in allerlei moeilikhede was. Hy het homself met wonde en kneusplekke bedek, homself heeltemal in vodde aangetrek, en die vyand se stad binnegegaan soos 'n kneg of 'n bedelaar, heeltemal anders as wat hy gelyk het toe hy tussen sy eie mense was. In hierdie vermomming het hy die stad Troje binnegegaan, en niemand het iets vir hom gesê nie. Ek alleen het hom herken en hom begin uitvra, maar hy was te slim vir my. Maar nadat ek hom gewas en gesalf en vir hom klere gegee het, en nadat ek 'n plegtige eed gesweer het dat ek hom nie aan die Trojane sou verraai voordat hy veilig terug was by sy eie kamp en die skepe nie, het hy my alles vertel wat die Agaiërs van plan was om te doen. Hy het baie Trojane doodgemaak en baie inligting gekry voordat hy die kamp van die Argiewe bereik het. Oor al hierdie dinge het die Trojaanse vroue gerou, maar wat my betref, ek was bly, want my hart het begin verlang na my huis. Ek was ongelukkig oor die onreg wat Afrodite my aangedoen het toe sy my daarheen gebring het, weg van my land, my dogtertjie en my wettige man, wat waarlik glad nie kortkom aan voorkoms of verstand nie."

Toe het Menelaos gesê: "Alles wat jy gesê het, my liewe vrou, is waar. Ek het ver gereis en baie met helde te doen gehad, maar ek het nog nooit so 'n man soos Odusseus gesien nie. Watter uithouvermoë, en watter moed het hy getoon in die houtperd, waarin al die dapperste Argiewe gelê en wag het om dood en verderf oor die Trojane te bring. Op daardie oomblik het jy na ons toe gekom. Een of ander god wat die Trojane goedgesind was, het jou seker daartoe aangespoor, en jy het Deifobos by jou gehad. Drie keer het jy om ons skuilplek geloop en daarteen geklop. Jy het ons hoofmanne elkeen op sy eie naam geroep en die stemme van al ons vrouens nageboots. Diomedes, Odusseus en ek het van ons sitplekke binne gehoor watter lawaai jy maak. Ek en Diomedes kon nie besluit of ons sommer daar en dan moes uitspring, of jou van binne af moes antwoord nie, maar Odusseus het ons almal teruggehou, en ons het doodstil gesit, almal behalwe Antiklos. Hy wou jou net begin antwoord, toe druk Odusseus sy twee sterk hande oor sy mond en hou dit daar. Dit het ons almal gered, want hy het Antiklos se mond toegehou totdat Athene jou weer weggeneem het."

"Hoe hartseer," het Telemachos uitgeroep, "dat dit alles hom nie kon red nie, en ook nie sy eie ystermoed nie. Maar wees nou so goed en stuur ons almal bed toe, sodat ons kan gaan lê en die geseënde geskenk van slaap kan geniet."

Daarop het Helena die diensmeisies gesê om beddens op te maak in die kamer in die poorthuis, met goeie rooi komberse, en oortreksels bo-oor te sprei, met wolmantels vir die gaste om aan te trek. Die diensmeisies het toe met 'n fakkel uitgegaan en die beddens opgemaak, en 'n dienaar het die vreemdelinge kort daarna daarheen gebring. So het Telemachos en Peisistratos daar in die voorhof geslaap, terwyl die seun van Atreus in 'n binnekamer gelê het met die lieflike Helena langs hom.

Toe die kind van die môre, Eos met haar rooskleurige vingers, verskyn, het Menelaos opgestaan en hom aangetrek. Hy het sy sandale aan sy mooi voete vasgebind, sy swaard oor sy skouers gehang en sy kamer verlaat, soos 'n onsterflike god om te sien. Toe het hy langs Telemachos gaan sit en gesê:

"En wat, Telemachos, het jou gebring om hierdie lang seereis na Lakedaimon te onderneem? Is jy hier vir die volk se sake of vir jou eie? Vertel my alles daarvan."

"Ek het gekom," het Telemachos geantwoord, "om te sien of u my iets van my vader kan vertel. Ek word uit huis en haard geëet. My mooi landgoed word verkwis, en my huis is vol skurke wat aanmekaar groot getalle van my skape en beeste slag, onder die voorwendsel dat hulle my moeder die hof maak. Daarom smeek ek u by u knieë: vertel my as u kan van my vader se treurige einde, of u dit met u eie oë gesien het, of van een of ander reisiger gehoor het, want hy is vir moeilikheid gebore. Moenie dinge versag uit jammerte vir my nie, maar vertel my reguit presies wat u gesien het. As my dapper vader Odusseus u ooit met woord of daad trou gedien het toe julle Agaiërs deur die Trojane geteister is, onthou dit nou tot my guns en vertel my alles eerlik."

Menelaos was baie geskok toe hy dit hoor. "So," het hy uitgeroep, "hierdie lafaards wil 'n dapper man se bed inpalm? Net so goed kan 'n hinde haar pasgebore kleintjies in die lêplek van 'n leeu neerlê en dan gaan wei in die woud of in 'n grasryke kloof. Wanneer die leeu na sy lêplek terugkom, maak hy gou klaar met albei – en so sal Odusseus met hierdie vryers doen. By vader Zeus, Athene en Apollo, as Odusseus nog dieselfde man is as toe hy op Lesbos met Filomeleides gestoei en hom so hard neergegooi het dat al die Agaiërs hom toegejuig het – as hy nog so is en naby hierdie vryers sou kom, sou hulle 'n kort lewe en 'n bitter bruilof hê. Maar wat jou vrae betref, ek sal nie om die bos lei of jou bedrieg nie. Ek sal jou sonder om iets weg te steek alles vertel wat die ou man van die see vir my gesê het.

"Ek het probeer om hierheen te kom, maar die gode het my in Egipte vasgehou, want my hekatombes het hulle nie ten volle tevrede gestel nie, en die gode is baie streng daaroor dat hulle kry wat hulle toekom. Nou, voor die kus van Egipte, omtrent so ver as wat 'n skip in 'n dag kan seil met 'n goeie sterk wind agter hom, is daar 'n eiland wat Faros heet. Dit het 'n goeie hawe waaruit skepe die oop see kan invaar nadat hulle water ingeneem het. Hier het die gode my twintig dae lank laat vaskeer in windstilte, sonder soveel as 'n asempie gunstige wind om my vorentoe te help. Ons sou heeltemal sonder kos geraak het en my manne sou van honger omgekom het, as 'n godin my nie jammer gekry en gered het nie. Dit was Eidothea, die dogter van Proteus, die ou man van die see, want sy het baie van my gehou.

"Sy het een dag na my gekom toe ek alleen was, soos ek dikwels was, want die manne het altyd met hul gehakte vishoeke oor die hele eiland rondgeloop in die hoop om 'n vis of twee te vang om hulle van die pyn van honger te red. 'Vreemdeling,' het sy gesê, 'dit lyk vir my of jy daarvan hou om so honger te ly – in elk geval pla dit jou nie veel nie, want jy bly dag na dag hier vassit sonder om eens te probeer wegkom, al sterf jou manne stadig.'

"'Laat ek jou sê,' het ek geantwoord, 'watter godin jy ook al is, dat ek nie uit my eie wil hier bly nie. Ek moet die gode wat in die hemel woon, beledig het. Sê my dan, want die gode weet alles, watter een van die onsterflikes my so teëhou, en sê my ook hoe ek oor die see kan vaar om by my huis te kom.'

"'Vreemdeling,' het sy geantwoord, 'ek sal dit alles vir jou duidelik maak. Hier rond woon daar 'n ou onsterflike onder die see wat Proteus heet. Hy is 'n Egiptenaar, en die mense sê hy is my vader. Hy is Poseidon se hoofdienaar en ken elke duim van die hele seebodem. As jy hom kan vang en styf vashou, sal hy jou van jou reis vertel, watter roete jy moet neem en hoe jy oor die see moet vaar om by jou huis te kom. As jy wil, sal hy jou ook vertel alles wat by jou huis gebeur het, goed en sleg, terwyl jy op jou lang en gevaarlike reis weg was.'

"'Kan jy my 'n lis wys,' het ek gesê, 'waarmee ek hierdie ou god kan vang sonder dat hy dit vermoed en my uitvang? Want 'n god word nie maklik gevang nie – nie deur 'n sterflike mens nie.'

"'Vreemdeling,' het sy gesê, 'ek sal dit alles vir jou duidelik maak. Omtrent wanneer die son die middel van die hemel bereik, kom die ou man van die see onder die golwe uit, aangekondig deur die westewind wat die water oor sy kop laat rimpel. Sodra hy uitgekom het, gaan lê hy en slaap in 'n groot seegrot. Daar kom die robbe – Halosudne se kuikens, soos hulle hulle noem – ook uit die grys see en gaan in troppe om hom lê en slaap, en hulle bring 'n baie sterk visreuk saam. Vroeg môreoggend sal ek jou na hierdie plek neem en jou in 'n hinderlaag laat lê. Kies dus die drie beste manne uit wat jy in jou vloot het, en ek sal jou al die toertjies vertel wat die ou man op jou sal probeer.

"'Eers sal hy al sy robbe deurkyk en hulle tel. Wanneer hy hulle gesien en op sy vyf vingers afgetel het, sal hy tussen hulle gaan slaap soos 'n herder tussen sy skape. Die oomblik dat jy sien hy slaap, gryp hom. Gebruik al jou krag en hou hom vas, want hy sal sy uiterste bes doen om van jou weg te kom. Hy sal homself verander in elke soort skepsel wat op die aarde loop, en hy sal ook vuur en water word. Maar jy moet hom vashou en al stywer en stywer druk, totdat hy met jou begin praat en terugkom na hoe hy was toe jy hom sien gaan slaap het. Dan kan jy jou greep verslap en hom laat gaan, en jy kan hom vra watter een van die gode vir jou kwaad is en wat jy moet doen om oor die see by jou huis te kom.'

"Toe sy dit gesê het, het sy onder die golwe ingeduik, en ek het teruggedraai na die plek waar my skepe op die strand in 'n ry gelê het. My hart was swaar van kommer terwyl ek loop. Toe ek by my skip kom, het ons aandete gemaak, want die nag was aan die val, en ons het op die strand kamp opgeslaan.

"Toe die kind van die môre, Eos met haar rooskleurige vingers, verskyn, het ek die drie manne saamgeneem op wie se dapperheid ek in alles die meeste kon staatmaak. Ons het langs die see geloop, en ek het vurig tot die hemel gebid. Intussen het die godin vier robvelle vir ons van die seebodem af gaan haal. Hulle was almal pas afgeslag, want sy wou haar vader 'n poets bak. Toe het sy vier kuile vir ons gegrawe om in te lê, en gaan sit en wag dat ons opdaag. Toe ons by haar kom, het sy ons een ná die ander in die kuile laat lê en 'n robvel oor elkeen van ons gegooi. Daardie hinderlaag sou ondraaglik gewees het, want die stank van die vissige robbe was verskriklik – wie sou by 'n seemonster gaan slaap as hy dit kan vermy? Maar ook hier het die godin ons gehelp en iets uitgedink wat ons groot verligting gegee het. Sy het 'n bietjie ambrosia onder elke man se neus gesit, en dit het so heerlik geruik dat dit die reuk van die robbe heeltemal weggeneem het.

"Ons het die hele oggend gewag en die beste daarvan gemaak. Ons het gekyk hoe die robbe in hulle honderde uitkom om op die strand in die son te lê. Teen die middag het die ou man van die see ook uitgekom. Toe hy sy vet robbe kry, het hy tussen hulle deurgeloop en hulle getel. Ons was van die eerstes wat hy getel het, en hy het nooit enige bedrog vermoed nie. Toe hy klaar getel het, het hy dadelik gaan lê om te slaap. Toe storm ons met 'n skreeu op hom af en gryp hom. Hy het meteens met sy ou truuks begin. Eers het hy in 'n leeu met 'n groot maanhaar verander, toe skielik in 'n draak, 'n luiperd, 'n wildevark. Die volgende oomblik was hy lopende water, en net daarna weer 'n boom. Maar ons het aan hom vasgeklou en nooit ons greep verloor nie, totdat die slim ou wese uiteindelik moedeloos geraak en gesê het: 'Watter god was dit, seun van Atreus, wat saam met jou hierdie plan beraam het om my in 'n strik te vang en teen my wil te gryp? Wat wil jy hê?'

"'Dit weet jy self, ou man,' het ek geantwoord. 'Jy gaan niks wen deur my te probeer afskud nie. Dit is omdat ek al so lank op hierdie eiland vasgekeer is en geen teken sien dat ek ooit sal kan wegkom nie. Ek verloor alle moed. Sê my dan – want julle gode weet alles – watter van die onsterflikes my terughou, en sê my ook hoe ek oor die see kan vaar om my huis te bereik.'

"'Wel,' het hy gesê, 'as jy jou reis wil voltooi en gou by die huis wil kom, moet jy offers aan Zeus en die ander gode bring voordat jy aan boord gaan. Want dit is bepaal dat jy nie terug by jou vriende en jou eie huis sal kom nie, voordat jy teruggegaan het na die rivier van Egipte, wat uit die hemel gevoed word, en heilige hekatombes geoffer het aan die onsterflike gode wat in die hemel regeer. As jy dit gedoen het, sal hulle jou jou reis laat voltooi.'

"Ek was gebroke van hart toe ek hoor dat ek die hele lang en vreeslike seereis terug na Egipte moes aflê. Tog het ek geantwoord: 'Ek sal alles doen, ou man, wat jy my opgelê het. Maar sê my nou, en sê my die waarheid: Het al die Agaiërs wat Nestor en ek agtergelaat het toe ons van Troje af weggevaar het, veilig by die huis gekom? Of het iemand van hulle 'n slegte einde gekry, hetsy aan boord van sy eie skip of tussen sy vriende, nadat die dae van sy oorlogvoering verby was?'

"'Seun van Atreus,' het hy geantwoord, 'waarom vra jy my? Jy moet liewer nie weet wat ek jou kan vertel nie, want jou oë sal sekerlik volskiet as jy my verhaal gehoor het. Baie van dié na wie jy vra, is dood en weg, maar baie leef nog. Net twee van die hoofmanne onder die Agaiërs het op hulle tuisreis omgekom. Wat op die slagveld gebeur het – daar was jy self. 'n Derde Agaiese leier is nog op see, lewend, maar verhinder om terug te keer. Ajax het skipbreuk gely, want Poseidon het hom op die groot rotse van Gurai gedryf. Tog het hy hom veilig uit die water laat kom, en ondanks al Athene se haat sou hy die dood ontsnap het as hy homself nie deur sy grootpratery verwoes het nie. Hy het gesê die gode kan hom nie verdrink nie, al het hulle dit probeer. Toe Poseidon dié groot woorde hoor, het hy sy drietand in sy twee gespierde hande gegryp en die rots van Gurai in twee stukke geslaan. Die onderste deel het gebly waar dit was, maar die deel waarop Ajax gesit het, het halsoorkop in die see geval en Ajax saamgeneem. So het hy soutwater gedrink en verdrink.

"'Jou broer en sy skepe het ontkom, want Hera het hom beskerm. Maar net toe hy die hoë kaap van Malea wou bereik, is hy deur 'n swaar storm gevang. Dit het hom, heeltemal teen sy wil, weer na die oop see gevoer, en hom na die voorland gedryf waar Thuestes vroeër gewoon het, maar waar Aigisthos toe gewoon het. Na 'n ruk het dit egter gelyk of hy tog veilig sou terugkeer, want die gode het die wind laat terugdraai na sy ou rigting, en hulle het by die huis gekom. Toe het Agamemnon sy geboortegrond gesoen en trane van vreugde gestort omdat hy weer in sy eie land was.

"'Nou was daar 'n wagter wat Aigisthos altyd op wag laat staan het, en aan wie hy twee talente goud beloof het. Hierdie man het 'n hele jaar lank uitgekyk om seker te maak dat Agamemnon nie ongemerk verbyglip en oorlog voorberei nie. Toe hy Agamemnon sien verbygaan, het hy Aigisthos gaan vertel, en dié het dadelik 'n komplot teen hom begin smee. Hy het twintig van sy dapperste krygers gekies en hulle aan die een kant van die suilegang in 'n hinderlaag gesit, terwyl hy aan die oorkant 'n feesmaal laat voorberei het. Toe het hy sy strydwaens en ruiters na Agamemnon gestuur en hom na die fees genooi, maar hy het kwaad in die sin gehad. Hy het hom daar gekry, sonder dat Agamemnon iets vermoed het van die noodlot wat op hom wag, en hom ná die maaltyd doodgemaak soos 'n mens 'n os in die slaghuis slag. Nie een van Agamemnon se volgelinge het lewend gebly nie, en ook nie een van Aigisthos s'n nie – hulle is almal daar in die suilegang doodgemaak.'

"So het Proteus gepraat, en ek was gebroke van hart toe ek hom hoor. Ek het op die sand gaan sit en gehuil. Ek het gevoel ek kan nie meer verdra om te lewe of na die lig van die son te kyk nie. Toe ek my naderhand moeg gehuil en op die grond rondgerol het, het die ou man van die see gesê: 'Seun van Atreus, moenie meer tyd mors met so bitter huil nie. Dit help hoegenaamd niks. Kry jou pad huis toe so vinnig as wat jy kan, want Aigisthos leef dalk nog. En selfs al het Orestes jou voorgespring en hom reeds doodgemaak, kan jy nog betyds wees vir sy begrafnis.'

"Hieroor het ek ondanks al my droefheid moed geskep en gesê: 'Van dié twee weet ek dan nou. Vertel my dus van die derde man van wie jy gepraat het. Leef hy nog, maar is hy op see en kan hy nie by die huis kom nie? Of is hy dood? Sê my, al maak dit my hoe hartseer.'

"'Die derde man,' het hy geantwoord, 'is Odusseus, wat op Itaka woon. Ek kan hom op 'n eiland sien, waar hy bitter treur in die huis van die nimf Kalupso. Sy hou hom gevange, en hy kan nie by sy huis kom nie, want hy het nie skepe of matrose om hom oor die see te neem nie. Wat jou eie einde betref, Menelaos: jy sal nie in Argos sterf nie, maar die gode sal jou na die Elisiese vlakte neem, wat aan die einde van die wêreld lê. Daar regeer die blonde Radamanthus, en mense lei daar 'n makliker lewe as enige ander plek op aarde. Want in Elisium val daar nie reën of hael of sneeu nie, maar Okeanos blaas altyd 'n westewind wat sag van die see af sing en alle mense nuwe lewe gee. Dit sal met jou gebeur omdat jy met Helena getroud is en die skoonseun van Zeus is.'

"Terwyl hy dit sê, het hy onder die golwe ingeduik. Toe het ek met my makkers na die skepe teruggegaan, en my hart was swaar van kommer terwyl ek loop. Toe ons by die skepe kom, het ons aandete gemaak, want die nag was aan die val, en ons het op die strand kamp opgeslaan. Toe die kind van die môre, Eos met haar rooskleurige vingers, verskyn, het ons ons skepe in die water getrek en ons maste en seile daarin gesit. Daarna het ons self aan boord gegaan, op die roeibanke plek ingeneem en die grys see met ons roeispane geslaan. Ek het my skepe weer in die rivier van Egipte, wat uit die hemel gevoed word, vasgemeer en hekatombes geoffer, volledig en genoeg. Toe ek so die toorn van die hemel gestil het, het ek 'n grafheuwel ter gedagtenis aan Agamemnon opgerig, sodat sy naam vir ewig kan voortleef. Daarna het ek 'n vinnige vaart huis toe gehad, want die gode het my 'n gunstige wind gestuur.

"En nou wat jou betref: bly nog so tien of twaalf dae hier, dan sal ek jou op jou pad help. Ek sal vir jou 'n pragtige geskenk gee: 'n strydwa en drie perde. Ek sal jou ook 'n mooi beker gee, sodat jy, so lank as jy lewe, aan my kan dink elke keer as jy 'n drankoffer aan die onsterflike gode bring."

"Seun van Atreus," het Telemachos geantwoord, "moet my asseblief nie dwing om langer te bly nie. Ek sou tevrede wees om nog twaalf maande by u te bly. Ek vind u geselskap so heerlik dat ek nie een keer sou wens ek was by die huis by my ouers nie. Maar my bemanning wat ek op Pilos gelaat het, is al ongeduldig, en u hou my van hulle af weg. Wat enige geskenk betref wat u my wil gee, sou ek eerder 'n stuk silwerwerk hê. Ek sal geen perde saam met my na Itaka neem nie, maar hulle hier laat om u eie stalle te versier. U het baie plat grond in u koninkryk waar die lotus groei, en ook moerasspirea en koring en gars, en hawer met wit, uitgespreide are. Maar op Itaka het ons nie oop velde of renbane nie. Die land is meer geskik vir bokke as vir perde, en ek hou des te meer daarvan. Nie een van ons eilande het veel gelyk grond wat geskik is vir perde nie, en Itaka die minste van almal."

Menelaos het geglimlag en Telemachos se hand in syne geneem. "Wat jy sê," het hy gesê, "wys dat jy van goeie familie kom. Ek kan dié ruil vir jou maak, en ek sal dit ook doen: ek sal jou die mooiste en kosbaarste stuk silwerwerk in my hele huis gee. Dit is 'n mengbak wat Hefaistos self gemaak het, van suiwer silwer, behalwe die rand, wat met goud ingelê is. Faidimos, die koning van die Sidoniërs, het dit vir my gegee toe ek hom op my tuisreis besoek het. Ek sal dit vir jou present gee."

So het hulle met mekaar gesels. En gaste het aanhou kom na die koning se huis. Hulle het skape en wyn gebring, en hulle vroue het brood vir hulle ingepak om saam te neem. So was hulle in die binnehowe besig om hulle maaltye te kook.

Intussen was die vryers voor Odusseus se huis, op die gelykgemaakte grond, besig om skywe te gooi en met spiese na 'n teiken te mik. Hulle was net so onbeskof soos altyd. Antinoös en Eurumachos, wat hulle leiers was en verreweg die vernaamste van almal, het saam gesit toe Noëmon, die seun van Fronios, nader kom en vir Antinoös sê:

"Antinoös, weet ons op watter dag Telemachos van Pilos af terugkom? Hy het 'n skip van my, en ek het dit nodig om na Elis oor te vaar. Ek het twaalf broeimerries daar met jaaroud muilvullens langs hulle wat nog nie ingebreek is nie, en ek wil een hierheen bring en hom inbreek."

Hulle was verstom toe hulle dit hoor, want hulle was seker dat Telemachos nie na die stad van Neleus gegaan het nie. Hulle het gedink hy is net iewers op die plase, by die skape of by die varkwagter. Daarom het Antinoös gesê: "Wanneer het hy gegaan? Sê my die waarheid. En watter jong manne het hy saamgeneem? Was hulle vry manne of sy eie slawe? Want hy kon dit ook so reël. Sê my ook: het jy hom die skip uit eie vrye wil laat kry omdat hy jou gevra het, of het hy dit sonder jou toestemming gevat?"

"Ek het dit vir hom geleen," het Noëmon geantwoord. "Wat anders kon ek doen as 'n man in sy posisie sê hy sit in die moeilikheid en my vra om hom te help? Ek kon tog nie weier nie. Wat dié betref wat saam met hom gegaan het, hulle was die beste jong manne wat ons het. En ek het gesien hoe Mentor as kaptein aan boord gaan – of 'n god wat presies soos hy gelyk het. Ek kan dit nie verstaan nie, want ek het Mentor gister-oggend self hier gesien, en tog het hy toe na Pilos vertrek."

Noëmon het toe teruggegaan na sy vader se huis, maar Antinoös en Eurumachos was baie kwaad. Hulle het vir die ander gesê om op te hou speel en by hulle te kom sit. Toe hulle kom, het Antinoös, die seun van Eupeithes, kwaad gepraat. Sy hart was swart van woede, en sy oë het vuur geskiet toe hy sê:

"Goeie genade, hierdie reis van Telemachos is 'n baie ernstige saak! Ons was seker dat daar niks van sou kom nie, maar die jong kêrel het ondanks ons weggekom, en dit nogal met 'n uitgesoekte bemanning. Hy gaan ons binnekort moeilikheid gee. Mag Zeus hom wegvat voordat hy volwasse is! Kry dus vir my 'n skip met 'n bemanning van twintig man, dan sal ek in die seestraat tussen Itaka en Samos vir hom voorlê. Dan sal hy die dag berou dat hy vertrek het om nuus van sy vader te probeer kry."

So het hy gepraat, en die ander het hom toegejuig. Toe het hulle almal binnetoe gegaan.

Dit was nie lank nie of Penelope het uitgevind wat die vryers beplan. Want 'n dienaar, Medon, het hulle van buite die buitenste hof af gehoor terwyl hulle binne hulle planne smee, en hy het sy meesteres gaan vertel. Toe hy oor die drumpel van haar kamer stap, het Penelope gesê: "Medon, waarvoor het die vryers jou hierheen gestuur? Is dit om vir die slavinne te sê hulle moet hulle meester se werk los en vir hulle kos kook? Ek wens hulle sal van nou af nooit weer vry of eet nie, nie hier nie en nêrens anders nie. Laat dit die heel laaste keer wees, vir al die verkwisting wat julle met my seun se besittings aanrig! Het julle vaders julle nie vertel toe julle kinders was hoe goed Odusseus vir hulle was nie? Hy het nooit iets eiemagtig gedoen of met iemand hard gepraat nie. Konings sê soms dinge, en hulle mag van een man hou en 'n ander nie verdra nie, maar Odusseus het nooit iemand onregverdig behandel nie. Dit wys hoe sleg julle harte is, en dat daar geen dankbaarheid meer in hierdie wêreld oor is nie."

Toe sê Medon: "Koningin, ek wens dit was al. Maar hulle beplan nou iets wat baie erger is – mag die hemel hulle plan verydel! Hulle gaan probeer om Telemachos te vermoor terwyl hy terugkom van Pilos en Lakedaimon, waarheen hy gegaan het om nuus van sy vader te kry."

Toe het Penelope se hart in haar gesink, en vir 'n lang tyd kon sy niks sê nie. Haar oë het vol trane geskiet, en sy kon geen woord uitkry nie. Uiteindelik het sy tog gesê: "Waarom het my seun my verlaat? Wat het hy nodig gehad om weg te vaar in skepe wat soos seeperde lang reise oor die oseaan maak? Wil hy sterf sonder om iemand agter te laat wat sy naam in stand hou?"

"Ek weet nie," het Medon geantwoord, "of 'n god hom daartoe aangespoor het, of hy uit eie beweging gegaan het om te probeer uitvind of sy vader dood is, of lewend en op pad huis toe."

Toe het hy weer ondertoe gegaan en Penelope verteer van droefheid agtergelaat. Daar was baie stoele in die huis, maar sy het nie die hart gehad om op een van hulle te sit nie. Al wat sy kon doen, was om haar op die vloer van haar eie kamer neer te gooi en te huil. Toe het al die slavinne in die huis, oud en jonk, om haar saamgedrom en ook begin huil, totdat sy uiteindelik in 'n vlaag van smart uitgeroep het:

"My liewes, die hemel het besluit om my met meer leed te beproef as enige ander vrou van my tyd en my land. Eers het ek my dapper man met die hart van 'n leeu verloor, wat elke goeie eienskap onder die hemel gehad het en wie se naam groot was oor die hele Hellas en tot in die hart van Argos. En nou is my lieflingseun aan die genade van die winde en golwe oorgelewer, sonder dat ek een woord gehoor het dat hy van die huis af weggaan. Julle snipse! Nie een van julle het eens daaraan gedink om my uit my bed te gaan roep nie, al het julle almal baie goed geweet wanneer hy vertrek. As ek geweet het hy is van plan om dié reis te onderneem, sou hy dit moes laat vaar het, hoe vasbeslote hy ook al was – of anders sou hy 'n lyk agtergelaat het. Een van die twee. Maar gaan nou, sommige van julle, en roep die ou Dolios, wat my vader my by my troue gegee het en wat my tuinier is. Sê vir hom hy moet dadelik gaan en alles vir Laërtes vertel. Miskien kan hy 'n plan bedink om die volk se simpatie aan ons kant te kry, teen dié wat probeer om sy eie geslag en dié van Odusseus uit te roei."

Toe sê Eurukleia, die liewe ou oppasster: "My koningin, u kan my doodmaak of my in u huis laat aanbly, net wat u wil, maar ek sal u die regte waarheid vertel. Ek het alles daarvan geweet en hom alles gegee wat hy wou hê aan brood en wyn. Maar hy het my 'n plegtige eed laat sweer dat ek u vir tien of twaalf dae niks sou vertel nie, tensy u vra of toevallig hoor dat hy weg is. Want hy wou nie hê u moet u skoonheid met huil bederf nie. En nou, my koningin, was u gesig, trek ander klere aan, en gaan saam met u slavinne boontoe om te bid tot Athene, die dogter van Zeus wat die egis dra. Want sy kan hom red, al is hy in die kake van die dood. Moenie vir Laërtes lastig val nie – hy het al genoeg probleme. Boonop kan ek nie glo dat die gode die geslag van Arkeisios se seun so erg haat nie. Daar sal tog 'n seun oorbly om ná hom te kom en die huis en die mooi landerye wat wyd rondom lê, te erf."

Met dié woorde het sy haar meesteres laat ophou huil en die trane uit haar oë afgedroog. Penelope het haar gesig gewas, ander klere aangetrek en saam met haar slavinne boontoe gegaan. Toe het sy 'n bietjie gekneusde gars in 'n mandjie gesit en tot Athene begin bid.

"Hoor my," het sy uitgeroep, "dogter van Zeus wat die egis dra, onvermoeide een! As Odusseus ooit, toe hy hier was, vir jou vet dybene van skape of verse verbrand het, onthou dit nou ten gunste van my, en red my lieflingseun van die skurkery van die vryers."

Sy het hardop uitgeroep terwyl sy praat, en die godin het haar gebed gehoor. Intussen het die vryers lawaai gemaak oral in die oordekte suilegang, en een van hulle het gesê:

"Die koningin maak gereed om met een van ons te trou. Sy droom nie eens daarvan dat haar seun nou tot die dood gedoem is nie."

Dit is wat hulle gesê het, maar hulle het nie geweet wat gaan gebeur nie. Toe sê Antinoös: "Makkers, laat daar nie hardop gepraat word nie, anders word iets daarvan na binne oorgedra. Kom ons staan op en doen in stilte dit waaroor ons almal eens is."

Toe het hy twintig man gekies, en hulle het na hulle skip by die see afgegaan. Hulle het die vaartuig in die water getrek en die mas en seile daarin gesit. Hulle het die roeispane met gedraaide leerrieme aan die roeipenne vasgebind, alles volgens die reël, en die wit seile bo gespan, terwyl hulle flukse bediendes hulle wapenrusting gebring het. Toe het hulle die skip 'n entjie uit vasgemaak, weer aan wal gekom, aandete geëet en gewag tot die nag val.

Maar Penelope het bo in haar eie kamer gelê. Sy kon nie eet of drink nie, en het gewonder of haar dapper seun sou ontkom, of deur die goddelose vryers oorweldig sou word. Soos 'n leeuwyfie wat in die nette vasgekeer is, met jagters wat haar van alle kante insluit, het sy gedink en gedink, totdat sy in 'n sluimer weggesink en op haar bed gelê het, sonder gedagte of beweging.

Toe het Athene aan iets anders gedink. Sy het 'n droomgestalte gemaak in die gedaante van Penelope se suster Ifthime, die dogter van Ikarios, wat met Eumelos getroud was en in Ferai gewoon het. Sy het die gestalte beveel om na Odusseus se huis te gaan en Penelope te laat ophou huil. So het dit by haar kamer ingekom deur die gat waardeur die riem loop waarmee die deur toegetrek word, en bo haar kop gesweef en gesê:

"Jy slaap, Penelope. Die gode wat in gemak leef, sal jou nie toelaat om te huil en so bedroef te wees nie. Jou seun het hulle geen kwaad aangedoen nie, so hy sal nog na jou terugkom."

Penelope, wat soet by die poorte van die droomland geslaap het, het geantwoord: "Suster, waarom het jy hierheen gekom? Jy kom nie baie gereeld nie, maar ek veronderstel dit is omdat jy so ver weg woon. Moet ek dan ophou huil en wegbly van al die droewige gedagtes wat my folter? Ek, wat my dapper man met die hart van 'n leeu verloor het, wat elke goeie eienskap onder die hemel gehad het en wie se naam groot was oor die hele Hellas en tot in die hart van Argos? En nou is my lieflingseun weg aan boord van 'n skip – 'n dwase kêrel wat nooit gewoond was om dit hard te hê of om tussen byeenkomste van mans rond te beweeg nie. Ek is selfs meer bekommerd oor hom as oor my man. Ek bewe van kop tot tone as ek aan hom dink, bang dat iets met hom sal gebeur, hetsy deur die mense na wie hy gegaan het, of op see. Want hy het baie vyande wat teen hom saamspan en vasbeslote is om hom dood te maak voordat hy by die huis kan kom."

Toe sê die droomgestalte: "Skep moed, en moenie so ontsteld wees nie. Daar is iemand saam met hom wat menige man graag langs hom sou wou hê – ek bedoel Athene. Dit is sy wat jou jammer kry, en sy het my gestuur om jou hierdie boodskap te bring."

"As jy dan 'n god is," sê Penelope, "of deur 'n god hierheen gestuur is, vertel my ook van daardie ander ongelukkige een. Leef hy nog, of is hy reeds dood en in die huis van Hades?"

En die droomgestalte het gesê: "Ek sal jou nie met sekerheid sê of hy lewend of dood is nie, en dit help niks om leë praatjies te maak nie."

Toe het dit deur die riemgat van die deur verdwyn en in die lug weggesmelt. Maar Penelope het uit haar slaap opgestaan, verfris en getroos, so lewendig was haar droom.

Intussen het die vryers aan boord gegaan en oor die see weggevaar, vasbeslote om Telemachos te vermoor. Nou is daar 'n rotsagtige eilandjie, Asteris genoem, nie baie groot nie, middel-in die seestraat tussen Itaka en Samos. Aan albei kante daarvan is daar 'n hawe waar 'n skip kan lê. Hier het die Agaiërs hulle toe in 'n hinderlaag gaan opstel.

Achilles was die grootste Griekse held in die Trojaanse Oorlog; sy seun Neoptolemos het oor die Murmidone geheers.

Antilochos, 'n seun van Nestor, is by Troje doodgemaak deur Memnon, die seun van Eos (die Dagbreek).

Diomedes was een van die dapperste Griekse aanvoerders by Troje. Deifobos was 'n seun van koning Priamos van Troje; ná Paris se dood het hy met Helena getrou.

Die houtperd was die lis waarmee die Grieke Troje ingeneem het: dapper krygers het daarin weggekruip, en die Trojane het dit self die stad binnegetrek.

'n Hekatombe was 'n groot offer aan die gode, oorspronklik van honderd beeste.

Proteus is die ou man van die see, 'n seegod wat in enige gedaante kan verander en die toekoms ken; wie hom vashou tot hy moeg word, kan hom dwing om te antwoord.

Die Elisiese vlakte (Elisium) is die paradys aan die einde van die wêreld waarheen sommige gunstelinge van die gode ná hulle lewe gaan; Radamanthus, 'n seun van Zeus, regeer daar.

Okeanos is die groot rivier wat volgens die Grieke die hele aarde omring.

Die egis is Zeus se magtige skild (of bokvel-mantel) wat skrik en storm saai; Athene dra dit ook.

Agamemnon is Menelaos se broer, die opperbevelhebber van die Grieke by Troje, wat by sy tuiskoms deur Aigisthos, die minnaar van sy vrou Klutaimnestra, vermoor is.