Odusseus kan nie slaap nie – Penelope bid tot Artemis – die twee tekens uit die hemel – Eumaios en Filoitios kom aan – die vryers eet – Ktesippos gooi 'n beespoot na Odusseus – Theoklumenos voorspel onheil en verlaat die huis.

Odusseus het in die suilegang op 'n ongebreide beesvel geslaap. Bo-op het hy 'n paar velle gegooi van die skape wat die vryers geëet het, en toe hy gaan lê het, het Eurunome 'n mantel oor hom gegooi. Daar het Odusseus wakker gelê en broei oor hoe hy die vryers gaan doodmaak. 'n Rukkie later het die vroue wat gewoond was om met die vryers rond te slaap, giggelend en laggend met mekaar die huis uitgegaan. Dit het Odusseus baie kwaad gemaak. Hy het getwyfel of hy moes opstaan en elkeen van hulle net daar doodmaak, of hulle nog een, laaste keer by die vryers moes laat slaap. Sy hart het binne-in hom gegrom. Soos 'n teef met kleintjies grom en haar tande wys as sy 'n vreemdeling sien, so het sy hart van woede gegrom oor die bose dade wat daar gedoen word. Maar hy het op sy bors geslaan en gesê: "Hart, wees stil. Jy moes al erger as dit verduur, op die dag toe die verskriklike Sikloop jou dapper makkers opgeëet het. Tog het jy dit in stilte verdra totdat jou slimheid jou veilig uit die grot gekry het, al was jy seker jy sou sterf."

So het hy sy hart berispe en dit tot geduld gedwing. Maar hy het rondgerol, soos iemand wat 'n maag vol bloed en vet voor 'n warm vuur draai, eers op die een kant en dan op die ander, sodat dit so gou moontlik gaar kan word. Net so het hy hom van kant tot kant gedraai en heeltyd gedink hoe hy, so alleen as wat hy was, so 'n groot klomp manne soos die goddelose vryers kon doodmaak. Maar toe het Athene in die gedaante van 'n vrou uit die hemel afgekom. Sy het bo sy kop gesweef en gesê: "My arme ongelukkige man, waarom lê jy so wakker? Dit is jou huis. Jou vrou is veilig daarbinne, en ook jou seun, 'n jong man op wie enige vader trots kan wees."

"Godin," antwoord Odusseus, "alles wat jy sê is waar. Maar ek twyfel hoe ek hierdie goddelose vryers alleen sal kan doodmaak, want hulle is altyd so baie. En daar is nog 'n moeilikheid, wat selfs groter is. Gestel ek slaag daarin om hulle met Zeus en jou hulp dood te maak – dan vra ek jou om te dink waarheen ek moet vlug voor dié wat hulle wil wreek, as dit alles verby is."

"Skaam jou," antwoord Athene. "Enigiemand anders sou 'n swakker bondgenoot as ek vertrou, al was dit net 'n sterfling wat minder wys as ek is. Is ek dan nie 'n godin nie, en het ek jou nie deur al jou moeilikheid heen beskerm nie? Ek sê jou reguit: al was daar vyftig bendes manne om ons wat ons wou doodmaak, sou jy al hulle skape en beeste vat en saam met jou wegdryf. Maar gaan slaap nou. Dit is baie sleg om die hele nag wakker te lê, en jy sal binnekort uit jou moeilikheid wees."

Terwyl sy praat, het sy slaap oor sy oë gegooi, en toe het sy na Olimpus teruggegaan.

Terwyl Odusseus so in 'n diep slaap wegsink wat die las van sy smart verlig het, het sy voortreflike vrou wakker geword. Sy het regop in haar bed gesit en begin huil. Toe sy haar hart uitgehuil het, het sy tot Artemis gebid: "Groot godin Artemis, dogter van Zeus, skiet 'n pyl in my hart en maak my dood. Of laat 'n warrelwind my opraap en my langs donker paaie wegdra totdat hy my in die monding van die oorstromende Okeanos laat val, soos met die dogters van Pandareos gebeur het. Die dogters van Pandareos het hulle vader en moeder verloor, want die gode het hulle doodgemaak, en so het hulle wese gebly. Maar Afrodite het vir hulle gesorg en hulle met kaas, heuning en soet wyn gevoed. Hera het hulle geleer om alle vroue in skoonheid en verstand te oortref. Artemis het hulle 'n statige voorkoms gegee, en Athene het hulle in elke kunsvaardigheid geleer."

"Maar eendag, toe Afrodite na Olimpus opgegaan het om met Zeus te praat oor hulle huwelik – want hy weet goed wat met elke mens gaan gebeur en wat nie – het die stormwinde gekom en hulle weggevoer om slavinne te word van die gevreesde Erinies. Net so wens ek die gode wat in die hemel woon, wil my wegsteek uit die oë van sterflinge, of dat die mooi Artemis my wil tref. Want ek sou selfs onder die droewige aarde ingaan, as ek dit kon doen terwyl ek net na Odusseus kyk, sonder dat ek my aan 'n slegter man as hy hoef oor te gee. Buitendien, hoe bitter mense ook al bedags treur, hulle kan dit verdra solank hulle snags kan slaap. Want as die oë in die slaap toe is, vergeet mense die goeie en die slegte eweveel. Maar my ellende spook selfs in my drome by my. Juis vannag het ek gedink daar lê iemand langs my wat soos Odusseus gelyk het, soos toe hy saam met sy leër weggegaan het. En ek was bly, want ek het geglo dit was nie 'n droom nie, maar die volle waarheid."

Daarop het die dag gebreek. Maar Odusseus het die geluid van haar gehuil gehoor, en dit het hom verwar, want dit het gelyk asof sy hom reeds herken het en langs hom was. Toe het hy die mantel en die velle waarop hy gelê het, bymekaargemaak en op 'n stoel in die suilegang neergesit, maar die beesvel het hy na buite gedra. Hy het sy hande na die hemel opgehef en gebid: "Vader Zeus, omdat dit jou behaag het om my oor land en see na my eie huis te bring ná al die ellende wat jy op my gelê het, gee my 'n teken uit die mond van een of ander van dié wat nou in die huis wakker word, en laat my nog 'n teken van buite kry."

So het hy gebid. Zeus het sy gebed gehoor en dadelik hoog bo in die wolke uit die glans van Olimpus gedonder, en Odusseus was bly toe hy dit hoor. Op dieselfde oomblik het 'n meulvrou in die maalkamer naby in die huis haar stem verhef en hom nog 'n teken gegee. Daar was twaalf meulvroue wie se werk dit was om koring en gars te maal, die stapelvoedsel van die lewe. Die ander het hulle deel klaar gemaal en was weg om te gaan rus, maar hierdie een was nog nie klaar nie, want sy was nie so sterk soos hulle nie. Toe sy die donder hoor, het sy opgehou maal en die teken aan haar heer gegee.

"Vader Zeus," het sy gesê, "jy wat oor hemel en aarde heers, jy het uit 'n helder lug gedonder sonder dat daar selfs 'n enkele wolk is, en dit beteken iets vir iemand. Verhoor dan ook die gebed van my, jou arme dienares wat jou aanroep: laat dit die heel laaste dag wees dat die vryers in die huis van Odusseus eet. Hulle het my uitgeput met die werk om meel vir hulle te maal, en ek hoop hulle eet nooit weer êrens 'n maaltyd nie."

Odusseus was bly toe hy die voortekens hoor wat die vrou se woorde en die donder hom gebring het, want hy het geweet dit beteken dat hy hom op die vryers sou wreek.

Toe het die ander slavinne in die huis opgestaan en die vuur op die vuurherd aangesteek. Telemachos het ook opgestaan en sy klere aangetrek. Hy het sy swaard oor sy skouer gehang, sy sandale aan sy mooi voete vasgebind en 'n stewige spies met 'n skerp punt van brons gevat. Toe het hy na die drumpel van die suilegang gegaan en vir Eurukleia gesê: "Ou oppasster, het jy gesorg dat die vreemdeling gemaklik is, met 'n bed en met kos, of het jy hom aan sy eie lot oorgelaat? Want my ma, al is sy 'n goeie vrou, het die gewoonte om baie aandag te gee aan mense wat min werd is, en ander af te skeep wat in werklikheid baie beter manne is."

"Moenie skuld soek nie, my kind," sê Eurukleia, "as daar niemand is om die skuld te gee nie. Die vreemdeling het gesit en sy wyn gedrink so lank as wat hy wou. Jou ma het hom wel gevra of hy nog brood wou hê, en hy het gesê nee. Toe hy wou gaan slaap, het sy die bediendes gesê om vir hom 'n bed op te maak, maar hy het gesê hy is so 'n ellendige verstoteling dat hy nie op 'n bed en onder komberse wil slaap nie. Hy het daarop aangedring dat hulle vir hom 'n ongebreide beesvel en 'n paar skaapvelle in die suilegang neersit, en ek het self 'n mantel oor hom gegooi."

Toe het Telemachos uit die binnehof gegaan na die plek waar die Agaiërs vergader het. Hy het sy spies in sy hand gehad, en hy was nie alleen nie, want sy twee honde het saam met hom geloop. Maar Eurukleia het die slavinne geroep en gesê: "Kom, word wakker! Begin die suilegange vee en sprinkel water daarop sodat die stof gaan lê. Sit die oortreksels op die stoele. Party van julle moet die tafels met 'n nat spons afvee. Maak die mengkanne en die bekers skoon, en gaan haal dadelik water by die fontein. Die vryers sal nou-nou hier wees. Hulle sal vroeg kom, want dit is 'n feesdag."

So het sy gepraat, en hulle het gedoen net soos sy gesê het. Twintig van hulle het water by die fontein gaan haal, en die ander het hulle ywerig aan die werk gesit in die huis. Die mans wat die vryers bedien het, het ook opgedaag en begin brandhout kap. 'n Rukkie later het die vroue van die fontein teruggekom, en die varkwagter het agter hulle aangekom met die drie beste varke wat hy kon uitsoek. Hy het hulle op die werf laat rondwei, en toe vriendelik vir Odusseus gesê: "Vreemdeling, behandel die vryers jou nou al beter, of is hulle nog net so onbeskof soos altyd?"

"Mag die hemel hulle terugbetaal," antwoord Odusseus, "vir die goddeloosheid waarmee hulle so hoogmoedig in 'n ander man se huis te kere gaan, sonder om hulle enigsins te skaam."

So het hulle gesels. Intussen het Melantios die bokwagter aangekom, want hy het ook sy beste bokke gebring vir die vryers se maaltyd, en hy het twee herders by hom gehad. Hulle het die bokke onder die poorthuis vasgemaak, en toe het Melantios Odusseus begin spot. "Is jy nog steeds hier, vreemdeling," sê hy, "om mense te pla deur in die huis rond te bedel? Waarom gaan jy nie eerder na 'n ander plek toe nie? Ek en jy sal nie tot 'n vergelyk kom voordat ons mekaar die smaak van ons vuiste gegee het nie. Jy bedel sonder enige ordentlikheid. Is daar dan nie ook elders onder die Agaiërs feesmale nie, net soos hier?"

Odusseus het niks geantwoord nie, maar sy kop laat sak en gebroei. Toe het 'n derde man by hulle aangesluit: Filoitios, wat 'n onvrugbare vers en 'n paar bokke gebring het. Hierdie diere is oorgebring deur die veermanne wat daar is om mense oor te bring wanneer iemand na hulle toe kom. Filoitios het sy vers en sy bokke onder die poorthuis vasgemaak en toe na die varkwagter toe gegaan. "Varkwagter," sê hy, "wie is hierdie vreemdeling wat so pas hier aangekom het? Is hy een van jou mense? Van watter familie is hy? Waar kom hy vandaan? Die arme kêrel lyk asof hy eens 'n groot man was, maar die gode gee smart vir wie hulle wil – selfs vir konings, as hulle lus het."

Terwyl hy praat, het hy na Odusseus gegaan en hom met sy regterhand gegroet. "Goeiedag, vader vreemdeling," sê hy. "Dit lyk of dit nou baie swaar met jou gaan, maar ek hoop jy kry later beter dae. Vader Zeus, van al die gode is jy die wreedste. Ons is jou eie kinders, en tog betoon jy ons geen genade in al ons ellende en swaarkry nie. Die sweet het my uitgeslaan toe ek hierdie man sien, en my oë het vol trane geskiet, want hy laat my aan Odusseus dink. Ek is bang hy loop ook in net sulke vodde rond soos hierdie man s'n, as hy nog onder die lewendes is. As hy al dood is en in die huis van Hades, dan, ag, my goeie heer! Hy het my sy beeswagter gemaak toe ek nog baie jonk was, onder die Kefallene, en nou is sy beeste ontelbaar. Niemand kon beter daarmee gedoen het as ek nie, want hulle het vermeerder soos koringare."

"Tog moet ek hulle aanhou inbring sodat ander dit kan eet. Hulle steur hulle nie aan sy seun nie, al is hy in die huis, en hulle is nie bang vir die toorn van die gode nie. Hulle is al gretig om Odusseus se besittings onder mekaar te verdeel, omdat hy so lank weg is. Ek het al dikwels gedink – al sou dit nie reg wees solank sy seun lewe nie – om met die beeste na 'n vreemde land toe te trek. Al sou dit sleg wees, is dit nog swaarder om hier te bly en sleg behandel te word oor ander mense se troppe. My posisie is ondraaglik. Ek sou lankal weggeloop en my onder die beskerming van een of ander hoofman gestel het, as ek nie geglo het dat my arme heer nog sal terugkom en al hierdie vryers uit die huis sal laat vlug nie."

"Beeswagter," antwoord Odusseus, "jy lyk vir my na 'n baie goedgesinde mens, en ek kan sien jy is 'n man met verstand. Daarom sal ek jou iets vertel en my woorde met 'n eed bevestig. By Zeus, die hoogste van al die gode, en by die vuurherd van Odusseus waarby ek nou gekom het: Odusseus sal terugkom voordat jy van hier af weggaan, en as jy wil, sal jy sien hoe hy die vryers doodmaak wat nou hier baas speel."

"As Zeus dit sou laat gebeur," antwoord die beeswagter, "sou jy sien hoe ek my uiterste bes doen om hom te help."

En net so het Eumaios gebid dat Odusseus huis toe moet kom.

So het hulle gesels. Intussen het die vryers 'n komplot gesmee om Telemachos te vermoor. Maar 'n voël het aan hulle linkerkant naby hulle verbygevlieg: 'n arend met 'n duif in sy kloue. Daarop sê Amfinomos: "My vriende, hierdie plan van ons om Telemachos te vermoor, gaan nie slaag nie. Kom ons gaan eerder eet."

Die ander het saamgestem. Hulle het ingegaan en hulle mantels op die banke en stoele neergelê. Hulle het die skape, bokke, varke en die vers geslag, en toe die binnegoed gaar was, het hulle dit rondgedien. Hulle het die wyn in die mengbakke gemeng, en die varkwagter het elke man sy beker gegee, terwyl Filoitios die brood in die broodmandjies rondgegee het en Melantios vir hulle wyn ingeskink het. Toe het hulle hul hande uitgesteek na die lekker kos wat voor hulle was.

Telemachos het Odusseus met opset laat sit in die deel van die suilegang wat met klip uitgelê was. Hy het hom 'n armoedige stoel by 'n klein tafeltjie op sy eie gegee, en sy deel van die binnegoed vir hom laat bring, met sy wyn in 'n goue beker. "Sit daar," sê hy, "en drink jou wyn tussen die groot mense. Ek sal 'n end maak aan die spot en die houe van die vryers, want dit is geen kroeg nie. Dit behoort aan Odusseus en het van hom na my oorgegaan. Daarom, vryers, hou julle hande en julle tonge by julleself, of daar sal moeilikheid kom."

Die vryers het op hulle lippe gebyt en hulle verwonder oor hoe vrypostig hy praat. Toe sê Antinoös: "Ons hou nie van sulke taal nie, maar ons sal dit verdra, want Telemachos dreig ons in alle erns. As Zeus dit toegelaat het, sou ons lankal 'n end aan sy dapper praatjies gemaak het."

So het Antinoös gepraat, maar Telemachos het hom nie aan Antinoös gesteur nie. Intussen het die herouts die heilige offer van baie beeste deur die stad gebring, en die Agaiërs het in die skaduryke bos van Apollo bymekaargekom.

Toe het hulle die buitenste vleis gebraai, dit van die spitte afgetrek, elke man sy deel gegee en na hartelus feesgevier. Die bediendes het vir Odusseus presies dieselfde deel as die ander gegee, want Telemachos het hulle gesê om dit te doen.

Maar Athene wou nie hê die vryers moes vir een oomblik ophou met hul onbeskoftheid nie, want sy wou hê Odusseus moes nog bitterder teenoor hulle word. Nou was daar onder hulle 'n growwe kêrel met die naam Ktesippos, wat van Same gekom het. Hierdie man het op sy groot rykdom vertrou en het die vrou van Odusseus die hof gemaak. Hy sê vir die vryers: "Luister wat ek te sê het. Die vreemdeling het al net so 'n groot deel gekry soos enigiemand anders. Dis goed so, want dit is nie reg of redelik om 'n gas van Telemachos wat hier kom, sleg te behandel nie. Ek gaan hom egter self 'n geskenk gee, sodat hy iets het om vir die badvrou of vir een of ander van Odusseus se bediendes te gee."

Terwyl hy praat, het hy 'n beespoot uit die vleismandjie opgetel waarin dit gelê het en dit na Odusseus gegooi. Maar Odusseus het sy kop effens weggedraai en dit ontwyk, en terwyl hy dit doen, het hy grimmig en suur geglimlag. Die poot het die muur getref, nie vir hom nie. Toe het Telemachos kwaai met Ktesippos gepraat. "Dis goed vir jou," het hy gesê, "dat die vreemdeling sy kop gedraai het sodat jy hom gemis het. As jy hom getref het, sou ek jou met my spies deurboor het, en jou vader sou eerder vir jou begrafnis as vir jou bruilof in hierdie huis moes reël. Laat ek dus geen verdere onbetaamlike gedrag van enigeen van julle sien nie. Want ek is nou groot, ek ken die goeie en die kwaad en verstaan wat aangaan, in plaas daarvan om die kind te wees wat ek tot nou toe was."

"Ek sien al lank hoe julle my skape slag en vrylik van my koring en wyn gebruik. Ek het dit verdra, want een man is nie opgewasse teen baie nie. Maar moenie my verder geweld aandoen nie. Tog, as julle my wil doodmaak, maak my dood. Ek sou baie eerder sterf as om dag ná dag sulke skandelike tonele te sien – gaste wat beledig word, en manne wat die slavinne op 'n onbetaamlike manier deur die huis rondsleep."

Hulle het almal stilgebly totdat Agelaos, die seun van Damastor, eindelik gesê het: "Niemand behoort aanstoot te neem aan wat nou net gesê is of dit teë te spreek nie, want dit is heeltemal redelik. Hou dus op om die vreemdeling sleg te behandel, of enigeen van die ander bediendes wat in die huis is. Maar ek wil graag 'n vriendelike woord tot Telemachos en sy ma rig, wat albei hopelik sal aanstaan. Ek sou sê: 'Solank as wat jy rede gehad het om te hoop dat Odusseus eendag huis toe sou kom, kon niemand kla dat jy gewag het en die vryers in jou huis verdra het nie. Dit sou beter gewees het as hy teruggekom het, maar dit is nou duidelik genoeg dat hy nooit sal kom nie. Praat dit daarom rustig met jou ma deur, en sê vir haar sy moet met die beste man trou, die een wat haar die voordeligste aanbod maak. So sal jy self jou eie erfenis kan bestuur en in vrede eet en drink, terwyl jou ma na 'n ander man se huis kyk, nie na joune nie.'"

Hierop het Telemachos geantwoord: "By Zeus, Agelaos, en by die smart van my ongelukkige vader, wat óf ver van Itaka omgekom het óf in een of ander verre land rondswerf: ek lê geen struikelblokke in die pad van my ma se huwelik nie. Inteendeel, ek dring daarop aan dat sy kies wie sy wil, en ek sal haar boonop ontelbare geskenke gee. Maar ek durf nie botweg eis dat sy die huis teen haar eie wil verlaat nie. Die hemel behoed dat ek dit sou doen."

Nou het Athene die vryers onbedaarlik laat lag en hulle verstand laat afdwaal. Maar hulle het met 'n gedwonge lag gelag. Hulle vleis is met bloed besmeer, hulle oë het vol trane geskiet, en hulle harte was swaar van slegte voorgevoelens. Theoklumenos het dit gesien en gesê: "Ongelukkige manne, wat makeer julle? 'n Lykkleed van duisternis is van kop tot tone oor julle getrek, julle wange is nat van trane. Die lug is vol weeklaende stemme. Die mure en die dakbalke drup van bloed. Die poort van die suilegang en die binnehof daaragter is vol skimme wat na die nag van die onderwêreld afstroom. Die son is uit die hemel uitgewis, en 'n verwoestende somberheid lê oor die hele land."

So het hy gepraat, en hulle het almal hartlik gelag. Toe sê Eurumachos: "Hierdie vreemdeling wat so pas hier aangekom het, het sy verstand verloor. Bediendes, gooi hom uit op straat, omdat hy dit hier so donker vind."

Maar Theoklumenos sê: "Eurumachos, jy hoef niemand saam met my te stuur nie. Ek het my eie oë, ore en twee voete, om nie eens te praat van 'n verstand wat kan dink nie. Dit sal ek saam met my uit die huis neem, want ek sien onheil oor julle hang. Nie een van julle manne wat mense in die huis van Odusseus beledig en bose planne beraam, sal dit kan ontvlug nie."

Terwyl hy praat, het hy die huis verlaat en teruggegaan na Peiraios, wat hom verwelkom het. Maar die vryers het aanhou vir mekaar kyk en Telemachos uitgetart deur vir sy vreemdelinge te lag. Een onbeskofte kêrel sê vir hom: "Telemachos, jy het nie geluk met jou gaste nie. Eers het jy hierdie lastige rondloper wat kom bedel vir brood en wyn, en wat geen vaardigheid het vir werk of vir harde gevegte nie, maar heeltemal nutteloos is. En nou is hier nog 'n kêrel wat hom as 'n profeet voordoen. Luister na my, want dit sal baie beter wees: sit hulle op 'n skip en stuur hulle na die Sikele om hulle te verkoop vir wat hulle ook al werd is."

Telemachos het nie op hom ag geslaan nie, maar stil gesit en na sy vader gekyk, en elke oomblik verwag dat hy die vryers sou begin aanval.

Intussen het die dogter van Ikarios, die verstandige Penelope, 'n pragtige stoel vir haar laat neersit reg teenoor die binnehof en die suilegange, sodat sy kon hoor wat elkeen sê. Die middagete is inderdaad met baie vrolikheid voorberei. Dit was goed en oorvloedig, want hulle het baie diere geoffer. Maar die aandete moes nog kom, en niks kan gruwelliker wees as die maaltyd wat 'n godin en 'n dapper man binnekort vir hulle sou voorsit nie – want hulle het hul ondergang oor hulself gebring.

Artemis is die godin van die jag, Apollo se tweelingsuster. Haar pyle kon volgens die Grieke 'n vinnige, sagte dood bring, veral vir vroue.

Die Erinies is die wraakgodinne wat misdadigers agtervolg, veral dié wat bloed vergiet het of hul ouers gekrenk het.

Okeanos is die groot rivier wat volgens die Grieke rondom die hele aarde vloei, aan die rand van die wêreld.

'n Voël wat aan die linkerkant verbyvlieg, was vir die Grieke 'n slegte voorteken.

Die Sikele was 'n volk wat op Sicilië gewoon het.