Adam vra na die bewegings van die hemelliggame, en Rafael raai hom aan om eerder oor die dinge naby hom te dink. Adam vertel wat hy van sy eie skepping onthou, en hoe Eva aan hom gegee is. Rafael waarsku hom weer en vertrek.

Die Engel het geëindig, en in Adam se oor
het sy stem so bekoorlik bly klink dat hy 'n ruk
gedink het hy praat nog, en roerloos bly luister het;
toe, soos een wat pas wakker word, het hy dankbaar geantwoord:
"Watter dank is genoeg, of watter beloning
is gelyk aan wat ek u skuld, goddelike
geskiedskrywer, wat so ruim die dors geles het
wat ek na kennis gehad het, en so vriendelik
tot my neergebuig het om my te vertel
van dinge wat ek nooit sou kon naspeur nie? Nou gehoor
met verwondering, maar met vreugde, en, soos dit hoort,
met die eer daarvoor gegee aan die hoë
Skepper! Tog bly daar nog iets van twyfel oor
wat net u verklaring kan oplos.
Wanneer ek hierdie pragtige bou aanskou, hierdie wêreld
wat uit Hemel en Aarde bestaan, en ek bereken
hoe groot hulle is – hierdie Aarde, 'n kolletjie, 'n korrel,
'n atoom, vergeleke met die uitspansel
en al sy getelde sterre wat skynbaar rol
oor onbegryplike ruimtes (want so
bewys hul afstand, en hul vinnige terugkeer
elke dag), net om lig te bedien
rondom hierdie donker Aarde, hierdie stippeltjie,
vir een dag en nag, en in hul hele wye bestek
verder nutteloos – dan wonder ek dikwels as ek redeneer
hoe die Natuur, wys en spaarsaam, so 'n
wanverhouding kon begaan, en met oorvloedige hand
soveel edeler hemelliggame kon skep,
soveel keer groter, net vir hierdie een doel,
sover ons kan sien, en op hul sfere
so 'n rustelose omwenteling kon lê, dag na dag
herhaal; terwyl die stilsittende Aarde,
wat met 'n veel kleiner kring beter kon beweeg,
bedien deur edeler dinge as sy self, haar doel
bereik sonder die minste beweging, en ontvang,
as belasting, deur so 'n ontelbare reis gebring
teen onliggaamlike spoed, haar warmte en lig –
'n spoed so vinnig dat geen getal dit kan beskryf."

So het ons voorvader gepraat, en aan sy gesig te sien
het hy in diep en duister gedagtes verval. Toe Eva
dit sien, waar sy eenkant gesit het, binne sig,
het sy met majestueuse nederigheid van haar sitplek,
en 'n grasie wat elkeen wat dit sien laat wens sy bly,
opgestaan en uitgegaan tussen haar vrugte en blomme
om te gaan kyk hoe hulle gedy, knop en bloeisel,
haar kwekery; by haar koms het hulle opgeskiet,
en, aangeraak deur haar mooi sorg, blyer gegroei.
Tog het sy nie gegaan omdat sulke gesprekke
haar nie geboei het nie, of omdat haar oor
die hoë dinge nie kon vat nie: daardie plesier het sy bewaar
vir wanneer Adam vertel, en sy die enigste toehoorder is;
sy het haar man as verteller verkies
bo die Engel, en wou eerder vir hóm
vrae vra; sy het geweet hy sou tussenin
lieflike uitweidings vleg, en hoë twispunte oplos
met die liefkosings van 'n eggenoot: van sy lippe
het nie net woorde haar behaag nie. O, waar kry 'n mens nou
sulke pare, verbind in liefde en wedersydse eer?
Soos 'n godin in houding het sy uitgegaan,
nie sonder gevolg nie; want soos op 'n koningin
het 'n stoet bekoorlike Grasieë altyd op haar gewag,
en van rondom haar het pyle van verlange
in alle oë geskiet, sodat almal wens sy bly in sig.

En Rafael het nou op die twyfel wat Adam geopper het,
welwillend en vriendelik so geantwoord:
"Om te vra of te soek, kwalik ek jou nie; want die Hemel
is soos die boek van God wat voor jou oopgesit is,
waarin jy sy wonderwerke kan lees en leer ken:
sy seisoene, ure, of dae, of maande, of jare.
Om dit te bereik, of die Hemel beweeg en of die Aarde,
maak nie saak nie, as jy reg reken; die res
het die groot Argitek vir mens en engel
wyslik weggesteek, en Hy het nie sy geheime
oopgemaak om nagevors te word deur dié wat eerder
moet bewonder nie; of, as hulle lus het om te raai,
het Hy sy bouwerk van die hemele
aan hul twiste oorgelaat, miskien om later te lag
oor hul vreemde, wyd uiteenlopende menings,
wanneer hulle eendag die Hemel wil namaak
en die sterre bereken – hoe hulle die magtige bou
sal hanteer; hoe hulle sal bou, afbreek, planne beraam
om die skyn te red; hoe hulle die sfeer omgord
met sentriese en eksentriese kringe oorgekrabbel,
siklus en episiklus, sfeer binne sfeer.
Dit raai ek al klaar uit jou redenasie,
jy wat jou nageslag moet lei, en wat meen
dat liggame wat helder en groter is nie
die kleinere, dowwe moet dien nie, en die Hemel nie so moet reis
terwyl die Aarde stilsit, as sy alleen
die voordeel kry nie. Bedink eers dat groot
of helder nie voortreflik beteken nie: die Aarde,
al is sy so klein in vergelyking met die Hemel,
en al blink sy nie, kan meer egte goed bevat
as die son wat onvrugbaar skyn,
wie se krag op homself geen uitwerking het nie,
maar net in die vrugbare Aarde; eers dáár ontvang,
vind sy strale, wat andersins traag is, hul krag.
Tog is daardie helder ligte nie aan die Aarde
diensbaar nie, maar aan jou, die bewoner van die Aarde.
En wat die Hemel se wye omtrek betref: laat dit
die hoë grootsheid verkondig van die Maker wat so ruim
gebou het en sy meetlyn so ver uitgespan het,
sodat die mens kan weet hy woon nie in sy eie huis nie –
'n gebou te groot vir hom om te vul;
hy woon in 'n klein vertrekkie, en die res
is bestem vir doele wat sy Heer die beste ken.
Skryf die snelheid van daardie kringe,
al is dit ontelbaar, toe aan sy Almag,
wat aan liggaamlike stowwe
'n byna geestelike spoed kon gee. Jy dink nie ek is stadig nie,
ek wat in die oggenduur uit die Hemel vertrek het
waar God woon, en voor die middag aangekom het
in Eden – 'n afstand wat nie uitgedruk kan word
met getalle wat 'n naam het nie. Maar dit voer ek aan,
as ek toegee dat die Hemele beweeg, om te wys
dat dit ongeldig is wat jou laat twyfel het;
nie dat ek beweer dit is so nie, al lyk dit so
vir jou wat hier op Aarde woon.
God het, om sy weë van die menslike sinne weg te hou,
die Hemel so ver van die Aarde geplaas dat aardse oë,
as hulle dit waag, kan dwaal in dinge te hoog,
en geen voordeel kry nie. Wat as die son
die middelpunt van die wêreld is, en ander sterre,
deur sy aantrekkingskrag en hul eie
aangevuur, in verskillende kringe om hom dans?
Hul dwalende loop, nou hoog, nou laag, dan verskuil,
vorentoe, agteruit, of stilstaande,
sien jy by ses; en wat as die sewende by hulle,
die planeet aarde, al lyk sy so vas,
ongemerk drie verskillende bewegings maak?
Anders moet jy dit aan verskeie sfere toeskryf
wat teen mekaar in draai met dwarse skuinstes;
of spaar die son sy arbeid, en ook daardie vinnige
veronderstelde ruit van nag en dag
wat onsigbaar bo al die sterre draai, die wiel
van dag en nag; dit hoef jy nie te glo nie
as die aarde, uit haar eie vlyt, die dag gaan haal
deur ooswaarts te reis, en met die kant wat weggedraai is
van die son se straal die nag ontmoet, terwyl haar ander kant
nog deur sy straal verlig word. Wat as daardie lig,
wat van haar af deur die wye, deurskynende lug gestuur word,
vir die aardse maan soos 'n ster is,
wat haar bedags verlig, soos sy snags
hierdie aarde verlig? Wedersyds, as daar land is,
velde en bewoners. Haar kolle sien jy
as wolke, en wolke kan reën, en reën kan
vrugte in haar sagte grond laat groei, vir sommiges om te eet
wat daar 'n plek gekry het; en ander sonne, miskien,
met hul dienende mane, sal jy ontdek,
wat manlike en vroulike lig met mekaar deel –
daardie twee groot geslagte besiel die wêreld –
en elke sfeer is miskien gevul met lewende wesens.
Want dat so 'n groot ruimte in die Natuur onbewoon is
deur enige lewende siel, woestyn en verlate,
net om te skyn, en tog skaars elke sfeer
'n flikkering lig laat bydra, so ver gestuur
af na hierdie bewoonbare wêreld, wat
weer lig na hulle terugstuur – dit is sterk betwisbaar.
Maar of hierdie dinge so is, of nie;
of die son, oppermagtig in die hemel,
oor die aarde opkom, of die aarde oor die son;
of hy uit die ooste sy vlammende pad begin,
of sy van die weste af haar stil koers vorder
met 'n sagte tred wat al draaiend slaap
op haar sagte as, terwyl sy egalig stap
en jou saggies met die gladde lug saamdra –
moenie jou gedagtes met verborge sake kwel nie;
laat dit aan God daarbo oor; dien en vrees Hom!
Oor ander skepsels, soos dit Hom die beste behaag,
waar hulle ook al is, laat Hom beskik; verbly jou
in wat Hy jou gee, hierdie Paradys
en jou mooi Eva; die Hemel is vir jou te hoog
om te weet wat daar gebeur; wees nederig wys:
dink net aan wat jou en jou bestaan raak;
moenie droom van ander wêrelde, watter skepsels daar
lewe, in watter staat, toestand of rang nie;
wees tevrede dat soveel aan jou geopenbaar is,
nie net van die Aarde nie, maar van die hoogste Hemel."

Adam, van sy twyfel bevry, het hom so geantwoord:
"Hoe volkome het u my tevrede gestel, suiwere
Verstand van die Hemel, rustige Engel!
En u het my, bevry van ingewikkeldhede, geleer om te lewe
op die maklikste manier, en nie met verwarrende gedagtes
die soetheid van die lewe te onderbreek nie, waarvan
God alle angstige sorge ver weg laat bly het
sodat hulle ons nie pla nie – tensy ons self
hulle opsoek met dwalende gedagtes en ydel idees.
Maar die verstand of verbeelding is geneig om te swerf
sonder teuels, en aan haar swerwery is daar geen einde nie,
totdat sy, gewaarsku of deur ervaring geleer, besef
dat om nie wyd en syd te weet van dinge ver
van die alledaagse, duister en fyn nie, maar om te weet
wat in die daaglikse lewe voor ons lê,
die eerste wysheid is. Wat meer is, is rook,
of leegheid, of dwase onbenulligheid,
en dit maak ons, in die dinge wat die meeste saak maak,
onervare, onvoorbereid en altyd nog soekend.
Laat ons daarom van hierdie hoogte afdaal
in 'n laer vlug, en praat oor dinge naby ons
wat nuttig is; daaruit kan dalk iets ter sprake kom
wat nie ontydig is om te vra nie,
as u dit met u gewone guns wil toelaat.
Ek het u hoor vertel wat gebeur het
voordat ek kon onthou; hoor nou hoe ek
my verhaal vertel, wat u dalk nie gehoor het nie;
en die dag is nog nie om nie; tot dan sien u
hoe slim ek planne maak om u hier te hou,
deur u te nooi om te luister terwyl ek vertel –
dwaas, as dit nie in die hoop op u antwoord was nie!
Want terwyl ek by u sit, voel dit of ek in die Hemel is,
en u woorde is soeter vir my oor
as die vrugte van die palmboom, die lekkerste vir dors
en honger albei, na arbeid, op die uur
van 'n soet maaltyd; hulle versadig en vul gou,
al is hulle lekker; maar u woorde, met goddelike genade
deurdrenk, word in hul soetheid nooit te veel nie."

Rafael het hom hemels sagmoedig so geantwoord:
"Ook jou lippe is nie sonder grasie nie, Vader van die mense,
en jou tong nie sonder welsprekendheid nie; want God het ook oor jou
sy gawes oorvloedig uitgestort,
innerlik en uiterlik albei, sy mooi beeld:
of jy praat of swyg, alle bevalligheid en grasie
vergesel jou, en vorm elke woord, elke beweging.
Ons in die Hemel dink nie minder aan jou op Aarde
as aan ons mededienskneg nie, en ons ondersoek
graag die weë van God met die mens:
want God, sien ons, het jou geëer en sy gelyke
liefde op die mens gelê. Praat dus verder;
want ek was daardie dag afwesig, soos dit gebeur het,
op 'n vreemde en duister reis,
ver op 'n tog na die poorte van die Hel,
in volle legioen opgestel (so was ons bevel)
om te sorg dat niemand daarvandaan uitkom as spioen
of vyand terwyl God besig was met sy werk,
sodat Hy nie, kwaad oor so 'n astrante uitbraak,
vernietiging met skepping sou meng nie.
Nie dat hulle dit sonder sy verlof sou durf probeer nie;
maar Hy stuur ons op sy hoë opdragte
ter wille van sy aansien, as Soewereine Koning, en om
ons gewillige gehoorsaamheid te oefen. Ons het die somber poorte
vas, stewig toe gevind en sterk versper;
maar lank voor ons daar kom, het ons binne
geraas gehoor wat nie die klank van dans of lied was nie –
pyniging, en harde weeklag, en woedende raserny.
Bly het ons teruggekeer na die kuste van die lig
voor die sabbataand – so was ons opdrag.
Maar vertel nou jou verhaal; want ek luister,
net so bly met jou woorde as jy met myne."

So het die goddelike Mag gepraat, en so ons voorvader:
"Vir 'n mens om te vertel hoe die menslike lewe begin het,
is moeilik; want wie het sy eie begin geken?
Die begeerte om nog langer met u te praat
het my oorreed. Soos een wat pas uit die diepste slaap ontwaak,
het ek myself sag op die blomryke kruie gevind,
in 'n balsemgeurige sweet, wat die son met sy strale
gou opgedroog en die dampende vog opgedrink het.
Dadelik het ek my verwonderde oë hemelwaarts gedraai
en 'n ruk na die wye lug gestaar, totdat ek,
deur 'n vinnige, instinktiewe beweging opgelig, opgespring het,
asof ek soontoe wou streef, en regop
op my voete gestaan het. Rondom my het ek gesien:
heuwel, dal, en skaduryke woude, en sonnige vlaktes,
en die vloeiende gly van murmelende strome; by hulle
skepsels wat gelewe en beweeg het, en geloop of gevlieg het;
voëls wat op die takke sing; alles het geglimlag;
my hart het oorgeloop van geur en vreugde.
Toe het ek myself bestudeer, en lid vir lid
bekyk, en soms geloop en soms gehardloop
met soepel litte, soos lewendige krag my gelei het.
Maar wie ek was, of waar, of waarom,
het ek nie geweet nie. Ek het probeer praat, en dadelik gepraat;
my tong het gehoorsaam, en kon maklik alles noem
wat ek gesien het. 'Jy, Son,' het ek gesê, 'mooi lig,
en jy, verligte Aarde, so vars en vrolik,
julle Heuwels en Dale, julle Riviere, Woude en Vlaktes,
en julle wat lewe en beweeg, mooi Skepsels, sê vir my,
sê, as julle dit gesien het, hoe het ek so gekom, hoe hier? –
Nie uit myself nie – dan deur 'n groot Maker,
uitnemend in goedheid en in krag.
Sê vir my hoe ek Hom kan ken, hoe aanbid,
van wie ek dit het dat ek so beweeg en lewe,
en voel dat ek gelukkiger is as wat ek weet.' –
Terwyl ek so geroep en rondgedwaal het, ek weet nie waarheen nie,
weg van waar ek die eerste keer lug ingeasem en
hierdie gelukkige lig gesien het, en geen antwoord gekom het nie,
het ek op 'n groen skaduryke wal, oortrek van blomme,
peinsend gaan sit. Daar het die sagte slaap
my vir die eerste keer gevind, en met 'n sagte druk
my lomerige sinne oorval, onbekommerd, al het ek gedink
ek gaan nou terug na my vorige toestand
sonder gevoel, en sou dadelik vergaan;
toe staan daar skielik by my kop 'n droom,
wie se innerlike verskyning my verbeelding
sag laat glo het dat ek nog bestaan
en lewe. Een het gekom, het ek gedink, met 'n goddelike gestalte,
en gesê: 'Jou woning wag op jou, Adam; staan op,
eerste Mens, van ontelbare mense bestem
om eerste Vader te wees! Deur jou geroep, kom ek as jou gids
na die tuin van saligheid, jou woonplek wat gereed is.'
Met dié woorde het Hy my aan die hand gevat en opgehelp,
en my oor velde en waters, soos deur die lug,
glad glyend sonder 'n tree, uiteindelik gelei
teen 'n beboste berg op, waarvan die hoë top 'n vlakte was,
'n wye kring, omhein, met die mooiste bome
beplant, met paadjies en priële, sodat wat ek
voorheen van die Aarde gesien het, skaars mooi gelyk het. Elke boom,
belaai met die mooiste vrugte wat vir die oog
aanloklik gehang het, het skielik eetlus in my gewek
om te pluk en te eet; waarop ek wakker geword en gevind het
dat alles voor my oë eg was, soos die droom
dit lewendig voorgeskadu het. Hier sou ek weer begin
rondswerf het, as Hy wat my gids was
hierheen nie tussen die bome verskyn het nie –
die goddelike Teenwoordigheid. Bly, maar met ontsag,
het ek in aanbidding aan sy voete neergeval,
onderdanig. Hy het my opgehelp, en 'Wie jy gesoek het, is Ek,'
het Hy sag gesê, 'die Outeur van alles wat jy sien
bo, of rondom jou, of onder jou.

Hierdie Paradys gee Ek aan jou; dit is joune
om te bewerk en te bewaar, en van die vrugte te eet:
van elke boom wat in die tuin hier groei,
eet vrylik met 'n blye hart; vrees hier geen gebrek nie.
Maar van die boom wat, as jy daarvan eet,
kennis van goed en kwaad bring – en wat Ek
as pand van jou gehoorsaamheid en trou
in die middel van die tuin, by die Boom van die Lewe, geplant het –
onthou wat Ek jou waarsku: moet nie daarvan proe nie,
en vermy die bitter gevolg; want weet:
die dag as jy daarvan eet en My enigste gebod
oortree, sal jy sekerlik sterwe,
van daardie dag af sterflik; en hierdie geluk
sal jy verloor, hiervandaan verdryf na 'n wêreld
van ellende en smart.' So streng het Hy
die harde verbod uitgespreek, wat nog altyd
vreeslik in my oor weerklink, al lê dit in my keuse
om dit nie oor my te bring nie; maar gou het Sy helder gelaat
teruggekeer, en Hy het so Sy goeie bedoeling hervat:

'Nie net hierdie mooi grense nie, maar die hele Aarde
gee Ek aan jou en aan jou geslag; as here
moet julle dit besit, en alles wat daarin lewe,
of in die see of lug lewe: dier, vis en voël.
As teken daarvan: kyk, elke voël en dier
volgens hul soort; Ek bring hulle om
van jou hul name te ontvang, en jou trou te betoon
in nederige onderdanigheid; verstaan dieselfde
van die visse in hul waterwoning,
wat nie hierheen geroep is nie, want hulle kan nie
hul element verruil om die dunner lug in te asem nie.'
Terwyl Hy so praat, kyk, kom elke voël en dier
twee-twee nader; die diere kruip laag
en vlei; elke voël buig neer op sy vlerk.
Ek het hulle benoem soos hulle verbygaan, en hul aard
verstaan, want met sulke kennis het God
my skielike begrip toegerus. Maar in hulle
het ek nie gevind wat ek gevoel het ek nog kort nie;
en ek het dit gewaag om die hemelse Verskyning so aan te spreek:

'O, met watter naam – want U wat bo al hierdie,
bo die mensdom, of enigiets hoër as die mens is,
gaan ver bo my vermoë om name te gee – hoe kan ek
U aanbid, Maker van hierdie heelal
en van al hierdie goedheid teenoor die mens? Vir sy welsyn
het U so ryklik en met so 'n milde hand
in alles voorsien; maar wie dit alles
met my deel, sien ek nie. In eensaamheid,
watter geluk? Wie kan alleen geniet,
of, al geniet hy alles, tevredenheid vind?'
So het ek vrypostig gepraat; en die helder Verskyning,
asof 'n glimlag Hom nog helderder maak, het geantwoord:

'Wat noem jy eensaamheid? Is die Aarde dan nie
vol van allerlei lewende wesens, en die lug
net so, en is hulle nie almal op jou bevel
gereed om voor jou te kom speel nie? Ken jy nie
hul taal en hul maniere nie? Hulle weet ook,
en hul verstand is nie te versmaai nie. Met hulle
kan jy jou vermaak, en heers; jou ryk is groot.'
So het die Heer van alles gepraat, en dit het gelyk
asof Hy dit so beveel. Ek het gevra om te mag praat,
en nederig om vergewing gesmeek, en geantwoord:

'Laat my woorde U nie aanstoot gee nie, Hemelse Mag;
my Maker, wees my genadig terwyl ek praat.
Het U my nie hier as U plaasvervanger gemaak
en hierdie mindere wesens ver onder my gestel nie?
Watter geselskap kan daar tussen ongelykes
bestaan, watter harmonie of ware vreugde?
Dit moet wedersyds wees, in gelyke mate
gegee en ontvang; maar waar daar ongelykheid is,
die een vurig en die ander altyd traag,
kan dit by geeneen pas nie, maar word dit gou
vir albei ewe vervelig. Ek praat van 'n kameraadskap
soos dié wat ek soek, wat kan deel in
alle redelike vreugde – en daarin kan die dier
nie 'n mens se maat wees nie. Hulle is bly
elkeen met sy eie soort, leeu met leeuwyfie;
so gepas het U hulle in pare saamgevoeg.
Nog minder kan voël met dier, of vis met voël
so goed omgaan, of die aap met die os;
dan nog slegter die mens met die dier – die minste van almal.'
Daarop het die Almagtige, nie ontevrede nie, geantwoord:

'Jy stel vir jouself, sien Ek, 'n fyn en kieskeurige
geluk voor in die keuse
van jou metgeselle, Adam! En jy sal geen
plesier smaak nie – al is jy in plesier – as jy alleen is.
Wat dink jy dan van My, en van My toestand?
Lyk dit vir jou of Ek genoeg
geluk besit, of nie? Ek wat alleen is
van alle ewigheid af; want Ek ken niemand
wat naas My kom of soos Ek is, nog minder gelyk.
Met wie kan Ek dan gesels,
behalwe met die skepsels wat Ek gemaak het, en hulle
is minder as Ek, oneindig veel trappe
laer as wat die ander skepsels vir jou is?'

Hy het stilgebly; nederig het ek geantwoord: 'Om by
die hoogte en diepte van U ewige weë uit te kom,
skiet alle menslike gedagtes tekort, Hoogste van alles!
U is in Uself volmaak, en in U
word geen gebrek gevind nie. Die mens is nie so nie,
maar net in 'n mate volmaak; dit is die rede vir sy verlange
om, deur omgang met sy gelyke, sy gebreke
te help of te troos. Dit is nie nodig dat U
Uself voortplant nie, want U is reeds Oneindig,
en volkome in alle getalle, al is U Een.
Maar die mens moet deur getal
sy enkele onvolmaaktheid toon, en
sy gelyke uit homself verwek – sy beeld vermenigvuldig,
want alleen is hy gebrekkig; en dit vra
liefde van 'n gelyke, en die innigste vriendskap.
U, hoewel alleen in U verborgenheid,
is die beste geselskap vir Uself, en soek geen
geselskap met ander nie; tog kan U, as U wil,
U skepsel ophef tot watter hoogte U ook al kies
van eenheid of gemeenskap, en hom vergoddelik.
Maar ek kan, deur met hulle te praat, hierdie diere nie
van die grond oprig nie, en in hul weë vind ek geen vreugde nie.'
So het ek vrymoedig gepraat, en die vryheid gebruik
wat my toegelaat is, en dit is aanvaar; en dit het
hierdie antwoord van die genadige Goddelike Stem verkry:

'Tot hier toe wou Ek jou toets, Adam,
en Ek vind dat jy kennis het, nie net van die diere nie,
wat jy reg benoem het, maar ook van jouself;
jy wys goed die vrye gees binne-in jou,
My beeld, wat nie aan die dier gegee is nie;
daarom, omdat sy geselskap nie by jou pas nie,
was jy heeltemal reg om dit vrylik af te wys;
en bly so gesind. Nog voor jy gepraat het,
het Ek geweet dit is nie goed dat die mens alleen is nie;
en geen geselskap soos dié wat jy toe gesien het,
het Ek vir jou bedoel nie; Ek het dit net as toets gebring,
om te sien hoe jy kan oordeel oor wat pas en reg is.
Wat Ek nou bring, sal jou behaag, wees verseker:
jou gelyke, 'n hulp wat by jou pas, jou ander self,
jou wens presies soos jou hart dit begeer.'

Hy het klaar gepraat, of ek het niks meer gehoor nie; want nou
het my aardse natuur, oorweldig deur Sy hemelse,
waaronder dit lank gestaan het, tot die uiterste gespan
in daardie verhewe hemelse gesprek,
soos deur iets wat die sintuie te bowe gaan
verblind en uitgeput, inmekaargesak; en herstel gesoek
in slaap, wat dadelik op my geval het, geroep
deur die Natuur as hulp, en my oë toegemaak het.
Die slaap het my oë gesluit, maar die kamer
van my verbeelding oopgelaat, my innerlike sig; daardeur
het ek, weggevoer soos in 'n beswyming, gemeen ek sien,
al het ek geslaap, waar ek lê; en ek het die gestalte gesien,
nog net so heerlik, voor wie ek wakker gestaan het.
Hy het gebuk en my linkersy oopgemaak, en
daaruit 'n rib geneem, warm van die lewensgeeste van die hart,
met vars lewensbloed wat stroom; wyd was die wond,
maar skielik met vlees gevul en genees.
Die rib het Hy met Sy hande gevorm en gemaak;
onder Sy vormende hande het 'n wese gegroei,
soos 'n man, maar van die ander geslag; so lieflik mooi
dat wat in die hele wêreld mooi gelyk het, nou
armsalig gelyk het, of in haar saamgevat, in haar vervat
en in haar blik; en haar blik het van toe af
soetheid in my hart gegiet wat ek nooit tevore gevoel het nie,
en uit haar wese in alle dinge
die gees van liefde en verliefde vreugde geblaas.
Sy het verdwyn en my in donkerte gelaat; ek het wakker geword
om haar te vind, of anders vir ewig
haar verlies te betreur en alle ander plesier af te sweer.
Maar toe ek al moed opgegee het – kyk, daar is sy, nie ver nie,
net soos ek haar in my droom gesien het, versier
met alles wat Aarde of Hemel kon gee
om haar lieflik te maak. Sy het nader gekom,
gelei deur haar hemelse Maker, al was Hy onsigbaar,
en deur Sy stem gerig; en sy was nie onkundig
oor die heiligheid van die huwelik en die huweliksrites nie.
Grasie was in al haar treë, die Hemel in haar oog,
in elke gebaar waardigheid en liefde.
Oorstelp kon ek my nie bedwing nie, en het uitgeroep:

'Hierdie keer het U alles goedgemaak; U het U woord
vervul, Skepper, mild en goedgunstig,
Gewer van alles wat mooi is! Maar dit is die mooiste
van al U gawes! En U misgun dit my nie. Nou sien ek
been van my been, vlees van my vlees, myself
voor my. Mannin is haar naam, want uit die man
is sy geneem. Daarom sal die man
sy vader en moeder verlaat en sy vrou aankleef;
en hulle sal een vlees, een hart, een siel wees.'
Sy het my so gehoor; en al is sy deur God gebring,
het onskuld en maagdelike beskeidenheid,
haar deug, en die besef van haar eie waarde,
wat die hof gemaak wou word en nie ongesoek gewen wou word nie,
nie voor die hand liggend, nie opdringerig nie, maar terughoudend
en daarom nog meer begeerlik – of, om alles te sê:
die Natuur self, al was sy vry van sondige gedagtes –
so in haar gewerk dat sy wegdraai toe sy my sien.
Ek het haar gevolg; sy het geweet wat eerbaar is,
en met inskiklike majesteit het sy
my pleidooi aanvaar. Na die huweliksprieel
het ek haar gelei, blosend soos die môre. Die hele Hemel
en die gelukkige sterrebeelde het in daardie uur
hul uitgesoekte invloed uitgestort; die Aarde
het 'n teken van gelukwensing gegee, en elke heuwel;
die voëls was vrolik; vars winde en sagte luggies
het dit vir die woude gefluister, en van hul vlerke
rose gestrooi, geure van die speseryagtige struik gestrooi,
terwyl hulle speel, totdat die verliefde voël van die nag
die bruidslied gesing het en die aandster gemaan het om
op sy heuweltop gou die bruidslamp aan te steek.

So het ek u alles van my toestand vertel, en
my verhaal tot by die toppunt van aardse geluk gebring,
wat ek geniet; en ek moet erken dat ek
in alle ander dinge wel vreugde vind, maar die soort
wat, of ek dit gebruik of nie, geen verandering in my gemoed bring nie,
en geen hewige begeerte nie: hierdie lekkernye –
ek bedoel van smaak, sig, reuk, kruie, vrugte en blomme,
wandelpaaie, en die melodie van voëls. Maar hier
is dit heel anders: in vervoering kyk ek,
in vervoering raak ek aan; hier het ek die eerste keer hartstog gevoel,
'n vreemde beroering! In alle ander genietinge
staan ek bo en bly onbewoë; net hier is ek swak
teen die bekoring van Skoonheid se magtige blik.
Of die Natuur het in my misluk en 'n deel gelaat
wat nie sterk genoeg is om so iets te verduur nie;
of, toe die Natuur uit my sy geneem het, het sy miskien
meer as genoeg geneem; ten minste het sy aan haar
te veel sieraad gegee – in uiterlike skyn
fyn uitgewerk, maar innerlik minder noukeurig.
Want ek verstaan goed dat sy, wat die hoofdoel
van die Natuur betref, die mindere is, in die gees
en die innerlike vermoëns, wat die belangrikste is;
ook uiterlik lyk sy minder na
die beeld van Hom wat albei gemaak het, en toon sy minder
die kenmerk van die heerskappy wat gegee is
oor ander skepsels. Maar wanneer ek haar
lieflikheid nader, lyk sy so volmaak
en in haarself so volledig, en lyk dit of sy
haarself so goed ken, dat wat sy wil doen of sê,
die wysste, deugsaamste, verstandigste, beste lyk.
Alle hoër kennis val in haar teenwoordigheid
verneder; Wysheid, in gesprek met haar,
raak uit die veld geslaan en lyk soos Dwaasheid;
Gesag en Rede staan haar diensbaar by,
asof sy eerste bedoel is, en nie eers daarna
as bykomstigheid gemaak is nie; en om alles te kroon:
Grootheid van gees en Adel bou hul setel
op die lieflikste in haar, en skep ontsag
rondom haar, soos 'n wag van engele daar geplaas."

Die Engel het hom met 'n frons geantwoord:
"Moenie die Natuur beskuldig nie; sy het haar deel gedoen.
Doen jy net joune; en moenie Wysheid
wantrou nie; sy verlaat jou nie, as jy haar
nie wegstuur juis wanneer jy haar die nodigste het nie,
deur te veel toe te skryf aan dinge
wat minder voortreflik is, soos jy self besef.
Want wat bewonder jy, wat verruk jou so –
'n buitekant? Mooi, ongetwyfeld, en dit verdien gerus
dat jy dit koester, eer en liefhet;
maar nie dat jy jou daaraan onderwerp nie. Weeg jouself teen haar op,
en oordeel dan. Dikwels baat niks meer
as selfrespek, gegrond op wat regverdig en reg is
en goed bestuur; hoe meer jy van daardie kuns weet,
hoe meer sal sy jou as haar hoof erken,
en al haar skyn voor die werklikheid laat wyk.
Sy is so versier om jou des te meer te verbly,
so ontsagwekkend, dat jy met eer jou maat
kan liefhê, wat sien wanneer jy die minste wys lyk.
Maar as die sintuig van aanraking, waardeur die mensdom
voortgeplant word, vir jou so 'n dierbare vreugde lyk,
bo alle ander, dink dan dat dieselfde gegun is
aan die vee en elke dier; dit sou nie
so algemeen aan hulle gegee en gedeel gewees het nie, as iets
wat daarin geniet word, waardig was om
die siel van die mens te onderwerp, of hartstog in hom te wek.
Wat jy hoër in haar geselskap vind –
aantreklik, menslik, redelik – bly dit liefhê;
in liefde doen jy goed, in hartstog nie,
want ware liefde bestaan nie daarin nie. Liefde louter
die gedagtes en verruim die hart; dit het sy setel
in die rede en is oordeelkundig; dit is die leer
waarteen jy na hemelse liefde kan opklim,
nie weggesink in vleeslike plesier nie; en daarom
is daar onder die diere vir jou geen maat gevind nie."

Half beskaamd het Adam hom so geantwoord:
"Nie haar buitekant, so mooi gevorm, en ook nie iets
in die voortplanting wat alle soorte gemeen het
(al ag ek die huweliksbed ver hoër,
en met 'n geheimsinnige eerbied),
verbly my so baie soos daardie bevallige dade,
daardie duisend fyn maniere wat elke dag vloei
uit al haar woorde en dade, gemeng met liefde
en soet inskiklikheid, wat ongeveinsde
eenheid van gees verklaar, of een siel in ons albei;
harmonie om te aanskou in 'n getroude paar,
heerliker as harmonieuse klank vir die oor.
Tog onderwerp hierdie dinge my nie; ek vertel u
wat ek innerlik daardeur voel, maar ek is daarom nie oorwin nie,
ek wat allerlei dinge teëkom wat die sintuie
op allerlei maniere voorstel; tog, steeds vry,
keur ek die beste goed, en volg wat ek goedkeur.
Dat ek liefhet, verwyt u my nie; want Liefde, sê u,
lei op na die Hemel, is die weg sowel as die gids.
Verdra my dan, as wat ek vra, geoorloof is:
het die hemelse Geeste nie lief nie? En hoe druk hulle
hul liefde uit – net met blikke? Of meng hulle
hul glans, met 'n middellike of 'n regstreekse aanraking?"

Die Engel, met 'n glimlag wat gloei
in hemelse rooskleurige rooi, Liefde se eie kleur,
het geantwoord: "Laat dit vir jou genoeg wees dat jy weet
ons is gelukkig, en sonder liefde is daar geen geluk nie.
Wat jy ook al rein in die liggaam geniet
(en rein is jy geskape), geniet ons
in hoër mate; en ons kry geen hindernis
van vlies, gewrig of ledemaat wat ons skei nie;
makliker as lug met lug, as Geeste omhels,
meng hulle heeltemal, en begeer 'n eenheid
van rein met rein, en het geen beperkte weg nodig nie,
soos vlees om met vlees te meng, of siel met siel.
Maar ek kan nou nie meer nie; die son wat skeidend
sak anderkant die Aarde se Groen Kaap en die groen
Hesperiese Eilande, is my teken om te gaan.
Wees sterk, leef gelukkig, en het lief! Maar bowenal
Hóm – want om Hom lief te hê, is om te gehoorsaam en
Sy groot gebod te hou. Pas op dat hartstog nie
jou oordeel swaai om iets te doen wat jou vrye wil
anders nie sou toelaat nie. Joune, en dié van al jou seuns –
die wel of wee lê in jou hande; pas op!
Ek sal my verheug as jy volhard,
en al die Saliges ook. Staan vas; om te staan of te val
lê vry in jou eie keuse.
Volmaak van binne, het jy geen hulp van buite nodig nie;
en weerstaan elke versoeking om te oortree."

Met dié woorde het hy opgestaan; en Adam het hom
met 'n seën gevolg: "Aangesien ons moet skei,
gaan, hemelse gas, eteriese Boodskapper,
gestuur deur Hom wie se soewereine goedheid ek aanbid!
Vriendelik en minsaam teenoor my was
u neerbuigende goedheid, en dit sal altyd geëer word
in dankbare herinnering. Wees u steeds goed
en vriendelik teenoor die mensdom, en kom dikwels terug!"
So het hulle geskei: die Engel op na die Hemel
uit die digte skaduwee, en Adam na sy prieel.

Grasieë: in die Griekse mite drie godinne van skoonheid, bevalligheid en vreugde wat Venus vergesel.

siklus en episiklus: in die ou sterrekunde van Ptolemeus is die vreemde bane van die planete verklaar met kringe wat op ander kringe draai.

ses ... die sewende: die ses dwalende hemelliggame wat met die oog sigbaar is (die Maan, Mercurius, Venus, Mars, Jupiter en Saturnus); as die son die middelpunt is, kan die aarde die sewende planeet wees.

drie verskillende bewegings: volgens Kopernikus draai die aarde om haar as en om die son, en het haar as nog 'n derde, stadige beweging.

ruit van nag en dag: die "primum mobile", die buitenste sfeer wat volgens die ou sterrekunde elke dag die hele hemel om die aarde laat draai.

manlike en vroulike lig: die lig van die son (manlik) en die maan (vroulik).

sabbat: die sewende dag, waarop God volgens Genesis van sy skeppingswerk gerus het.

die dag as jy daarvan eet: God se verbod in Genesis 2:16–17, wat Adam hier vir Rafael oorvertel.

Mannin: Genesis 2:23 – Adam noem die vrou "mannin", want sy is uit die man geneem.

verliefde voël van die nag: die nagtegaal.

Groen Kaap en Hesperiese Eilande: Kaap Verde aan die weskus van Afrika en die eilande daarnaby; "Hesperies" beteken "westelik".