“Maar hoekom kan die Afrikaner net nooit saamstaan nie?”  Dit is ‘n vraag wat ek al uit soveel oorde moes hoor of lees. Gewoonlik is dit ‘n retoriese vraag en die gesprek stop gewoonlik net daar en dan of beweeg vinnig genoeg aan na die rugby toe of ‘n stoute grappie word vertel, want wie wil vir ewig mislukkings kontempleer?

Maar laat my toe om met my geskiedeniskennis vol gate ‘n eerlike antwoord op daai vraag te waag. Daarvoor moet ons begin by wat word bedoel met “Afrikaner”. Dis ‘n gelaaide vraag, maar as ons eerlik is sal ons meeste van ons erken dat met “Afrikaner” word bedoel “wit, Afrikaanssprekendes, wat Sondae na ‘n Calvinistiese kerk toe gaan”. volgens https://www.afrikanerbond.co.za/ik-ben-een-afrikaander---junie-2022)

Net met daai definisie het jy my een en ‘n half keer verloor. Een: ek gaan nie Sondae na ‘n Calvinistiese kerk toe nie, en twee, helfte van my familie is nie wit nie. 

Maar met so eng definisie van Afrikanerskap is daar positiewes om weg te neem. Dit lyk (vir baie Suid-Afrikaners) of die Afrikaner tog goed bymekaar staan gemeet aan die homogeniteit van die bevolkingsdemografie van Afrikanerbyeenkomste.   So wat is die probleem?  Al word gesê die Afrikaner kan nie saamstaan nie, is dit duidelik dat hy baie suksesvol saamdrom?

Die probleem vir die Afrikaner is dat daar wit Afrikaanssprekendes is wat nie Afrikaner genoem wil word as die definisie so eng toegepas word nie. As “Afrikaner” nie ook my bruin broers en susters insluit nie, is ek nie ‘n Afrikaner nie, of te wel, as my naaste nie partytjie toe mag kom nie, sal ek nie gaan nie.

Dan hoor ek weer daai stem in die bar op facebook: “Sien dis hulle, daai donnerse Afrikaanse liberaliste wat nie saam met ons kan staan nie! Volksverraaiers!” Meantime is dit hul eie definisie van Afrikanerskap wat die oorgrote meerderheid van Afrikaanssprekendes uit hul bende sluit. Die ego van die Afrikaner kan nie duld dat daar wit Afrikaanse mense is wat sê “ons is nie almal so nie”*.  

* dankie Jeanne Goosen

Wat mens wel nie kan ignoreer nie, is die sukses van die Afrikaner, asook die voordeel wat die nie-Afrikaner uit die sukses van die Afrikaner put. Die dinge wat die Afrikaner  bou, is ook ten bate van mense wat nie Afrikaners is nie. Die slaggate wat Afriforum vul is nie net vir die bakkies van wit boere nie. Akademia Universiteit gaan geleerdes oplewer wat werk lewer ten bate van almal in Suid-Afrika, nie net wit Afrikaanse mense nie.

Ons grondwet verdedig almal se reg om te assosieer met wie sy wil. Daarom kan ons gerus maar kalmeer en vrede maak met die feit dat die Afrikaner so te sê net met homself wil assosieer. Dis sy volste reg. Die noue bande wat Afrikaners met ander Afrikaners het is benydenswaardig. Ek wens partykeer die res van SA was so lief vir mekaar soos wat die Afrikaner homself liefhet.

Uit hierdie liefde vir homself kom ‘n trots, ‘n volkspatriotisme wat soms handuit kan ruk en ideaal gesproke ‘n bietjie introspeksie verlang, of indien dit nie van binne gebeur nie, ‘n tempering van buite benodig. Soos wanneer die “ons” so cool word dat daar neergekyk word op die ander. Kortom, saamwees is bak, supremisme is minder bak.

Wanneer hierdie ultra-patriotisme die oorhand kry, is wanneer die onmin tussen gemeenskappe ontstaan. Dis wanneer “volksidentiteit” as ‘n wapen aangewend word om as ‘n groep bevoordeel te word ten koste van ander gemeenskappe wat nie dieselfde vermoë het om saam te staan nie. 

Dan gebeur goed soos die teenkanting van opheffing van ander gemeenskappe in die naam van nie-rassigheid” terwyl dit juis die rassigheid van die geskiedenis wat hierdie groep in die magsposisie sit om opheffing so sterk teen te kan staan.

Dis die gesiene wynboer op die land wat die loon van die bruin werker slaafslaag hou, die water van die mense kan afsny, taaiklappe kan uitdeel en uitskel in ongrondwetlike taal. Terwyl die gesiene boer die lof ontvang in gesiene sirkels vir die opbouingswerk wat hy vir die Afrikaner verrig, kweek hierdie selfde aksies onmin, haat en vyandigheid teenoor die Afrikaner tussen die ongesiendes.

En omdat die stemme van hierdie ongesiene gemeenskappe selde gehoor word, is dit met verbasing dat die Afrikaner elke nou en dan uit die monde van mense met kwaai kyke in die oë moet hoor dat die Afrikaner nie die mees geliefde groepering is onder ander Suid-Afrikaners nie.

Dan gaan nie help om die laers te probeer groter trek en die verraaiers, die Afrikaanse liberaliste te probeer paai om te bekeer en terug te keer na die res van die Afrikaners toe nie. Teen die tyd is dit al duidelik vir die res van Suid-Afrika dat “ons nie almal so is nie”. Daar is wel baie wit Afrikaanses wat tuis voel in gemengde SA wat nie presies so tuis voel onder net Afrikaners nie. 

Die res van SA weet reeds daar is Afrikaners wat nie in die eng definisie van Afrikaner inpas nie en selfs distansieer van dáái tipe Afrikaners wat herken word vir wie hulle is wanneer hul houding afdwing en baasskap proklameer en terselfde tyd ander mense minag. Ware bekering kan nie onder dwang plaasvind nie. As jy wil vriende maak, is daar ander maniere.

Die goeie nuus is daar is reeds in SA onder alle geledere ‘n bewussyn van die voortreflikheid van die Afrikaner. Daar is reeds swart mense in Suid-Afrika wat in mooi Afrikaans sal kan erken dat daar wit mense is wat waarde  toevoeg tot die gemeenskap en hul lewens. Alreeds.

Die oplossing vir beide die probleme in die land, sowel as die moeilikheid met Afrikaneridentiteit, is myns insiens voordiehandliggend. 

Ons moet onthou dat vir meeste mense in die land is die ANC die heel beste regering wat hulle nog ooit geken het. Hulle weet nie wat dit is om iets beter as die ANC te hê nie, want die vorige regerings het nie in hulle belange opgetree nie. Geluk by die ongeluk van die ANC is dat die ANC nou al 30 jaar gehad het om te wys hoe sleg hulle is. Die resultaat is ‘n merkwaardige daling in verkiesingsopkoms, van 86% in 1994 tot 66% in 2019. Daar is amper 40% van ons bevolking wat nie voel dis die moeite werd om te gaan stem nie.

Ek sien ‘n geleentheid hierso. In plaas van die Afrikaner veg onder mekaar om wit stemme te werf, herdefinieer die Afrikaner haarself as Afrikaanssprekende van Afrika. Gaan praat dan met alle mense as gelykes. Geen meer skaamte oor die geskiedenis nie, want die geskiedenis bepaal nie meer wie die groep is nie. Die hede doen. 

Daar is tog op die ou end meer van ons wat saamstem oor wat ‘n goeie lewe is. Net so is daar baie onwit mense wat ook lief is vir Afrikaans. Gaan tel al daai verlore stemme van die vloer van vergetenheid op en bou saam om ‘n groter, magtiger groep te wees met een stem uit baie monde vanuit baie oorde.

Maar solank as wat Afrikaner net wit mense beteken, gaan die aansien van die Afrikaner aanhou kwyn en sal hy nooit volkome van die vyandigheid teenoor hom kan ontslae raak nie.

Ek hoor die wêreld brand al weer

Ek sien die aarde disintegreer

Die Noorde het die reën gesteel

Hul dade het hierdie land verniel

Ek stap met my masjiengeweer

Om te oordeel wat jy vra

Ek treur oor my Amerika

Die son sak neer oor haar

My asem word met sand gesif

My longe nat en swaar

Die gif het al my bloed bereik

Ek tel my laaste dae

Vir vrede

Vir almal

uit: My Amerika

album: Aan’t sterre tel

My Amerika

“We are one vote away from the solution that would bring peace to the Middle East.

That one vote is the United States’ veto […]on behalf of Israel”

• Jeoffrey Sachs

Ek het die voorreg gehad om Amerika ‘n paar maal in my lewe te besoek en ek was dadelik verlief op die land. Dit was soos ‘n vreemde droom wat waar geword het toe ek in Los Angeles aanland. Ek het soveel plekke en landmerke herken wat ek voorheen slegs in films en TV gesien het. Wat ‘n wonderlike ervaring was dit om die droomland in lewende lywe te betree! 

Amerika is ‘n merkwaardige land. Dit wat Amerikaners bereik is asemrowend, letterlik en figuurlik. Van al die dinge wat Amerika so ongelooflik voortreflik mee is, dink ek haar beste uitvoerproduk, is haar gepoetste beeld. Bloot net die feit dat wanneer ek van “Amerika” praat en almal weet ek praat uitsluitlik van die Verenigde State en geensins van albei die kontinente nie, spreek alreeds boekdele oor hoe suksesvol die VSA se beeld wêreldwyd bemark is. 

Met my reis het ek ander dimensies Amerika begin raaksien. Ek het besef dat die land heelwat meer kompleks as my reeds gevormde beeld van haar is. Skokkend vir my was die hoeveelheid haweloses wat in kartondose op sypaadjies slaap. Vuisvose oorlogsveterane wat hardop met hulself gesprekke voer soos hul in die strate afloop. Grumpy old men om elke hoek en diner, wat gal te braak het oor hoe alles aan die verval is sedert só en só aan bewind is. Ek kon helaas sien dat die krake heelwat ouer as die vorige verkiesing is.

Ek het in ‘n ou derdehandse VW golfie geklim en die pad gevat op soek na mooi goed. Wat ek gevind het, het my met ‘n dieper onverwoordbare liefde vir Amerika gelaat. Ek het op die interessantste plekke barmhartigheid en warmte ervaar en op ander plekke die treurige afwesigheid daarvan. Die liefde het altyd gekom van individue terwyl die liefdeloosheid gewoonlik die hand van korporatiewe mag verklap. 

Ek het ‘n heel interessante nag in ‘n backpackers in Johannesburg Kalifornië (populasie 114) deurgebring. Die backpackers het gewerk op ‘n “honor system” waar jy bly solank soos jy wil, vat van die blikkieskos en droë rantsoene soveel soos jy wil en los die geld in ‘n blikkie in die kombuis.  

Daar het ek en ‘n Vietnamoorlogveteraan, Jim of Mike or iets so bekends Amerikaans was sy naam dat ek dit heeltemal vergeet het, alleen in die konstant krakende spookagtige huis gebly.  Ek sê “alleen”, maar hy het wel so bietjie van ‘n arsenaal saam met hom gehad, onder andere een groot masjiengeweer wat hy sê hy van die weermag gekry het toe hy ontslaan is.  

Die volgende dag het ek hom vergesel in sy soektog na ou stukke metaal en myn toerusting in ‘n paar van die verlate mynskagte op Bureau of Land Management (BLM) https://www.blm.gov/ grond. Hy versamel ou gereedskap wat hy dan in kunswerke omskep. So donner die drie van ons: ek, Jim en sy masjiengeweer (met ‘n flits vooraan vasgeductape,) daar af in ‘n skag wat deur die jare meer as een ineenstorting meegemaak het. 

Ek vra: “Why the gun?” Hy antwoord (ek rekonstrueer ‘n parafrase uit die klanke wat ek kan onthou):” Ya never know what ya are gonna find down there. Sometimes snakes, but mostly never-die miners still holding out for gold.” 

Op ‘n stadium raak die klim in die mynskag af so rof dat jy altwee jou hande moet inspan in die klim. Hy vra my om sy geweer vas te hou om vir hom ‘n lig te gooi. Daar staan ek toe met ‘n M16 in my hande, gerig op ‘n oud-Amerikaanse soldaat in ‘n stralekrans, sodat die man sy weg in die donker kan vind. ‘n Gebeurtenis so buitensporig onverwags dat ek die beeld vandag nog helder in my kop ervaar. 

As kind en naïewe oningeligde jong mens, het ek telke male geval vir die films en fiksie waarin Amerika die vrede vir die hele wêreld bewaar deur die Nazis/Kommuniste/Terroriste uit die Ooste/Aliens/selfs moordadige asteroïedes wat net te graag alle lewe op aarde wil uitwis, te oorwin. Die narratief waarmee elkeen van ons al tot in ‘n ideologiese beswyming in gebombaardeer is, is dat Amerika hier is om ons almal te red en vrede op aarde te bewaar. Amerika is die “good guys”.  

Daardie illusie het egter soos kapok voor die son verdwyn namate mens met naakte geskiedenis gekonfronteer word. Soos wanneer mens uitvind dat miljoene inheems Amerikaners eers vermoor moes word voordat die Europeers die “onbewoonde” land wat hulle “ontdek” het kon inpalm. Ondersoek gerus die “trail of tears” en mens word gou bewus van die Amerikaanse modus operandi van die tyd: die “ethnic cleansing” of te wel die verwydering van “ongewensde” mense van ‘n land wat jy vir jouself wil hê en dan ontwikkel met die hulp van slawe-arbeid. Dus, die volksmoord en bloedbad met die intrapslag. Dan, die groteske slawerny wat Amerika welvarend gemaak. Ongekende pyn en lyding vir miljoene en miljoene kinders, vroue en mans. Slawejag en dan onmenslik gemartel en vasgeketting in die bote op pad na “the land of the free”. Familiebande tussen swart mense tot in ewigheid uitgewis met kinders en ouers wat die besittings van eienaars van heinde en verre onder dwang geword het. 

Nou kan mens argumenteer dat almal weet dat die VSA ‘n duistere geboorte gehad het, maar dat hulle daardie volksmoord, slawerny en minagting van “andere volke” lankal al ontgroei het.  Die geskiedenis is geskiedenis. Vandag is die American Dream: “Anyone can make it.” Rassisme is verby, hulle het selfs al ‘n swart president gehad. Wel, “American dream on”:  ten spyte die gefaalde Republikeinse kandidaat vir die presidentskap, Nikki Haley se sotlike stelling, “ we’ve never been a racist country,” en andere wat net soos sy dink, is rassisme in Amerika is net soveel iets van die verlede as wat dit in Suid-Afrika is.

Amerika het wel gehelp om die Nazis te oorwin, NAVO gehelp stig om sekuriteit in die Noorde te bewerkstellig, asook ‘n yslike rol gespeel om die VN te help maak wat dit vandag is. Three strikes, America is great!  

Amerika is die fakkeldraer van twee belangrike universele waardes, naamlik: Vryheid en selfbeskikking.  Of ten minste, so sê die pro-Amerika PR.

Kom ons loer na so paar voorbeelde waar hul aksies hul woorde weerspreek.

1899-1902: Filipynse-Amerikaanse oorlog: Amerika veg teen Fillipynse onafhanklikheid.  Buiten die 20 duisend soldate in die skermutseling is minstens 200 duisend burgerlikes wreed om die lewe gebring. (Sommige beweer die getal nader is aan ‘n miljoen.)  In hierdie oorlog pas die Amerikaners ‘n verskroeide aarde beleid toe op die gebied. Mense word in konsentrasiekampe gegooi, waar duisende in haglike omstandighede sterf. Stel jouself voor jy is aan die ontvangkant van daardie tipe behandeling. O wag so ‘n bietjie….

Vandag nog is Amerika die enigste land wat atoombomme op burgerlikes laat ontplof het. In Hiroshima en Nagasaki was burgerlikes willens en wetens geteiken, níé militêre basisse nie. 

Die hoeveelheid ontwrigting en staatsgrepe wat die Amerika d.m.v. die CIA uitgevoer het in Sentraal- en Suid-Amerika is verbysterend. In Gautemala het die Amerikaanse United Fruit Company die bevolking so te sê as slawe ingespan om die piesangprys in Amerika laag te hou. In 1954 het Amerikaanse bomwerpers daar verwoesting gesaai. In Nicaragua, Chile, Brasilië, Honduras, Haïti, Hawaii, Uruguay, Panama, Argentinië en El Salvador, het Amerika ‘n rol gespeel wat regerings laat kantel het. Nóg bloedvergieting. Elkeen ‘n voorbeeld waar die idee van “selfbeskikking en vryheid” vir ander, deur Amerika verontagsaam word.

In liberale Iran was dit Amerika en Brittanje wat van die demokraties verkose Mohammad Mosaddegh ontslae geraak het om met diktator shah Mohammad Reza Pahlavi te vervang. Laasgenoemde se vergrype, selfverryking en korrupsie terwyl burgers van Iran uitgehonger en arm was, was so skreiend, dat die Iranese opgeruk het met massiewe optogte en betoë. Die uiteinde was bestyging van die “troon” deur die Ayatollah Khomeini. Vandag weet ons almal van die gevolge van die onderdrukkende effekte van die sharia wetgewing wat Khomeini in Iran tot stand gebring het. Hoeveel meer selfbeskikking en vryheid sou Iranese vandag gehad het as dit nie was vir die Amerikaanse befoetering daarvan nie?  

So ook is Isis, die Taliban, aaklige terroristiese groepe wat hul totstandkoming grootliks aan onnodige en ongevraagde Amerikaanse inmenging te danke het. Die Taliban was oorspronklik deur Amerika befonds om teen die Russe in Afghanistan te veg. Isis het ontstaan uit die magsvakuum wat gevorm het danksy die ongeregverdigde oorlog wat Amerika met Irak gevoer het. Daar was kwansuis “weapons of mass destruction WMD”. Vandag weet ons dit was ‘n leuen. Wie het tans te veel WMDs? Amerika, in my opinie.

Ek kan ad infinitum oor internasionale kwaadstokery deur Amerika redeneer. Daar is Kongo, Vietnam, Kambodja, Chad. Korea, waar kommunistiese denkwyses so gevaarlik is, dat dit moord en doodslag regverdig. Maar ek moet ophou want ek wil by ander punte uitkom.  

En die punt is, as dit gaan oor internasionale vrede vir almal, is Amerika nie die “good guys” nie. Alle Amerikaanse strategiese internasionale beweging word uitgevoer om Amerikaanse belange te bevorder. Die vrede wat hulle wel bewerkstellig, is “doodtoevallig” omdat dit in hul volgehoue besigheidsbelange is om vrede daar te handhaaf. Mag jy so gelukkig wees om in so ‘n land te leef. Amerika het keer op keer bewys dat sy bomme op jou en jou kinders sal laat reën, of agter die skerms ‘n klein coup of burgeroorlog sal ontketen, as dit kommersieel voordelig vir haar sal wees. Woe be upon him who stands in America’s way.   

Dit is so duidelik soos daglig, dat, alhoewel haar PR die teenoorgestelde sê, Amerika die vyand is van wêreldvrede. Die vraag is, wat in hemelsnaam, nee askuus, wat de hél soek sy op die VN se veiligheidsraad? Dis ‘n liggaam wat kwansuis verantwoordelik is vir internasionale vrede en sekuriteit. Nie net is Amerika ‘n permanente lid nie, sy het vetoreg. ‘n Reg wat sy onlangs aangewend het om te stem teen ‘n skietstilstand in Gaza. Nie dat Israel sou geluister het nie. Hulle is te druk besig met die “final solution.” Maar steeds: Dit was Amerika wat gestem het téén ‘n skietstilstand.  

Dis tyd dat ons as ‘n wêreldbevolking die VN en die Veiligheidsraad herbesoek. Die Veiligheidsraad doen presíés die teenoorgestelde as dit waarvoor hulle in die lewe geroep is. Dit rek oorloë tot in alle ewigheid uit. Nêrens kan die Veiligheidsraad ingryp om vrede te bewerkstellig nie, want as Amerika nie ingryping veto nie, sal Rusland, of Sjina.

As ons terugstaan en vir ‘n oomblik die karakter van die permanente lede op die Veiligheidsraad ondersoek, kom mens tot die skokkende besef, dis die oorlogmakers in beheer van die wêreldvrede. 

Amerika weet ons is smoorverlief op oorlog; sal alle wêreldbronne opgebruik in ‘n japtrap vir ‘n dollar; hoofbydraer tot klimaatsverandering wat lewe vir miljarde mense op aarde moeiliker tot onmoontlik maak. Verdien sy om op die Veiligheidsraad te sit en ander lande se wil om vrede te veto?  Nee, sy verdien nie haar posisie nie. Maar daar sit sy nou, die hoofboelie wat niemand kan verwyder nie.

Dan is daar Brittanje. Verdien Brittanje om daar te wees? Na kolonialisme, diefstal, volksmoord, konsentrasiekampe? Voor hulle weer woord oor wêreldpolitiek rep, wil ek eers hoor watter planne hul gaan maak om aan terug te betaal waar hulle gesteel het. Ek luister by die raadloos.

Wat van Rusland? Rusland is letterlik op hierdie oomblik besig met een van die talle oorloë wat hulle begin het. Watter reg verdien Rusland om namens die wêreld te besluit waar vrede gemaak mag word en waar nie? Geen!

Sjina is ook nie sonder sonde nie. Tot op hede is hulle betrokke by die onderdrukking van vryheid en selfbeskikking. Dink maar net vlugtig aan Tibet, die Uyghurs en die eienaardige situasie met Taiwan op die oomblik wat die “one China” illusie moet in stand hou. Amerika se aksies jeens Taiwan, word deur Naom Chomsky beskryf as “provocative” and “increasing the levels of confrontation” met Sjina. Mag daar nooit ‘n oorlog in die gebied uitbreek nie, maar as dit gebeur sal Amerika weereens ‘n groot deel van die oorsaak daarvan wees.  

Noem my idealisties en naïef, maar in ‘n regverdige wêreld is hierdie booswigte nie in beheer van die liggaam wat vrede en sekuriteit moet bring nie. Hulle is dan die aggressors. Watter lesse leer ons vir ons kinders as ons die boelies baas maak van almal juis omdat hulle die gevaarlikstes is van almal? Dis ‘n tirannie deur die sterkstes. Die boelies in beheer. Dis argaïes. Die mensdom moet verder evoleer en hierdie waansinnigheid afskud. Hoeveel “American Heroes” word in verre lande stukkend geskiet en dan in houtbokse, trots gedrapeer met die Amerikaanse vlag aan hul moeders oorhandig? Is die post-mortem Purple Hearts en die 21 gun salute by die grafte van Amerikaanse soldate genoeg om vertroosting te bring aan hul geliefdes? In die naam van vrede? ‘n Vrede wat soveel verwoesting insluit?

Vir wêreldvrede om ‘n kans te staan is dit duidelik dat óf die Veiligheidsraad moet ontbind word, óf die vetoreg moet afgeskaf word en daar moet ‘n reël aangebring word wat sê dat geen land wat in die laaste 10 jaar in ‘n oorlog betrokke was, mag op die Veiligheidsraad dien nie. Miskien is daar ander beter voorstelle wat sal kan werk, maar ons almal kan teen die tyd sien die Veiligheidsraad soos dit tans werk is net ‘n impotente las vir wêreldpolitiek.

Mense mag dalk dink dat ek anti-Amerika is omdat ek haar kritiseer, maar dis glad nie die geval nie. Inteendeel, ek het haar lief op maniere wat ek self nie verstaan nie. Ek wens vir haar verlossing van hierdie gyselaarskap waarin haar wurgende wapenindustrie haar het, dat sy nie eers haar eie mense op eie bodem kan beskerm nie. ‘n Magtige industrie wat heelwat meer geld maak uit oorlog as uit vrede. 

Vandag staan Amerika nie net in die pad van vrede in die Midde-Ooste nie, sy is letterlik die een wat die bomme verskaf waarmee volksmoord gepleeg word. Daar is geen oplossing in Palestina moontlik solank Amerika betrokke is nie. Die nadraai van die vernietiging van Palestina gaan lei tot voortdurende tereuraanvalle op Joodse teikens wêreldwyd. Iets wat Jode glad nie verdien nie. Ek kan nie sien hoe Israel se dade nie nuwe antisemitisme kweek nie. Dis hoekom daar so ‘n groot beweging wêreldwyd deur Jode is om hulle te distansieer van Israel se geweld en volksmoord. 

Hier kom gevaarlike tye vir die ganse wêreld en baie daarvan is Amerika se skuld. Biden gee die game weg met sy woorde: “Were there not an Israel, the United States of America would have to invent an Israel to protect her interest in the region.” 

Joe Biden's long history of pro-Israel statements

Mense argumenteer dis omdat Harris nie haarself gedistansieër het van Biden se Sionisme nie dat sy die Palestynse steun aan Trump oorhandig het in die swaai state wat haar die verkiesing gekos het. Daar is heelwat Palestyne wat nou berou het dat hulle vir Trump gestem het wat nog altyd so klein bietjie meer pro-Israel gelyk het as Biden, as dit moontlik is. Dis óf dit, of sy is te vroulik of nie wit genoeg nie, of alles bogenoemde. Hoe dit ook al sy die Demokrate se dobbelslag met haar het misluk, maar miskien is dit ‘n goeie ding, want Trump isoleer homself van lande wat Amerika normaalweg goedgesind is. Hoe meer internasionale ondersteuning Amerika verloor, hoe meer kwyn haar mag en hopelik lei dit tot minder internasionale wandade en oorlogsmisdaad. 

Vir Amerika gaan dit nooit om vrede en selfbeskikking nie. Vir Amerika gaan dit altyd oor “protecting her interest.”  Dis waar die probleem vir die res van die wêreld lê en veral dáárom verdien Amerika nie die mag in die VN wat sy tans geniet nie.  Biden sê ook: “there is no space between the United States and Israel”.  Hoe anders moet ons dit interpreteer dat, as dit in Israel se belange is om Gaza te vernietig, al haar kinders inkluis, dit dus ook in Amerika se belange is om Gaza te vernietig. Kinders inkluis.  Amerika weereens die volksmoordenaar d.m.v. Israel. 

Trump wil die oorwinningskersie van die koek pluk deur Gaza te herskep in ‘n vakansieoord sonder Palestyne. Biden is nie beter as Trump nie, hy is net meer diplomaties in sy “Amerika First” ten koste van die wêreld-beleid. Hy is ook ‘n oorlogsmisdadediger. En Harris was nie ‘n alternatief vir vrede nie.  Daardie alternatief was Bernie Sanders. Maar nou is dit te laat. Amerika beteken oorlog, hetsy met geld of met bomme gevoer. Die “vrede” wat sy op papier en in die nuus verkondig, is die oorlog wat sy voer in die lande ver vandaan. 

Ek is net diep ongelukkig en ontsteld dat Amerika haarself in ‘n perfekte posisie bevind in wêreldpolitiek om vrede te bewerkstellig, maar dit nie doen nie, want geld?! Selfs die Bybel vertel vir ons dat, as jy jou talente nie aanwend nie, jy hulle gaan verloor. Dis tyd dat oorlog-Amerika haar triggerfinger ‘n blaaskans gee, haarself bietjie verskoon, of ten minste stilbly, wanneer die res van die wêreld probeer om vrede te maak.  Of nog beter, dis tyd dat die wêreld haar vertel om bietjie te gaan sit, want dis haar persoonlike belange wat die bomme laat val…

So belangrik soos identiteit is, net so onbelangrik is dit. Die “Nie in my naam”-beweging van ’n groep Progressiewe Afrikaners (PA) het juis tot stand gekom omdat die Konserwatiewe Afrikaner (KA) totale eienaarskap van die term “Afrikaner” wou toe-eien deur die valse narratief te dryf dat spesifiek Afrikaners om rasredes uitgemoor word.

Was dit nie om die definisie van die woord “Afrikaner” nie, sou die “Nie in my naam”-beweging nooit bestaan het nie. Dit klink so voor die hand liggend dat dit amper onnodig is om te sê. Maar klein waarhede het groot gevolge.

Vir ’n liggaam om ’n groen trui te dra, soos die Springbokke, is belangrik. Op die einde van die dag, om Naas aan te haal, het net een span met een identiteit die Wêreldbeker gewen. Geen opinie, binne of buite daardie span, kan die feite van die dag verander nie. Die Springbokke is die onbetwisde wêreldkampioene. Soos een man sou hulle vir Rassie inval om vir die ganse SA die beker te wen. Maklik, elegant is identiteit as almal een is.

Dat plaasmoord as uitverkore moord bestempel moet word, het iewers onder die Konserwatiewe Afrikaner (KA) ontstaan, en daar is bewyse dat dié gedagte deur AfriForum aangeblaas en gepropageer is. Weereens is dit nodig om ’n voor die hand liggende feit uit te wys: dat plaasmoord, grusaam en betreurenswaardig soos dit is, nie ’n aanduiding is dat daar in Suid-Afrika ’n beleid of veldtog bestaan om spesifiek Afrikaners uit te moor vir hul wit vel nie.

Daar is moontlik van die moorde wat geïdentifiseer kan word as gemotiveer deur velkleur. Suid-Afrika het steeds nie sy rasseprobleme opgelos nie, so natuurlik gebeur sulke moorde. Maar net so is daar vandag nog voorvalle van wit mense wat swart mense om presies dieselfde redes vermoor, en niemand sal daardie enkele voorbeelde gebruik om te argumenteer dat daar ’n volksmoord deur wittes teen swartes gepleeg word nie. Selfs die getalle is nie in die volksmoord-argument se guns nie. Op Soweto-dag is meer swart mense vermoor as in tien jaar se plaasmoorde.

Die hartseer vir die KA is dat die PA, klein soos hul groepie ook al is, die KA die reg ontneem om die term “Afrikaner” te gebruik om hul wit-volksmoord-narratief te dryf. En dis juis omdat die PA so ’n klein groep is dat dit die KA so ontstel. Hoe kan so ’n noemenswaardig klein groep die mag besit om die oorgrote meerderheid se opinie (of emosie) se legitimiteit so te verwoes?

Wat het geword van “Soos een man sal ons vir jou val”? Die PA verraai mos nou die Afrikaner, volgens die KA. Dis asof al die Sprinbokke vir SA uitdraf, behalwe Willie le Roux se wit broek speel vir die Engelse span. En, gemeet aan die kommentare op die blaaie, is dit die grootste misdaad sedert Piet Retief vermoor is.

In die oë van die KA is die PA die kankergewas binne die Afrikaner—die gedeelte van die liggaam wat die geheel ondermyn. Daarom die vyandigheid jeens hierdie klein minderheid. Daarteenoor is die KA vir die PA die kanker in die groter prentjie van ’n demokratiese SA.

Ons is dus nou in ’n Afrikaner-konfrontasie, en niemand durf waag om sy oë van die ander te haal nie. Intussen het die krieketseisoen al vir die res van die wêreld begin, om nog ’n bietjie krag uit die kolonialistiese sportmetafoor te wurg.

Die deurbraak na helderheid kom wanneer ons na die definiëring van die woord “landsverraaier” kyk. Tydens die 1992-referendum is die PA’s gesien as die landsverraaiers wat die land aan swart mense sou oorhandig. En Kerkorrel het gesing in BMW: “Moet ons alles dan verniet weggee?”

Vandag sit die Afrikaner steeds met ’n disproporsioneel groot hoeveelheid land en welvaart in SA. Die PA’s is nou herdefinieer as “volksverraaiers”, terwyl die KA’s, as’t ware, beter pas onder die definisie “landsverraaier”, aangesien daar onder daardie geledere duidelik meer lojaliteit bestaan vir Orania, Amerika (en selfs Israel) as vir Suid-Afrika.

Dit is dus ironies dat die KA’s nog so aandring om Die Stem by hul saamtrekke te sing, want hulle deel duidelik nie meer die sentiment van die woorde “ons vir jou, Suid-Afrika” nie. Ons kan om die feite wals, of ons kan erken dat dit die dawerende terughunkering na apartheid is—die verlange na ’n ondemokratiese SA waar die wit man heers met die wil en stempel van God, soos deur hulself uiteengesit. Dit verklaar ook die lojaliteit teenoor Israel (die wêreld se mees suksesvolle apartheidstaat), selfs terwyl Israel ’n volksmoord pleeg wat hulle, ironies genoeg, ontken.

Die KA’s en die PA’s staan weerskante van ’n groot kloof en skree in die ooptes na mekaar. Dis juis hier waar die kranse antwoord gee. Elke groep aan elke kant hoor net die boodskap in die eggo wat hy kies om uit die lawaai te hoor.

Dis hier waar ons definisies ons toetentaal in die steek laat. Nie die KA of die PA is ’n homogene groep nie. Daar is radikales en gematigdes aan alle kante. Ook kan mense wat liberaal is op sekere gebiede, as erg konserwatief op ander bestempel word. Byvoorbeeld: ’n liberaal wat erken dat apartheid ongelooflike skade aan swart mense se kanse op welvaart aangerig het, maar wat terselfdertyd konserwatief staan om te keer dat welvaart vandag herverdeel word. “Dit sal die mark in duie laat stort as ons vandag besluit dat eiendom niks meer beteken nie,” redeneer my denkbeeldige liberale karakter. Nie alle liberales is kommuniste nie. En nie alle liberales het swart vriende nie. Daarteenoor is daar talle KA’s met heelwat meer betekenisvolle kontak met swart mense op voetsoolvlak as sommige PA’s in tuis-ingerigte ivoortorings.

Daarom is dit nodig dat ons weer na ons definisies kyk en bepaal tot watter mate dit ons dien, en tot watter mate dit ons verdeel. En is die bediening die verdeling werd?

Ons verloor mekaar se medemenslikheid as ons eers ’n definisie is voordat ons mense is. Baie van hierdie definisies word so ferm en onwillig op mense afgedwing dat die definiëringsproses mense verder van mekaar vervreem as wat hulle werklik is.

Kyk byvoorbeeld hoe goed die anonimiteit van toevallige ontmoetings in die publiek werk. Hoe minder ons van ’n persoon se politieke identiteit weet, hoe groter is die kans op vriendelikheid. Ongeag die groot ideologiese kloof tussen mense, bly daar ’n kans vir medemenslikheid, en kan kontak selfs brue bou vir ’n avontuurlustige groep wat wil sien hoe die wêreld buite sy eie lager lyk.

Natuurlik sal daar mense wees wat standvastig aandring op die behoud van hul standpunt über alles. Jy gaan nooit almal kan oortuig om gemeenskaplike grond te betree nie, maar net so gaan jy min bereik as jy nie beleefd met mense buite jou bende kommunikeer nie.

Tans gaan die wêreld gebukkend onder swak leierskap. Goeie mense in Suid-Afrika sukkel onder die swak ANC-regering. Net so is daar goeie mense in Israel en Amerika wat, ondanks swak leierskap, steeds ’n bestaan moet voer en ’n lewe wil lei waarop hulle trots kan wees. Net so is daar ook mense binne die geledere van AfriForum en Solidariteit wat die goeie gemeenskapswerk en geleenthede waardeer, maar nie met die raspolitiek van Afrisol saamstem nie. Die huidige Afrisol-leierskap dwing egter mense om die raspil te sluk in ruil vir die ekonomiese en maatskaplike bemagtiging wat Afrisol bied.

Nie elke lid van AfriForum en Solidariteit is verantwoordelik vir hul organisasies se politieke standpunte nie—net soos nie alle Suid-Afrikaners met die regering saamstem nie, en net soos nie alle Springbokke noodwendig met alles saamstem wat Rassie doen nie. Daarom is dit nodig om te erken dat ’n term wat jou definieer, maar net ’n baadjie is wat jy kan aan- en uittrek. Die ware identiteit van wie ’n individu is, is veel meer as die klere wat hy of sy dra. As ons dit onthou, kan ons mekaar in die oë kyk, ongeag die verskillende baadjies wat ons dra.

My hoop vir SA is dat ons as land, ten spyte van ons verskille, almal vir dieselfde span sal skree—en ja, die afrigter, hetsy die ANC, Erasmus of wie ook al, met die nodige respek sal uittrap waar dit moet—maar nie die land sal verraai wanneer ons verskil nie, deur by die All Blacks of Amerika aan te sluit.

Ons pad na ’n beter toekoms loop deur demokrasie. Ons moet, as land, die ANC uitstem, en dit is besig om te gebeur. Net so sou dit gesond wees as elke party en/of organisasie ontslae kan raak van leierskap wat nie die meerderheid van sy mense se waardes deel nie. Dit is moontlik om van swak leiers in elke gemeenskap ontslae te raak. Maar daarvoor is kommunikasie nodig—die soort kommunikasie wat nie die rug verstyf en die toks dieper trap om harder terug te druk nie, maar kommunikasie wat toorn verlaag en die hand uitreik.

Vir my persoonlik is dit skadelik as ons definisie van onsself te groot rol speel. Veral nou dat konserwatief so sterk teenoog liberalis gekontrasteer word amper as uiterstes. Asof die een volkome links is en die ander regs. Ek het voete is beide denkrigtings: ek glo in behou die goeie asook gun dit vir almal. Daarom is ek ‘n Konserwatiewe Liberalis. 

So kom ons los almal ons definisies by die huis en laat ons tussen mekaar net mense wees.

Daar is 'n ou waarheid wat telkens weer bewys word: 'n leuen hoef nie hard uitgespreek te word om effektief te wees nie. Soms is dit genoeg om dit net slim genoeg te impliseer. Die herlewing van die sogenaamde "wit volksmoord"-narratief _ onlangs weer aangeblaas deur Donald Trump en sy ideologiese meelopers — dwing Suid-Afrikaners om 'n ongemaklike vraag te herbesoek: wie het hierdie mite oor jare heen gebou, gevoed en internasionaal bemark?

AfriForum en Solidariteit is vandag haastig om hul hande in onskuld te was. AfriForum se uitvoerende hoof, Kallie Kriel, hou vol dat sy organisasie "nog nooit" beweer het daar is 'n volksmoord teen wit Afrikaners nie. Solidariteit se Flip Buys sing presies dieselfde noot en beskuldig die media van wanvoorstelling, sensasie en selfs disinformasie.

Maar hierdie ontkennings is nie eerlik nie — dit is strategies. Wat ons hier sien, is nie onkunde of misverstand nie, maar 'n doelbewuste taalspel: sê alles wat volksmoord impliseer, maar vermy die woord self. Ontken dan met groot verontwaardiging dat jy dit ooit gesê het.

In 'n land met werklike, wydverspreide geweld is dit maklik om vrese te mobiliseer. Maar wanneer organisasies hulself as eksklusiewe wagters van "wit belange" posisioneer en terselfdertyd 'n narratief versprei wat sistematiese uitwissing suggereer, raak dit nie net onverantwoordelik nie — dit raak gevaarlik.

AfriForum en Solidariteit wen gereeld tegniese oorwinnings by die Persraad. Nie omdat hul narratief onskuldig is nie, maar omdat dit juridies slim gekodeer is. Die geskiedenis wys egter iets anders: hulle het 'n sleutelrol gespeel in die vestiging van die idee dat wit Suid-Afrikaners onder eksistensiële bedreiging verkeer — 'n idee wat vandag deur verregse groepe wêreldwyd aangegryp word.

Die ontkenning is 'n semantiese rookskerm. Reeds in 2010 en 2013 het AfriForum en verwante strukture openlik die term "genocide" gebruik - van die Avaaz-petisie in 2013, getitel "Stop White Genocide in South Africa", tot veldtogte rondom die 2010 Sokkerwêreldbeker waar AfriForum Jeug selfs 'n webblad met die naam fifa2010genocide.com bevorder het. Hierdie geskiedenis weerspreek hul huidige ontkennings direk.

Die webwerf fifa2010genocide.com was nie 'n toevallige internetgril nie, maar deel van 'n veldtog wat plaasmoorde, MIV/Vigs en politieke transformasie as bewyse van 'n beweerde volksmoord aangebied het. Die Avaaz-petisie "Stop White Genocide in South Africa" is nie deur vyande geskep nie, maar aktief deur regses bevorder.Wat hulle doen, is om 'n narratief te bou sonder om die gevaarlike woord self te gebruik. Hulle praat van "elemente van volksmoord" en "getekende geweld teen wit boere". Internasionaal word dit verkoopas 'n krisis, met toere na die VSA waarvoor lede duisende rand opdok, onderhoude op Fox News, en selfs gesprekke met Donald Trump en Elon Musk of hul raadgewers.

Terug op eie bodem sing Kallie Kriel en Flip Buys soos 'n duet in 'n goedkoop operette: "Ons het nóóit gesê daar is 'n volksmoord nie."

Die woord "volksmoord" word doelbewus vermy, maar vervang met frases soos "elemente van volksmoord", "geteikende geweld" en "uitwissing van 'n gemeenskap". Die boodskap bly dieselde; net die regsrisiko is minder. Internasionaal word hierdie narratief aggressief bemark. Delegasies reis na die VSA, betaal duisende rand vir toegang, verskyn op Fox News, en hou samesprekings met politici en miljardêrs. Terug in Suid-Afrika speel dieselde leiers die slagoffer: Ons het nóóit gesê daar is'n volksmoord nie.

Dit raak 'n klug. Elke keer as'n mediahuis hul rol benoem, volg 'n klag. En soms wen hulle. Nie omdat die mite nie deur hulle aangeblaas word nie, maar omdat dit tegnies net-net nie hardop uitgespreek is nie.

Die 2025-uitspraak van die Persraad, waarin die media verskoning moes vra omdat AfriForum nie direk volksmoord beweer het nie, bevestig juis die probleem: dit was 'n taalkundige oorwinning, nie'n morele of feitlike een nie.

Hulle het mediahuise soos The Citizen, TimesLive en Daily Maverick voor die Persombudsman gedaag vir bewerings dat hulle die mite versprei. In 'n 2025-uitspraak het die Persraad bevind dat AfriForum nie direk "wit volksmoord" beweer het nie, en die media moes verskoning vra. Dit was egter 'n tegniese oorwinning - nie 'n substantiewe een nie.

Kom ons kyk na die geskiedenis. Skermgrepe uit die periode 2010 tot 2013 wys duidelik dat AfriForum en Solidariteit wel die terme "genocide" en "volksmoord" gebruik het.

In 2013 het AfriForum die Avaaz-petisie bevorder wat plaasaanvalle

beskryf het as'n "massiewe eskalasie van brutale moorde op boere, bejaardes, kinders en babas". Die petisie het duisende handtekeninge gekry en is gekoppel aan wit nasionalistiese platforms soos Stormfront.

Rondom die 2010 Wêreldbeker is veldtogte gevoer met verwysings na "FIFA 2010 Genocide", waarin plaasmoorde en selfs MIV/Vigs aan'n vermeende volksmoord gekoppel is. Solidariteit het in hierdie inisiatiewe saamgewerk. Dit was nie toevallige plasings nie, maar deel van 'n breër strategie om wit vrese aan te blaas in die jare ná apartheid, toe plaasmoorde 'n piek bereik het.

Vandag is die strategie net verfyn. Die woord "volksmoord" word doelbewus vermy, maar vervang met frases soos "elemente van volksmoord" en "getekende geweld". Dit is woordgimnastiek: statistieke oor plaasmoorde (tussen 50 en 60 per jaar) word beklemtoon, en prioriteit vir plaasveiligheid geëis, sonder om die volle betekenis van volksmoord te dra.

Die resultaat is'n wêreldwye mite wat Trump in 2018 - en weer in 2025 - aangegryp en versterk het. 'n Mite wat deur verregse groepe en wit supremasiste gretig benut word. 'n Mite wat nie deur statistiek of die VN se definisie van volksmoord gesteun word nie, maar wel emosies en vrese aanwakker, terwyl diegene wat dit help vestig het hul hande in onskuld was.

Kritici, insluitend die Southern Poverty Law Center en die BBC, sien dit tereg as 'n manier om die mite te voed sonder regsrisiko. AfriForum en Solidariteit se internasionale veldtogte het direk

bygedra tot Trump se 2018-tweet oor "grootskaalse doodmaak" van wit boere.

Hierdie narratief slaag veral daarin om verregse Suid-Afrikaners te mobiliseer. Deur plaasmoorde as rassisties gemotiveer voor te stel - ten spyte van data wat wys dit is meestal krimineel van aard, met roof as hoofmotief - word wit viktimisasie aangeblaas. Op hul sosiale media is daar min of geen poging om ondersteuners aan te spreek wat hierdie narratief op kru en rassistiese maniere herhaal nie.

Dit is die tipe taal wat op sosiale media gebruik word om AfriForum en

Solidariteit te verdedig.

Die VN se Genocide Konvensie vereis opsetlike uitwissing met

staatsbetrokkenheid om volksmoord te bewys - iets wat nie op

plaasmoorde van toepassing is nie. Wit boere se moordsyfer is laer as die nasionale gemiddelde, en Suid-Afrika se algehele moordsyfer van meer as 27 000 per jaar raak alle gemeenskappe. Tog word hierdie geweld selektief gebruik om verregse mobilisering aan te vuur, ook in veldtogte teen grondhervorming.

Niemand ontken dat plaasmoorde 'n ernstige probleem is nie. Groepe soos AfriForum doen inderdaad waardevolle werk op die gebied van gemeenskapsveiligheid. Maar hul historiese taalgebruik en huidige strategie het internasionale misverstande geskep en dra by tot verdere polarisasie binne Suid-Afrika.

Die ironie is skreiend: terwyl hulle die media van "waninligting" beskuldig, is hulle self aandadig aan die verspreiding van 'n narratief wat rassisme voed en verregse agendas dien.

Suid-Afrika verdien beter. Feite moet bo vrese gestel word, en organisasies moet aanspreeklik gehou word vir die rol wat hulle speel in die verspreiding van gevaarlike mites. Anders bly ons vagevang in 'n siklus van verdeeldheid, terwyl die werklike probleem - 'n landwye misdaadkrisis - voortduur.

Die waarheid is eenvoudig: daar is geen volksmoord nie. Daar is 'n ernstige misdaadkrisis. En daar is organisasies wat, deur ontkenning en semantiek, 'n vals en gevaarlike narratief laat voortleef.

I am pleased that I could attend the Cape Town Press Club launch of Ambassador Roelf Meyer’s memoir at Kelvin Grove on Monday 25 October. This is a personal reflection, rather than a report. It was also good to see co-author Annelise Burgess and Michele Meyer there.

I’ll summarise a few of the key points Roelf mentioned as his most important learnings from the change process in which he – and South Africa – had been involved, and are still working on. He said the South African story needed to be shared worldwide, because we had achieved major change with an approach that was untested at that time. An inclusive way was essential because of the many different cultures and interests involved.

• Maintain the middle ground, and focus on the centre, to make the transition peaceful.

• Build and maintain trust among opposing sides – and also with one’s own people.

• Ownership and responsibility on both sides – of the problem, of solutions developed together, and of the results. 

• Reflect on, and understand, how one’s own transformation happened. In his own case, it just happened – there was no script. But it led to a paradigm shift.

• The real moment of change came when we realised that we needed to work on what we wanted from the future – not what we wanted to protect from the past.

• Real empathy and the ability to think outside the box – on both sides.

• The ability to build relationships between black and white, and to bridge the divide between polarised parts of society.

• Value the constitutional democracy that we have established and the supremacy of our Constitutional Court.

After his overview, a tableful of reporters were ready to quiz him, and I enjoyed the way the true diplomat answered openly and wisely, with some humour, focussing on the memoirs and not general current issues. I happened to sit at a table of diplomats from four different countries, and a top German journalist. They said they were very impressed – and you may say, “Diplomats would say so.”

In her introduction, Anneliese said it had been quite a challenge to put together the memoir, as so much had been written about Roelf and about the process, over three decades, from various perspectives. Yet it was exciting to have an opportunity to tell the story together, from a fresh perspective.  I’m looking forward to digging into the book – sadly I have not had time in the past week.

Die monsters is nie onder die bed nie. Hulle loop tussen ons rond.

Een aand per jaar trek miljoene mense regoor die wêreld maskers aan, verf hulle gesigte en verander in geraamtes, hekse, vampiere, weerwolwe en monsters. Kinders klop aan vreemdelinge se deure en dreig speels met 'n poets as hulle nie lekkers kry nie. Huise word met spinnerakke, geraamtes en uitgeholde pampoene versier. Gruwelverhale word vertel en mense betaal selfs om in spookhuise bang gemaak te word...

Dit is Halloween.

Vir sommige is dit groot pret. Vir ander is dit 'n onaanvaarbare fees wat met 'n duiwel, bose magte, satanisme en alles wat sleg is verbind word. Vir kleinhandelaars is dit nog 'n uitstekende geleentheid om mense se beursies oop te maak.

Maar wat as ons vir 'n oomblik verby die kostuums, pampoene en godsdienstige bangmaakstories kyk? Wat vertel Halloween eintlik van ons as mense? As ons na die emosionele behoeftes, inligtingsnetwerke en psigotegnologieë daaragter kyk, watter betekenis kan ons daarmee vorm?

Miskien meer as wat ons dink.

Die mens leef al baie langer met vrees as wat hy oor wetenskaplike verklarings beskik. Die donker, die onbekende, siekte, lyding en die dood was deel van ons bestaan lank voordat ons die natuurlike wêreld begin verstaan het. Dit was deel van ons werklikheid lank voordat ons woorde uitgedink, ontwerp en ontwikkel het. Ons het verhale vertel, gode en geeste voorgestel, ritmes en rituele ontwikkel en bonatuurlike wesens geskep om dinge te verklaar waarvoor ons nie antwoorde gehad het nie.

Halloween is een van die interessante kulturele uitdrukkings van hierdie menslike geskiedenis.

Dit bied ons 'n geleentheid om na ons vrese te kyk, te verstaan waar hulle vandaan kom en te vra of alles waarvoor ons bang is, werklik bestaan.

Myns insiens is dit tyd om die angel uit die donker te trek.

Waarom is ons bang vir die donker?

Vrees is nie 'n swakheid, siekte of sonde nie. Dit is ook nie iets waaroor ons skaam hoef te wees of 'n skande nie. Vrees is 'n belangrike deel van ons biologiese erfenis en het 'n noodsaaklike rol in die oorlewing van ons spesie gespeel.

Ons voorouers het nie miljoene jare oorleef deur elke vreemde geluid in die donker te ignoreer nie. 'n Geritsel in die bos kon die wind wees, maar dit kon ook 'n roofdier wees wat jou sou verskeur as jy nie betyds reageer nie. Om versigtig te wees, kon die verskil tussen lewe en dood beteken. Wanneer onsekerheid bestaan het, was dit dikwels veiliger om op 'n moontlike gevaar te reageer as om dit te ignoreer. 'n Vals alarm kon jou dalk laat skrik of verleë laat voel, maar om 'n werklike bedreiging mis te kyk, kon jou lewe kos. Ter wille van oorlewing!

Deur evolusie het ons brein dus vermoëns ontwikkel om moontlike bedreigings raak te sien, patrone te herken en gevaar te antisipeer. Dit beteken egter nie dat die brein altyd reg raai nie.

Dink maar aan hoe 'n vreemde geluid in 'n donker vertrek skielik 'n hele verhaal in jou kop kan laat ontstaan. 'n Skaduwee word 'n persoon, en dié persoon word 'n boosaard. 'n Tak wat teen 'n venster skuur, klink soos voetstappe wat al nader kom. 'n Onbekende geluid word iets wat beslis nie daar behoort te wees nie.

Die geluid is werklik. Die monster wat ons daarmee verbind, is 'n ander storie.

Vrees ontstaan immers nie net wanneer daar 'n werklike bedreiging is nie. Dit kan ook ontstaan wanneer ons brein onsekerheid probeer invul. Ons brein is voortdurend besig om die wêreld te interpreteer, moontlike oorsake te oorweeg en voorspellings te maak oor wat volgende kan gebeur. Wanneer inligting onvolledig is, speel verwagtings, herinneringe en verbeelding 'n groter rol. Ons neem dus nie bloot waar wat rondom ons gebeur nie. Ons probeer voortdurend verstaan wat ons waarneem.

Die amigdala, 'n struktuur diep binne die brein, is deel van die neurale netwerke wat by bedreigingsverwerking betrokke is. Dit is egter nie bloot 'n aan-en-af-skakelaar vir vrees nie. Vrees en angs ontstaan uit die samewerking van verskillende breinstelsels wat liggaamlike reaksies, herinneringe, aandag, leer en beoordeling betrek (LeDoux & Pine, 2016).

Die psigiater en neurobioloog Dr. Dan Siegel het die bekende uitdrukking “If you can name it, you can tame it” gewild gemaak. Die gedagte is eenvoudig, maar betekenisvol: wanneer ons 'n emosie herken en in woorde beskryf, kan ons 'n mate van afstand daarvan kry. Ons is dan nie meer bloot vasgevang in die emosie nie, maar kan begin waarneem en verstaan wat met ons gebeur.

Lisa Feldman Barrett se navorsing oor emosies bied 'n verdere perspektief. Volgens haar benadering is emosies nie bloot vaste, voorafgeprogrammeerde reaksies wat outomaties in die brein aangeskakel word nie. Die brein gebruik onder meer liggaamlike sensasies, vorige ervarings, die situasie en ons beskikbare emosionele begrippe om betekenis aan ons gevoelens te gee. Hoe beter ons emosies kan onderskei en benoem, hoe meer genuanseerd kan ons verstaan wat ons ervaar.

Dink aan die verskil tussen “Ek is bang” en “Ek voel onseker omdat ek nie weet wat daardie geluid veroorsaak nie.” Die tweede beskrywing help ons om die ervaring te ontleed. Is dit vrees vir 'n werklike gevaar? Is dit onsekerheid, 'n herinnering aan 'n vorige ervaring, of bloot ons verbeelding wat die ontbrekende inligting invul?

Navorsing oor affect labeling, die proses waardeur ons emosies in woorde benoem, dui daarop dat hierdie praktyk emosionele reaktiwiteit kan verminder. Dit beteken nie dat 'n naam die vrees laat verdwyn nie, maar dit kan ons help om dit beter te herken en meer doelbewus daarop te reageer (Lieberman et al., 2007).

Wanneer ons dus die donker vrees, kan ons begin deur te vra: Wat ervaar ek? Waarvoor is ek bang? Wat weet ek werklik, en wat verbeel of vermoed ek?

Om 'n vrees te benoem, is nie dieselfde as om dit te oorwin nie. Dit is wel 'n eerste stap om dit te verstaan. En wanneer ons verstaan waarvoor ons bang is, hoef die onbekende nie meer soveel mag oor ons te hê nie.

Wanneer ons 'n onsigbare teenwoordigheid vermoed

Een van die belangrike vermoëns van die menslike brein is om agente en bedoelings in ons omgewing te herken. Ons sien gesigte, herken liggame en interpreteer bewegings en gedrag. Ons probeer aflei wat ander mense dink, voel en beplan. Hierdie vermoë help ons om in 'n sosiale wêreld te funksioneer en moontlike gevare betyds te herken.

Maar wat gebeur wanneer ons 'n gebeurtenis waarneem sonder dat ons die oorsaak daarvan kan verklaar?

'n Skielike geluid, 'n onverwagte dood, 'n siekte of 'n vreemde samevallende gebeurtenis kan die indruk skep dat iemand of iets daaragter sit. Soms is daar inderdaad 'n handelende agent. Ander kere is die oorsaak bloot natuurlik, toevallig of nog onbekend. Ons kan egter bedoeling toeskryf waar daar geen bedoeling is nie, of 'n onsigbare teenwoordigheid vermoed waar daar geen bewys van een bestaan nie.

Sommige evolusionêre verklarings van godsdiens verwys na die sogenaamde hyperactive agency detection device (HADD). Die hipotese is dat mense, veral in situasies van onsekerheid, soms eerder 'n onsigbare agent vermoed as om 'n moontlike bedreiging mis te kyk. Hierdie neiging sou kon help verklaar waarom verhale oor geeste, gode en ander onsigbare wesens in verskillende kulture ontwikkel het.  

Die wetenskapskrywer Michael Shermer bied in The Believing Brain (2011) ’n verwante perspektief op hierdie menslike neiging. Hy onderskei tussen twee denkprosesse wat hy patternicity en agenticity noem.

Patternicity verwys na ons neiging om patrone raak te sien, selfs wanneer daar nie noodwendig 'n betekenisvolle verband tussen die waargenome dinge bestaan nie. Agenticity verwys na ons neiging om aan sulke patrone bedoeling, doelgerigtheid of 'n handelende wese toe te skryf.

Dink weer aan die vreemde geluid buite die huis. 'n Tak skuur dalk teen die dak, 'n dier beweeg tussen die plante of die wind laat 'n los voorwerp rondskuif. Die brein probeer egter vasstel wat die geluid veroorsaak en of daar dalk iemand of iets teenwoordig is. 'n Skaduwee word 'n figuur. 'n Geluid word voetstappe. 'n Toevallige samevallende gebeurtenis kry 'n moontlike bedoeling.

Hierdie vermoë het waarskynlik oorlewingswaarde gehad. Om 'n moontlike bedreiging raak te sien, selfs wanneer dit later onskuldig blyk te wees, kon veiliger wees as om 'n werklike gevaar mis te kyk. Maar dieselfde vermoë kan ons ook mislei. Ons kan betekenis in toeval ontdek, bedoeling aan natuurlike gebeure toeskryf en bonatuurlike verklarings aanvaar sonder voldoende bewyse.

Dit bied 'n nuttige perspektief op waarom mense soms spoke, geeste en ander bonatuurlike wesens vermoed wanneer hulle nie 'n gewone verklaring vir iets het nie. Dit beteken nie dat elke vreemde ervaring verbeel is of dat mense oneerlik is wanneer hulle vertel wat hulle beleef het nie. 'n Mens kan werklik 'n geluid hoor, 'n skaduwee sien of 'n vreemde teenwoordigheid ervaar. Die vraag is wat die ervaring veroorsaak het en of die verklaring daarvoor deur bewyse ondersteun word.

Hier lê 'n belangrike onderskeid: Die ervaring is nie noodwendig die verklaring nie. Ons kan opreg ervaar dat iemand of iets teenwoordig is sonder dat daar noodwendig 'n onsigbare wese bestaan. Die brein interpreteer en voorspel voortdurend op grond van die inligting wat beskikbaar is. Soms lei dit tot 'n korrekte verklaring. Ander kere vul ons die leemtes met aannames, verwagtings en verbeelding.

Die uitdaging is dus nie om ons vermoë om patrone en agente te herken, af te skakel nie. Dit is om te leer onderskei tussen wat ons waarneem, wat ons daaruit aflei en wat ons werklik met bewyse kan staaf. Ons hoef nie ons verbeelding prys te gee nie. Ons moet net versigtig wees om dit nie met die werklikheid te verwar nie (Shermer, 2011).

Die dood: die grootste onbekende

Anders as ander diere kan mense nie net sterf nie, maar ook oor hulle eie sterflikheid nadink. Ons weet dat ons lewe eindig. Ons weet dat mense vir wie ons lief is, gaan sterf. Ons kan selfs ons eie afwesigheid uit die wêreld probeer voorstel.

Dit is 'n besonder moeilike gedagte om mee saam te leef.

Die sielkundiges Jeff Greenberg, Sheldon Solomon en Tom Pyszczynski het die Terror Management Theory ontwikkel om te ondersoek hoe die bewussyn van ons sterflikheid menslike gedrag beïnvloed. Volgens hierdie teorie kan die besef dat ons gaan sterf, diepgaande angs ontlok. Mense gebruik onder meer kulturele wêreldbeskouings, groepsidentiteit, waardes en 'n gevoel van persoonlike betekenis om hierdie angs hanteerbaar te maak.

Ons verbind ons aan verhale oor wie ons is, waar ons vandaan kom en wat ons lewe beteken. Godsdiens, nasionaliteit, kultuur, ideologie en ander vorme van groepsidentiteit kan deel van hierdie betekenisraamwerke word.

Navorsing oor Terror Management Theory dui daarop dat herinneringe aan sterflikheid soms mense se gehegtheid aan hulle wêreldbeskouings en groepsidentiteit kan versterk. Dit beteken egter nie dat elke mens op dieselfde manier reageer of dat alle godsdienstige en kulturele oortuigings bloot uit doodsangs ontstaan nie. Die navorsingsveld is kompleks en die bevindings moet binne hulle metodologiese beperkings verstaan word (Burke et al., 2010; Hayes et al., 2010).

Deur die geskiedenis het mense verhale oor afgestorwenes, geeste, spoke, hemel, hel en 'n moontlike bestaan ná die dood ontwikkel. Hierdie verhale het verskillende funksies vervul. Hulle het verlies help verwerk, groepsverbondenheid versterk, rituele betekenis gegee en antwoorde gebied op vrae waarvoor mense nie destyds wetenskaplike verklarings gehad het nie.

Dit is nie nodig om hierdie idees as bonatuurlike werklikhede te aanvaar om hulle menslike betekenis te verstaan nie.

Die mens het probeer om die onverstaanbare verstaanbaar te maak.

Van Samhain tot Halloween: 'n fees met 'n lang geskiedenis

Halloween het nie op een dag ontstaan nie. Dit is die resultaat van verskillende kulturele gebruike, godsdienstige tradisies en historiese ontwikkelings wat oor baie eeue saamgevloei het.

Een van die belangrike historiese invloede was Samhain, 'n seisoenale fees van antieke Keltiese gemeenskappe in dele van Ierland, Skotland en ander gebiede. Dit het die einde van die somer en die begin van die winter aangedui. Dit was 'n belangrike oorgang in die landboujaar, wanneer die oes ingesamel is en mense hulle op die kouer maande voorberei het.

Die fees het met verskillende volksgebruike en verhale oor bonatuurlike wesens verbind geraak. Die oorgang tussen seisoene, die donkerder dae en die onsekerheid van die winter het ruimte geskep vir verhale oor die onbekende.

Ons moet egter versigtig wees om die geskiedenis te vereenvoudig. Daar is nie genoeg historiese bewyse om met sekerheid te beweer dat Samhain oorspronklik 'n groot fees was waartydens almal geglo het dat die grens tussen die lewendes en die dooies verdwyn nie. Baie van die bekende verklarings oor die presiese oorsprong van Halloween-tradisies is later geïnterpreteer en soms oordryf. Die historikus Ronald Hutton waarsku juis teen eenvoudige, romantiese vertellings oor 'n onveranderde heidense fees wat direk in moderne Halloween voortleef (Rogers, 2002).

Die Christelike kerk het ook 'n belangrike rol in die ontwikkeling van Halloween gespeel.

Allerheiligedag, wat op 1 November gevier word, is 'n dag waarop Christelike heiliges en martelare herdenk word. All Souls' Day, op 2 November, het 'n dag geword waarop afgestorwe Christene herdenk is. Die aand voor Allerheiligedag het as All Hallows' Eve bekend geword. Met verloop van tyd het die naam tot Halloween verkort.

Christelike herdenkings en plaaslike volksgebruike het oor eeue heen met mekaar verweef geraak.

In die Middeleeue het mense onder meer van huis tot huis gegaan om sogenaamde soul cakes te ontvang in ruil vir gebede vir afgestorwenes. In Ierland en Skotland het mense later kostuums aangetrek, maskers gedra en van huis tot huis gegaan om kos of geld te ontvang.

Toe groot getalle Ierse en Skotse immigrante gedurende die 19de eeu na Noord-Amerika verhuis het, het hulle verskillende Halloween-gebruike saamgeneem.

Daar het die fees verder ontwikkel. Teen die 20ste eeu het kostuums, pampoen-lanterns, partytjies en trick-or-treating al hoe gewilder geword. Die moderne Halloween wat ons vandag ken, is dus nie bloot 'n antieke fees wat onveranderd deur die eeue voortbestaan het nie. Dit is 'n kulturele verskynsel wat voortdurend verander het (Rogers, 2002).

Die masker: Wanneer vrees 'n speletjie word

Daar is iets merkwaardigs aan Halloween.

Ons neem die dinge waarvoor mense tradisioneel bang was en verander dit in kostuums, speelgoed, versierings en vermaak. Ons trek geraamtes aan, hang plastiekvlermuise op en sit uitgeholde pampoene met grillerige gesigte voor ons deure.

Waarom?

Een moontlike verklaring lê in die mens se vermoë om deur verbeelding en spel met moeilike emosies om te gaan.

Wanneer 'n kind 'n monsterkostuum aantrek, is die kind nie meer die een wat vir die monster weghardloop nie. Vir 'n oomblik ís die kind die monster. Wanneer volwassenes vir mekaar in spookhuise skrikmaak, weet hulle dat die gevaar deel van 'n georganiseerde ervaring is. Die vrees is werklik as emosie, maar die bedreiging is denkbeeldig.

Ons weet dat ons veilig is. Daarom kan ons lag, skrik, speel en weer probeer.

Die masker skep afstand tussen ons en die werklikheid. Dit laat ons toe om rolle te speel, grense te verskuif en selfs vir 'n oomblik iemand anders te wees.

Halloween het nie doelbewus as 'n vorm van sielkundige terapie ontstaan nie en daar is ook nie een enkele verklaring vir waarom mense graag gruwelverhale vertel of bangmaakervarings geniet nie. Die aantrekkingskrag kan onder meer in nuuskierigheid, opwinding, sosiale spel en die ervaring van 'n beheerde bedreiging lê.

Halloween hoef dus nie oor die viering van die dood of die aanbidding van bose magte te gaan nie. Dit kan eenvoudig 'n kulturele ruimte wees waarin mense met hulle vrese speel.

Ons hoef nie in monsters te glo om 'n monsterkostuum te dra nie. Net so hoef ons nie in spoke te glo om 'n goeie spookstorie te geniet nie.

Verbeelding is nie dieselfde as geloof nie.

Halloween in Suid-Afrika: 'n ingevoerde fees

Halloween het nie dieselfde kulturele posisie in Suid-Afrika as in Amerika, Ierland of Skotland nie, want dit het nie deel van ons historiese kulturele erfenis geword nie.

Halloween is hoofsaaklik deur internasionale populêre kultuur hier bekendgestel. Rolprente, televisie, musiek, advertensies, winkels en sosiale media het die beelde en gebruike aan Suid-Afrikaners bekend gemaak.

Ons sien die pampoene, geraamtes, hekse en kostuums in winkelsentrums. Restaurante bied Halloween-partytjies aan. Skole, organisasies en ondernemings gebruik dit soms as 'n tema vir sosiale geleenthede.

Die fees het egter nie vir ons dieselfde betekenis as vir mense in gemeenskappe waar dit oor geslagte heen deel van die kulturele kalender was nie.

Daar is ook praktiese en kulturele verskille.

In dele van Noord-Amerika is dit gebruiklik dat kinders op Halloween-aand van huis tot huis loop om lekkers te ontvang. In baie Suid-Afrikaanse woonbuurte is dit nie noodwendig 'n veilige of praktiese gebruik nie. Ons woonomgewings en veiligheids-omstandighede verskil.

Die seisoene verskil ook. Halloween vind in die Noordelike Halfrond aan die begin van die winter plaas. Hier is dit lente. Die oorspronklike seisoenale betekenis van die fees is dus nie deel van ons ervaring nie.

Vir baie Afrikaanssprekendes is daar boonop 'n historiese godsdienstige afstand tussen die fees en hulle eie kulturele agtergrond. Die sterk Gereformeerde Protestantse invloed in die Afrikaanse geskiedenis het daartoe bygedra dat sommige mense Halloween met wantroue bejeën.

Daar is nog 'n interessante historiese ironie. Hoewel Halloween se naam en Christelike geskiedenis met Allerheiligedag verbind word, is dié herdenkingsdag self nie juis deel van die godsdienstige kalender van baie Suid-Afrikaners nie. Vir baie mense uit Gereformeerde en ander Protestantse tradisies is Allerheiligedag 'n vreemde gebruik wat eerder met die Rooms-Katolieke Kerk verbind word. Die bekende reaksie is dikwels eenvoudig: “Dis Katoliek.”

Allerheiligedag, wat op 1 November gevier word, is dus nie noodwendig 'n bekende of betekenisvolle godsdienstige geleentheid vir gemeenskappe wat histories uit Protestantse tradisies kom nie. Dit help verklaar waarom die Christelike verband van Halloween nie vanselfsprekend 'n kulturele aanknopingspunt vir baie Suid-Afrikaners bied nie. Hulle aanvaar nie noodwendig die herdenkingsdag waarvan Halloween se naam afgelei is nie, en het gevolglik min rede om die aand voor dié dag as 'n besondere fees te beskou.

31 Oktober is immers ook Hervormingsdag.

Suid-Afrikaners vier Halloween op verskillende maniere, en sommige doen dit glad nie. Daar is ook nie genoeg navorsing om presies te bepaal hoeveel Afrikaanse mense die fees vier of waarom ander dit vermy nie.

Wat wel duidelik is, is dat Halloween hier eerder 'n ingevoerde populêre kultuur-verskynsel as 'n diep gevestigde plaaslike tradisie is.

En dit is heeltemal aanvaarbaar. Ons hoef nie elke fees wat uit 'n ander kultuur kom, ons eie te maak nie.

Maar ons kan dit ten minste verstaan voordat ons daaroor oordeel.

Wanneer vrees geld maak

Halloween het lankal ook 'n kommersiële lewe van sy eie.

Die moderne verbruikerskultuur het 'n merkwaardige vermoë om byna enige menslike behoefte in 'n produk te omskep. Liefde word Valentynsgeskenke. Gesins-verbondenheid word Kersfeesverkope. Geluk word 'n leefstylproduk. En vrees word Halloween.

Kostuums, plastiekgeraamtes, pampoenlanterns, lekkers, grimering, versierings, gruwelfilms en spookhuiservarings word alles verkoop.

In die Verenigde State het Halloween 'n reusebedryf geword. Die National Retail Federation het Amerikaanse Halloweenbesteding vir 2025 op ongeveer 13,1 miljard Amerikaanse dollar geraam. Die bedrag illustreer hoe groot die kommersiële dimensie van die fees geword het.

Die oorspronklike kulturele en historiese betekenis van die fees is vir baie verbruikers nie meer belangrik nie. Wat saak maak, is die ervaring en die produkte wat daarmee saamgaan.

Daar is natuurlik niks verkeerd met mense wat kostuums koop, partytjies hou of hulle huise versier nie. Die probleem ontstaan wanneer die verbruikerskultuur ons voortdurend oortuig dat elke geleentheid iets is wat ons moet koop.

Halloween het in hierdie opsig 'n interessante ironie. 'n Fees wat met die mens se vrees vir die dood en die onbekende verbind word, het ontwikkel tot 'n geleentheid waar ondernemings groot bedrae verdien uit die verkoop van denkbeeldige bedreigings.

Maar die kommersiële kaping is nie die enigste een nie.

Wanneer godsdiens vrees verkoop

Elke jaar, wanneer Halloween nader kom, verskyn daar weer waarskuwings dat die fees anit-christelik, satanies, demonies of gevaarlik vir kinders is.

Sommige godsdienstige groepe beskryf Halloween as 'n viering van die duiwel. Ander beweer dat deelname kinders aan bose magte blootstel of dat mense deur kostuums en speletjies onbewustelik met die okkulte besig is.

Daar is selfs groepe wat ouers waarsku dat hulle kinders nie aan Halloween mag deelneem nie omdat hulle daardeur geestelik besoedel kan word.

Hierdie soort boodskappe verdien kritiese ondersoek.

Die geskiedenis van Halloween is ingewikkeld. Dit bevat Keltiese seisoenale gebruike, Christelike herdenkings, volksverhale en moderne populêre kultuur. Dit is nie histories verantwoordbaar om al hierdie ontwikkelings bloot as 'n sataniese komplot voor te stel nie.

Die bewering dat kinders wat soos geraamtes, hekse of vampiere aantrek, daarmee aan bonatuurlike magte deelneem, word eweneens nie deur betroubare wetenskaplike bewyse ondersteun nie.

Daar is ook 'n ander interessante verskynsel.

Sommige kerke organiseer alternatiewe Halloween-geleenthede soos Hallelujah Nights, Light Parties en oesfeeste. Kinders mag aantrek, speletjies speel en lekkers ontvang, maar die inhoud word aangepas om by die kerk se godsdienstige oortuigings te pas.

Ander groepe gaan verder en gebruik Halloween as 'n geleentheid vir evangelisasie. Hulle versprei godsdienstige traktate, vertel Bybelverhale en probeer mense oortuig van die werklikheid van sonde, Satan, die hel en goddelike redding.

In die Verenigde State bestaan daar selfs sogenaamde Hell Houses. Dit is dramatiese ervarings waarin besoekers deur tonele van geweld, verslawing, seksuele uitbuiting, sonde, oordeel en verdoemenis gelei word. Die doel is om besoekers se emosies te aktiveer en hulle tot 'n godsdienstige besluit te beweeg.

Dit is 'n merkwaardige omkering.

Die fees wat mense die geleentheid bied om hulle vrese deur verbeelding en spel te hanteer, word nou gebruik om nuwe vrese te skep.

Die vraag is nie of gelowiges die reg het om Halloween te verwerp nie. Natuurlik het hulle daardie reg. Niemand hoef 'n fees te vier wat nie met sy of haar oortuigings strook nie.

Die vraag is eerder waarom sommige godsdienstige boodskappe daarop aandring om mense bang te maak vir iets waarvoor daar geen betroubare bewyse van 'n bonatuurlike bedreiging bestaan nie.

Vrees is 'n kragtige instrument van beïnvloeding. Wanneer mense glo dat hulle deur onsigbare magte bedreig word, kan hulle makliker afhanklik raak van mense wat beweer dat hulle beskerming, kennis of redding kan bied.

Dit is nie net 'n Halloween-verskynsel nie. Dit is 'n veel groter probleem wanneer enige ideologie vrees gebruik om mense se denke en gedrag te beheer.

Die kommersiële handelaar verkoop produkte en ervarings wat ons begeertes aanspreek. Die godsdienstige opportunis verkoop soms beskerming teen 'n bedreiging wat hy self help skep.

In albei gevalle behoort ons te vra: Wie baat by die vrees?

Die monsters is nie onder die bed nie

Kom ons keer terug na die monsters.

Ons kan lag vir 'n plastiekgeraamte in 'n tuin. Ons kan vir 'n kind in 'n vampierkostuum 'n lekkergoed gee. Ons kan 'n gruwelfilm kyk en daarna die ligte aanskakel sonder om te wonder of iets onder die bed skuil.

Maar daar is ander monsters waarvoor ons nie kan lag nie.

Hulle dra nie noodwendig maskers nie. Hulle het nie horings, sterte of skerp tande nie. Hulle lyk dikwels heel gewoon. Hulle praat ons taal, werk saam met ons, beklee magsposisies en beroep hulle soms op eerbare waardes.

Hulle manipuleer, mishandel, verneder, bedrieg en buit ander mense uit. Hulle gebruik geweld, geld, mag, ideologie en selfs godsdiens om hulle eie belange te bevorder.

Die werklike bedreigings vir mense se lewens en welwees kom nie van spoke en demone nie. Dit kom van menslike gedrag en die omstandighede wat ons saam skep.

Dink aan geweld teen vroue en kinders, korrupsie, uitbuiting, rassisme, magsmisbruik, oorlog, armoede en die doelbewuste verspreiding van leuens.

Dit is werklike probleme. Dit veroorsaak werklike lyding. Dit eis werklike lewens.

En tog bestee mense soms meer energie daaraan om denkbeeldige bonatuurlike bedreigings te bestry as om hierdie mensgemaakte probleme te verstaan en aan te spreek.

Miskien behoort ons minder bekommerd te wees oor wat moontlik in die donker skuil en meer aandag te gee aan wat mense in die lig aan mekaar doen.

'n Fees wat ons iets oor onsself leer

Halloween kan ons uiteindelik aan iets eenvoudigs herinner: die mens is 'n betekenisvormende wese.

Ons leef nie bloot in 'n wêreld van dinge en gebeure nie. Ons interpreteer, verbeel, benoem, vertel en vorm voortdurend betekenis. Ons skep verhale om die onbekende te verstaan. Ons ontwikkel simbole om ons ervarings uit te druk. Ons gebruik taal om ons vrese, verwagtings en drome met ander te deel.

Sommige van hierdie idees bly nuttig. Ander verander namate ons kennis uitbrei. En sommige behoort ons eenvoudig te laat gaan wanneer daar nie meer goeie redes is om daaraan vas te hou nie.

Die vermoë om betekenis te vorm, bring ook verantwoordelikheid mee. Ons moet leer onderskei tussen wat ons weet, wat ons aflei, wat ons vermoed en wat ons bloot glo. Ons moet bereid wees om ons verklarings te hersien wanneer nuwe bewyse beskikbaar word.

Dit is hoe kritiese denke werk. Nie deur alles te verwerp nie, maar deur te vra waarom ons iets aanvaar en of daar goeie redes daarvoor bestaan.

Ons hoef nie spoke te glo om die dood te respekteer nie. Ons hoef nie in 'n hiernamaals te glo om mense wat gesterf het, te onthou nie. Ons hoef nie in demone te glo om die kwaad wat mense aan mekaar doen, ernstig op te neem nie.

En ons hoef beslis nie in enigiets bonatuurlik te glo om die lewe te vier nie.

Ons kan bang wees sonder om bygelowig te wees. Ons kan verbeelding gebruik sonder om dit met werklikheid te verwar. Ons kan lag vir ons vrese sonder om die werklike gevare in die wêreld te ontken.

Miskien is dit die belangrikste les wat ons uit Halloween kan neem.

Die donker is nie 'n wese wat ons moet oorwin nie. Dit is bloot die afwesigheid van lig. Die dood is nie 'n monster wat iewers vir ons wag nie. Dit is deel van die biologiese werklikheid van alle lewende organismes.

Ons het nie 'n bonatuurlike verklaring nodig om die lewe betekenisvol te maak nie. Ons het kennis, begrip, verbeelding, medemenslikheid en die vermoë om verantwoordelik op te tree.

En wanneer ons wel 'n monster sien, behoort ons eers te vra of dit werklik bestaan voordat ons daarvoor begin weghardloop.

Die monsters is nie onder die bed nie. Hulle loop tussen ons rond.

Hulle verdwyn nie wanneer ons die lig aanskakel nie. Hulle invloed word kleiner wanneer ons hulle gedrag herken, hulle aansprake bevraagteken en weier om deur vrees beheer te word.

Miskien is dit tyd dat ons ophou om bang te wees vir die dinge wat ons uitgedink het en begin aandag gee aan die dinge wat ons aan mekaar doen.

Want die lewe is kort. Heelwat korter as wat ons graag wil erken.

Kom ons gebruik dit om te leef, te lag, te leer, lief te hê en verantwoordelik betekenis te vorm.

Sê gerus vir die wat dit vier: Happy Halloween. En slaap gerus. Die geraamte in die kas is waarskynlik net ou klere.

Bibliografie

Barrett, L. F. (2006). Solving the emotion paradox: Categorization and the experience of emotion. Personality and Social Psychology Review, 10(1), 20–46. https://doi.org/10.1207/s15327957pspr1001_2

Barrett, L. F. (2017). How emotions are made: The secret life of the brain. Houghton Mifflin Harcourt.

Boyer, P., & Bergstrom, B. (2011). Threat-detection in child development: An evolutionary perspective. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 35(4), 1034–1041. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2010.08.010

Burke, B. L., Martens, A., & Faucher, E. H. (2010). Two decades of terror management theory: A meta-analysis of mortality salience research. Personality and Social Psychology Review, 14(2), 155–195. https://doi.org/10.1177/1088868309352321

Hayes, J., Schimel, J., Arndt, J., & Faucher, E. H. (2010). A theoretical and empirical review of the death-thought accessibility concept in terror management research. Psychological Bulletin, 136(5), 699–739. https://doi.org/10.1037/a0020524

LeDoux, J. E., & Pine, D. S. (2016). Using neuroscience to help understand fear and anxiety: A two-system framework. The American Journal of Psychiatry, 173(11), 1083–1093. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2016.16030353

Lieberman, M. D., Eisenberger, N. I., Crockett, M. J., Tom, S. M., Pfeifer, J. H., & Way, B. M. (2007). Putting feelings into words: Affect labeling disrupts amygdala activity in response to affective stimuli. Psychological Science, 18(5), 421–428. https://doi.org/10.1111/j.1467-9280.2007.01916.x

Rogers, N. (2002). Halloween: From pagan ritual to party night. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780195146912.001.0001

Rossano, M. J. (2016). Belief, ritual, and the evolution of religion. In The Oxford handbook of evolutionary psychology and religion (pp. 83–98). Oxford University Press.

Shermer, M. (2011). The believing brain: From ghosts and gods to politics and conspiracies: How we construct beliefs and reinforce them as truths. Times Books.

Siegel, D. J., & Bryson, T. P. (2011). The whole-brain child: 12 revolutionary strategies to nurture your child's developing mind. Delacorte Press.

Wathey, J. C. (2022). The phantom God: What neuroscience reveals about the compulsion to believe. Rowman & Littlefield. 

Werksaam se eerste advertensie het die kol getref! Roelf Meyer se boekvrystelling in Menlyn se Exclusive Books was die gevolg.

Daar was heelwat mense, bekendes soos Chris Fismer en heerlike wyn om te geniet.Die gasvrou was Annelise Burgess wat ook medeskryfster het hom formeel as u Ekselensie ons Ambassedeur in die VSA voorgestel maar daarna oorgeslaan na Roelf,

Hy was gemaklik en het vertel van sy eerste ses jaar op die plaas waar hy soos 'n enkel kind gevoel met sy broer nege jaar ouer,Noodgedonge was sy enigste speelmaat die een plaaswerker se seun wat net so oud soos hy .'n ware Dawid en Jonatan situasie het ontwikkel tot hulle skool toe is en apartheid hulle vir ewig geskei het

Die rede vir die boek was om sy perspektief oor die onderhandelinge vir 'n nuwe bedeling vry te stel en leemtes te vul wat Mandela ,FW en Cyril in hulle memoirs beskryf het en so die kringloop te voltooi.

Vraetyd het heelwat pitkos opgelewer. Vir my was sy oorgang van sterk ondersteuner van apartheid tot die verwerping daarvan baie interessant.Hy het dit beskryf as 'n pragmatiese proses nadat hy besef het die land kan nie so voortgaan nie en later het hy 'n paradigma skuif ondergaan waar hy hart en siel ingekoop het in 'n Suid Afrika gebasseer op gelyke regte vir die indiwidu verskans in die grondwet teenoor groepsregte wat net verdeeldheid sal laat voortgaan.

Sy laaste opmerking oor ons toekoms is dat ons almal na die middelgrond moet streef waarheen ons goed oppad was totdat Zuma dit laat verbrokkel het en vandaar die aanslag vandag van regs en links om hierdie vakuum te vul.Sonder 'n sterk gematigde middelorde is chaos ons voorland. Nie net by ons nie maar oor die hele demokratiese wêreld.

Die aand was genotvol met heelwat pitkos.Ek is Roelf net een voor. Ek het die NP lank voor hom vaarwel toegeroep!

Terwyl dit die Trompiebende so grief as mens van hom praat is dit tog nodig om hulle af en toe weer te herinner wie is die beginselvaste man eintlik waaroor hulle so swymel.

In die mate wat Trump Maandag by sy inhuldiging oor geloof praat, is dit hoofsaaklik geloof in sy eie vermoëns skryf Koos van Noppen van die Nederlandse Dagblad tereg in ʼn meningstuk oor Trump.

Amerika is 'n land wat maklik 'God' spreek maar mens moet jou maar self afvra hoe ernstig moet mens dit opneem wanneer dit uit Trump se mond kom.

“Ons sal ons God nie vergeet nie. Ons kan dit nie doen nie” het hy weer Maandag van hom laat hoor.

"Ek is deur God gered om Amerika weer groot te maak," het hy onder dawerende applous gesê toe hy praat oor die mislukte aanslag op sy lewe in Julie verlede jaar. Hy sê dit nog nie, maar dit is duidelik uit sy eerste toespraak dat hy homself 'n messiaanse rol toeskryf, skryf Noppen.

"My grootste nalatenskap sal wees om 'n vredemaker te wees en eenheid na die land te bring," belowe hy. "Ek sal vir jou veg en wen."

Die nuwe president belowe verder om die "verval van Amerika" te stop en dit 'n land te maak wat almal weer sal respekteer, "selfs diegene met verskillende oortuigings."

Kort voor dit het hy die eed afgelê. Volgens protokol word dit gedoen met die regterhand omhoog, terwyl die linkerhand op die Bybel rus. Trump het selfs twee Bybels by hom gehad, Melania het dit gereed gehou, maar hy het nie daaraan geraak nie, wat dadelik tot gesprekke op sosiale media gelei het.

"20 Januarie sal van nou af Bevrydingsdag wees," het Trump gesê in 'n lys van eerste beleidsvoornemens, waarmee hy hoofsaaklik blykbaar 'n einde aan die Biden-era wou maak. "Amerika sal groter, sterker en meer welvarend wees as ooit tevore," belowe hy. 'Ons sal nie ons land vergeet nie. Ons sal nie ons Grondwet vergeet nie. Ons sal ons God nie vergeet nie. Ons kan dit nie doen nie.'

Evangelis Franklin Graham, seun van wyle Billy Graham, ook by die opening van die seremonie gebid "Amerika kan nooit weer groot wees as ons ons rug op U draai nie." Graham jr. het vir visepresident Vance en sy vrou Usha gebid dat hulle vir Trump sou wees “soos Aaron en Hur vir Moses in die geveg was”.

Kardinaal Timothy Dolan, aartsbiskop van New York, het vir die nuutverkose president gebid “net soos Salomo vir wysheid gedoen het” en het in sy gebed verwys na groot name in die Amerikaanse geskiedenis, George Washington, Abraham Lincoln en George Patton.

Oor Martin Luther het Trump sommer ook die nalatenskap van hierdie vegter vir gelyke burgerregte op homself van toepassing gemaak. “Ons sal sy droom bewaarheid.” Oomblikke later het hy aan sy toejuigende gehoor gesê dat "van nou af is daar net twee geslagte: manlik en vroulik."

Die seremonie het behoorlik gewemel van Amerikaanse burgerlike godsdiens. Selfs die musiek het jou laat voel jy sit in ʼn kerk met liedere soos die klavierweergawe van 'Groot is u getrouheid, o Heer' wat geëindig het met koorsang: 'Glory, glory, Hallelujah'.

Min van Trump se ondersteuners in Amerika sowel as hier wil egter herinner word aan sy onsedelike gesprek oor vroue met die televisiegasheer Billy Bush.

Trump en Bush was destyds op 'n bus op pad om 'n episode van Access Hollywood , 'n program wat deur NBCUniversal besit word, te verfilm . In die video het Trump sy poging om 'n getroude vrou te verlei beskryf en aangedui dat hy dalk 'n vrou sal begin soen wat hy en Bush op die punt staan om te ontmoet.

“I moved on her, and I failed. I'll admit it.

I did try and fuck her. She was married.

And I moved on her very heavily. In fact, I took her out furniture shopping. She wanted to get some furniture. I said, "I'll show you where they have some nice furniture." I took her out furniture—I moved on her like a bitch. But I couldn't get there. And she was married. Then all of a sudden I see her, she's now got the big phony tits and everything. She's totally changed her look.”

En later, met verwysing na Arianne Zucker (vir wie hulle gewag het om te ontmoet) sy gevleuelde woorde en wie sal dit ooit vergeet:

“Ek beter 'n paar Tic Tacs gebruik net vir ingeval ek haar begin soen. Jy weet ek is outomaties aangetrokke tot mooi - ek begin hulle net soen. Dit is soos 'n magneet. Soen net. Ek wag nie eers nie. En wanneer jy 'n ster is, laat hulle jou dit doen. Jy kan enigiets doen. Gryp hulle aan die poes. Jy kan enigiets doen.”

Trump het later 'n verskoningsvideo vrygestel, wat die opmerkings " kleedkamerpraatjies" genoem het.

En dit dames en here is die ware Donald Trump as hy nie ʼn skare mense voor hom het en vertel van sy konserwatiewe waardes en sy god nie. God work in mysterious ways né.

I rest my case vir eers oor Trump die man wat Amerika se verval wil keer en ʼn land wil maak wat almal sal respekteer. Ja wel no fine then. Good luck for him

Die Vryheidsfront Plus het een van sy Moslem kandidate soos ʼn vrot vel uit die party geskop omdat hy op sosiale media simpatie uitgespreek het met die lot van Palestyne wat in Gaza doodgemaak word.

ʼn Gebroke Fadiel Mohamed het vanoggend in trane aan my vertel hoe die party hom uitgeskop en van al hulle platforms geblok het sonder dat hy die geleentheid gehad het om sy kant van die saak te stel.

Die VF+ het hom voor sy skorsing in hulle verkiesingspamflette beskryf as 'n langdienende gemeenskapsleier van Uitenhage wat meer as 5 000 inwoners met toewyding en integriteit gedien en verteenwoordig het.

As voorsitter van die McCarthy-informele nedersetting lei hy ook skoonmaakprojekte en beywer hy hom vir regverdige behandeling van alle inwoners.

Ek weet nie wat ek verkeerd gedoen het nie, het ʼn emosionele Fadiel vanoggend aan my gesê.

“Ek het by die Vryheidsfront Plus aangesluit omdat ek gedink het hier is hoop. Hierdie land is oop vir my geloof omdat hulle op Christendom gebaseer is. En ek respekteer alle gelowe so baie. En dit het my laat aansluit by VF+.”

“Ek stap dieselfde strate as die mense wat ek verteenwoordig, staar dieselfde uitdagings in die gesig en verstaan hul behoeftes. My toewyding is om vir die minderbevoorregtes te veg, dienslewering te verbeter en waardigheid vir elke inwoner te verseker. Leierskap beteken om stelling in te neem saam met die gemeenskap, nie bo hulle nie, en ek is toegewyd daaraan om 'n wyk te bou waar geleenthede, regverdigheid en respek gewaarborg word.”

Die plasing waaroor hy uit die party geskop is het gehandel oor die lot van die mense in Palestina se lyding. “Ja, nie net oor die Palestynse mense nie, maar oor alle mense wat swaarkry, jy weet, en ek staan vir menslikheid,” sê hy toe ek hom daaroor vra.

“Nou weet ek nie meer nie dis so moeilik om alles te verwerk. Hoe kan mense my so sleg oordeel? Ek het alles probeer en selfs die plasing waarna hulle verwys het gaan soek om verwyder maar is nie eers tyd gegun om dit te doen nie.”

Fadiel het in ʼn gebroke stem aan my vertel hoe hy deur van sy eie mense verguis is toe hy by die VF+ aangesluit het. Maar hy het geglo dit is die regte ding om te doen en dat hy sy mense so sou kon help en hulle sal raaksien die VF+ kan almal help.

Telkens in ons gesprek het hy eers 'n rukkie stil gebly om sy emosies van hartseer en vernedering onder beheer te kry.

“Ek het hierdie brief ontvang. Dit was 'n koevert wat onder my deur gegooi was, ek was nie tuis nie. Toe hulle my bel om te sê daar is die brief vir my, het ek gesê: is dit iets goeds of iets slegs? Ek het net... ek het net gevoel iets is nie reg nie.”

“Ek het probeer om dit te verwyder, daardie ding wat ek gesê het, ek het dit gaan soek maar ek het nie tyd gehad om dit te verwyder nie... ek kan nie eers onthou wanneer het ek dit gepos nie.”

“Ek het na my WhatsApp gegaan, toe sien ek, ja, ek is van alle Vryheidsfront WhatsApp groepe verwyder. Ek is nie eers geraadpleeg om te sê: kyk, dit is wat gebeur nie. Ek is net geblok en gesê dat ek binne 24 uur kan appelleer. En ek het dit gedoen maar my lidmaatskap is summier beëindig.”

Op ʼn vraag of hy voortgaan met sy appèl het hy gesê ja maar hy het nog niks van hulle gehoor nie.

“Ek is 75 jaar oud en al wat ek wil doen is om my naam skoon te maak want almal wil weet waarom is ek uit die party geskors”

Mulder het op sosiale media beweer Fadiel se lidmaatskap is beëindig as gevolg van 'n plasing van 'n beleidstandpunt op sy sosiale media wat in stryd is met die verklaarde beleid van die VF Plus.

“Ironies genoeg kan ons sy lidmaatskap oor 'n beleidsverskil beëindig sonder regsimplikasies, maar indien ons dit sou doen oor sy godsdiensbeskouing sou ons in konflik wees met artikel 9(3) en 9(4) van die Gelykheidsklousule van die Grondwet. Die menseregte kommissie ondersoek graag sulke sake,” het Mulder die party se standpunt om hom uit te skop verduidelik.

Hier stuk het oorspronklik in Engels verskyn op Litnet

Sedert die plaaslike verkiesings van 2021 het die aantal rade waarin geen party ’n volstrekte meerderheid het nie, dramaties toegeneem. Die ANC se eie 2026 Plaaslike Regeringsmanifes stel dat die party se nasionale munisipale steun van 53,9% in 2016 tot 45,59% in 2021 gedaal het, terwyl die aantal rade sonder ’n volstrekte meerderheid van 27 tot 66 toegeneem het.¹ Dit het gelei tot vyf jaar van koalisie-eksperimente in talle munisipaliteite – sommige redelik funksioneel, maar baie ander nie. Dit het die besef versterk dat plaaslike regering nie bloot as ’n verlengstuk van nasionale partypolitiek beskou kan word nie. Die kombinasies weerspieël nie noodwendig nasionale tendense nie, en kiesers word meer direk deur die toestand van munisipale dienste geraak.

Intussen veg die ANC ’n verkiesing teen sy eie rekord. Hy weet hy kan nie eenvoudig veldtog voer asof die afgelope sowat 15 jaar nooit gebeur het nie. Sy 2026-manifes erken dus uitdruklik die agteruitgang sedert die 2021-uitslag en beklemtoon dat die party sy vorige verbintenisse hersien het. Hy het ook belowe om bekwame, etiese en gekwalifiseerde kandidate aan te wys en sê hy wil vertroue in plaaslike regering herbou.

Hier is ’n belangrike verskil van vorige ANC-veldtogte. Die party kan nie meer uitsluitlik op sy bevrydingsgeskiedenis as politieke kapitaal staatmaak nie, veral nie in stedelike kiesafdelings nie. Kiesers mag steeds waarde heg aan die ANC se historiese aanspraak as ’n bevrydingsbeweging, maar toenemend kan hulle ’n meer basiese vraag vra oor hoe munisipale dienste hulle raak.

Op baie plekke kan dit ’n baie moeilike vraag wees. Die ANC se jongste manifes was nogal onthullend in sy poging om nabyheid aan gewone gemeenskappe te demonstreer en die organisasie weer met sy historiese tradisie van volksmobilisering te verbind. Maar daar is ’n spanning tussen die taal van stryd en vernuwing aan die een kant, en die werklike ervaring van munisipale regering aan die ander kant. Belowe om etiese en bekwame leiers aan te stel is welkom, maar die werklike vraag is of die party se leierskap op nasionale, provinsiale en plaaslike vlak bereid is om leiers en raadslede wat nie aan die nodige etiese en/of praktiese vereistes van ’n munisipaliteit voldoen nie, te dissiplineer of selfs te verwyder.

Een van die interessantste veldtogte is dié om beheer oor die Johannesburgse stadsraad te verkry. Die DA se burgemeesterskandidaat, Helen Zille, se uitdagende veldtog kan deur haar teenstanders bevraagteken of bespot word, maar dit het beslis aandag getrek deur haar onkonvensionele politieke veldtog. Deur in ’n slaggat te swem, met ’n opblaasboot deur oorstroomde strate te vaar, gekaapte geboue te besoek en sosiale media meedoënloos te gebruik, het sy die stad se fisieke probleme dramaties beklemtoon.

Haar kritici beeld haar as belaglik uit, maar ondersteuners beskou haar as bloot besonder politiek bedrewe. Immers, praatjies oor “agterstande met infrastruktuuronderhoud”, “inkomste-invordering”, “finansiële volhoubaarheid” en “munisipale entiteite” maak nie juis oortuigende verkiesingsmateriaal nie. Maar ’n politikus wat in ’n slaggat staan, haar opponente se mislukkings uitwys en impliseer dat sy dit sal laat regmaak, doen wel. Haar veldtog het ook probeer om die verkiesing uit konferensiekamers en die strate en townships in te neem.

Sy het die Stad Johannesburg deur die howe en die Openbare Beskermer uitgedaag oor mislukkings in dienslewering aan geraakte laerinkomste- en kwesbare gemeenskappe.

Haar ANC-teenstander vir die burgemeesterskap, die voormalige dominee Frank Chikane, word hoog gerespekteer, maar sy geloofsbriewe op die gebied van plaaslike regering is grootliks ongetoets. Sy geloofwaardigheid laat ’n mens egter verstaan waarom sommige inwoners van Johannesburg die moontlikheid van ’n gesamentlike Zille-Chikane-leierskap as ’n aantreklike opsie vir ’n ommekeer in die stad beskou. Dit kan slim politiek wees as dit die tegniese kwessie van munisipale bevoegdheid met mense se alledaagse behoeftes verbind.

Zille se kandidatuur steun op ’n belofte dat die DA vir Johannesburg kan doen wat hy beweer hy elders gedoen het. Die party se nasionale manifes stel die voorstel onomwonde: Munisipaliteite moet stabiele, professionele regerings word wat op basiese dienste, skoon administrasie, inkomste-bestuur en infrastruktuurontwikkeling fokus. Dit stel spesifiek voor dat waterinkomste afgesonder word en dat private belegging en tegniese kundigheid ingebring word om dienslewering te verbeter. Vir baie politici en amptenare kan dit aanstootlik wees, maar ná jare se ernstige mislukkings wat soveel mense en gebiede geraak het, is die tyd dalk ryp om die korporatiseringsbenadering verder te benut – hetsy deur private kontrakteurs of die openbare sektor.

Die veldtog het egter ook die gevaar getoon daarvan om munisipale bevoegdheid as die sentrale politieke handelsmerk te gebruik. Daar is heelwat bewyse wat dele van dié argument ondersteun, maar daar kan nie eenvoudig aanvaar word dat elke munisipaliteit onder DA-beheer ’n model van doeltreffende en billike dienslewering is nie, en die armes het meestal die prys betaal. ’n Onlangse ondersoek deur die Openbare Beskermer na dienslewering in Kaapstad se Langa Flats en dele van Khayelitsha het byvoorbeeld tekortkominge in sanitasie, behuising, instandhouding van infrastruktuur, hoëmasbeligting, vullisverwydering, rioolbestuur en veiligheidsmaatreëls gevind. Die Openbare Beskermer het dit aan wanadministrasie toegeskryf en gesê dit dui op breër kommer oor bestuur. Dit kanselleer nie die DA se rekord elders nie, en ’n bevinding oor spesifieke gemeenskappe bewys ook nie dat Kaapstad ’n mislukte munisipaliteit is nie. Maar dit steek wel ’n stokkie in die wiel van die idee dat die DA hom eenvoudig kan voorhou as die party sonder enige munisipale geraamtes in die kas.²

Teenstanders kan nou vra of die DA se eie rekord van regering konsekwent voldoen aan die standaard wat hy vir ander stel. Die DA sal hierdie vraag moet kan beantwoord sonder om sy geregverdigde aansprake oor beter administrasie in baie gevalle prys te gee.

Die voormalige Johannesburgse burgemeester Herman Mashaba se ActionSA was dalk duideliker as die meeste partye oor die nuwe politieke mark. Die party se jongste manifes beskryf homself as ’n “bloudruk” vir die regmaak van gebroke munisipaliteite, en plaas finansiële dissipline, bekwame aanstellings, inkomste-stelsels, basiese dienste en professionele administrasie in die middel van sy plaaslike regeringsagenda. Daar is ook ’n interessante erkenning in die manifes dat koalisieregering al hoe meer onvermydelik word. ActionSA sê koalisie-ooreenkomste moet op ’n duidelike regeringsprogram, omskrewe verantwoordelikhede en aanspreeklikheid gebaseer word, eerder as bloot op die verdeling van politieke poste. Dit kan een van die belangriker idees in hierdie verkiesing wees, omdat dit regerende partye in staat stel om nie net te verduidelik wat hulle glo nie, maar ook hoe hulle van plan is om te regeer wanneer hulle nie ’n meerderheid het nie.

’n Mens kan vra: Wat van Jacob Zuma se uMkhonto weSizwe (MK) en Julius Malema se Economic Freedom Fighters (EFF)? Die nasionale politieke identiteite van hierdie partye mag kragtig wees, maar hulle het steeds nie duidelike rekords van doeltreffende dienslewering nie. MK se politiek bly nou verbind aan Jacob Zuma, maar die party het hom veral, hoewel nie uitsluitlik nie, in KwaZulu-Natal vir hierdie plaaslike verkiesings voorberei.

Die EFF se manifes is eweneens in hoogs ideologiese taal opgestel. Dit beskryf die verkiesing as ’n beslissende oomblik en gebruik die slagspreuk “Victory or death”, terwyl grond, werkloosheid, korrupsie, basiese dienste en ekonomiese transformasie sentraal tot sy munisipale program staan.³ Hulle kan moontlik in sommige gevalle, soos in dele van KwaZulu-Natal, beheer oorneem, maar plaaslike verkiesings skep ’n ander toets. ’n Inwoner wie se rioolwater in die straat afloop, mag sterk standpunte oor grondonteiening en nasionale ekonomiese beleid hê, maar in hierdie verkiesing sal hy of sy uiteindelik meer dink oor wie betroubare dienste kan lewer.

Die Patriotic Alliance verteenwoordig nog ’n vorm van populistiese politiek. By die party se manifesbekendstelling het die minister maatreëls belowe, insluitend ’n tydelike opskorting van munisipale belastingbetalings en skuldverligting.

Kleiner konserwatiewe partye staar ’n interessante probleem in die gesig. Die Freedom Front Plus-manifes bevat volkome herkenbare voorstelle vir plaaslike regering: beter infrastruktuur, bekostigbare heffings, groter gemeenskapsdeelname, aanspreeklikheid en meer doeltreffende munisipale administrasie. Die probleem is nie noodwendig beleid nie, maar politieke skaal: Hoewel die FFP steun in gemeenskappe en munisipaliteite binne koalisies kan wen, is die vooruitsig om ’n groot nasionale alternatief vir die ANC of DA te word, baie moeiliker om met Suid-Afrika se kiesersgeografie te versoen.

Wat gebeur ná die verkiesing?

Daar is ’n breër vraag vir kleiner partye aan sowel die linker- as regterkant. Moet hulle probeer om munisipaliteite te bestuur, koalisies te beïnvloed, spesifieke gemeenskappe te verteenwoordig of bloot ’n nasionale politieke handelsmerk te skep wat aan kwessie-gebaseerde koalisies kan deelneem? Miskien is die belangrikste storie van die munisipale verkiesings dus glad nie die veldtog nie. Dit is wat daarna gebeur.

In hierdie opsig het Suid-Afrika reeds die koalisietydperk betree. Die verkiesing van 2021 het vir ons 66 rade sonder ’n volstrekte meerderheid gegee. Sedertdien het burgers sowel die moontlikhede as die wanfunksionaliteit van koalisieregering ervaar.

Die probleem is nie dat koalisies inherent sleg is nie. ’n Koalisie kan partye dwing om kompromieë aan te gaan, hulle aan groter ondersoek blootstel en voorkom dat ’n enkele party openbare instellings as sy private eiendom behandel. Die onmiddellike probleem is eerder of koalisies sonder reëls, programme of aanspreeklikheid werklik ’n verskil kan maak en doeltreffend kan funksioneer. ’n Koalisie wat hoofsaaklik bestaan om burgemeestersposte, komiteevoorsitterskappe en politieke patronaatskap te verdeel, is bloot nog ’n roete na wanfunksionaliteit.

Dit is waar die huidige veldtog meer intens kan word. Die partye behoort nie bloot vir kiesers te vertel wat hulle sal doen indien hulle ’n volstrekte meerderheid wen nie, maar ook wat hulle sal doen indien hulle dit nie kry nie. Een van die belangrikste sensitiewe kwessies is of die afsondering van water- en elektrisiteitsinkomste meer daadwerklik nagestreef sal word. En, miskien die belangrikste van alles: Sal hulle wegstap uit ’n koalisie wat nie kan lewer nie?

Chris Heymans is ’n onafhanklike adviseur oor bestuur en politieke ekonomie, gebaseer in Kaapstad.

Ons leef in ’n wêreld van dinge, mense en gebeure nie. Daar is egter veel meer aan die wêreld, want ons leef ook in ’n wêreld van woorde. Van kleins af leer ons om ons ervarings te benoem, dinge in kategorieë te plaas, verhale oor die wêreld te vertel en verklarings te aanvaar vir dit wat ons nie verstaan nie. Woorde help ons om sin te maak van ons ervarings. Dit stel ons in staat om kennis te deel, saam te werk en oor moontlikhede te dink wat nog nie bestaan nie.

Hierdie gegewe laat ons met ’n interessante probleem: die woorde waarmee ons die werklikheid probeer verstaan, kan maklik met die werklikheid self verwar word. 

Wanneer ons iets ’n naam gee, voel dit dikwels asof ons dit beter verstaan. Wanneer ons ’n verklaring daarvoor het, voel dit asof die saak afgehandel is. En wanneer ons ’n oortuiging in ’n bekende sin kan uitdruk, kan dit vir ons so vanselfsprekend begin klink dat ons vergeet om te vra of dit werklik waar is.

Daarom is taal nie bloot ’n hulpmiddel waarmee ons ons gedagtes aan ander oordra nie. Dit speel ook ’n belangrike rol in hoe ons dink, wat ons raaksien en hoe ons besluit wat om te glo.

Van woorde na oortuigings

Dink aan die woord sukses. Wat beteken dit? Vir die een persoon beteken sukses finansiële onafhanklikheid. Vir ’n ander beteken dit ’n gelukkige gesin, ’n betekenisvolle beroep of die vryheid om self oor sy lewe te besluit. Die woord is dieselfde, maar die wêreld wat dit vir verskillende mense oproep, verskil.

Dieselfde gebeur met woorde soos vryheid, regverdigheid, waarheid, geloof, natuur en menswaardigheid. Ons gebruik hulle dikwels asof almal presies verstaan wat daarmee bedoel word. Tog kan twee mense dieselfde woord gebruik terwyl hulle eintlik oor verskillende dinge praat.

Dit is nie noodwendig oneerlikheid nie. Woorde kry betekenis binne bepaalde ervarings, verhoudings, kulture en geskiedenisse. Ons leer hulle by ons ouers, onderwysers, gemeenskappe, godsdienstige tradisies en die media. Mettertyd word die begrippe waarmee ons grootgeword het deel van die manier waarop ons die wêreld verstaan.  

Die probleem begin wanneer ons nie besef nie of vergeet dat hierdie begrippe gevorm is. Dan begin ons hulle as natuurlik, onveranderlik of vanselfsprekend beskou.

’n Mens kan byvoorbeeld grootword met die oortuiging dat ’n bepaalde lewenswyse die enigste aanvaarbare een is. Die woorde waarmee daardie oortuiging uitgedruk word, kan so bekend raak dat dit moeilik word om selfs die moontlikheid van ’n alternatief raak te sien.

Wat bekend is, voel dikwels waar. Maar bekendheid is nie bewys nie.

Wanneer ’n woord soos ’n verklaring klink

Taal kan ons help om verskynsels te ondersoek, maar dit kan ook die ondersoek voortydig beëindig.

Stel jou voor iemand sê: “Hy tree so op omdat hy ’n slegte mens is.” Die woord sleg gee ons ’n oordeel oor die persoon, maar verklaar nie noodwendig waarom hy so optree nie. Ons weet nog nie veel oor sy omstandighede, geskiedenis, motiewe of die gevolge van sy gedrag nie.

Dieselfde gebeur wanneer iemand sê: “Dit was bestem om te gebeur”, “Sy is net so gebore”, of “Dis maar hoe die wêreld werk.”

Sulke uitsprake kan vir mense emosionele betekenis hê. Hulle kan troos bied of ’n ervaring binne ’n groter verhaal plaas. Maar as ons wil weet wat ’n gebeurtenis veroorsaak het, moet ons verder vra. Watter faktore het ’n rol gespeel? Watter bewyse ondersteun die verklaring? Watter ander moontlikhede is daar?

’n Etiket is nie dieselfde as ’n verklaring nie. ’n Verklaring is ook nie noodwendig waar bloot omdat dit goed klink nie.

Dit geld vir godsdiens en politiek, maar net so vir sielkunde, opvoeding, gesinsverhoudings en wetenskap. Selfs ’n ingewikkelde vakterm kan ’n skyn van begrip skep wanneer dit bloot ’n naam gee aan iets wat ons nog nie werklik verstaan nie.

Die belangrike vraag is dus nie net: “Watter woord gebruik ons?” nie, maar ook: “Wat help hierdie woord ons werklik verstaan?”

Ons brein hoor nie bloot woorde nie. Dit vorm verwagtings.

Menslike waarneming is nie ’n eenvoudige proses waarin die wêreld as ’n volledige, neutrale prentjie by ons brein afgelewer word nie. Ons brein verwerk sensoriese inligting teen die agtergrond van vorige ervarings, verwagtings en die situasie waarin ons ons bevind. Dit help ons om vinnig op te tree in ’n ingewikkelde wêreld.

Taal kan hierdie proses beïnvloed. Die woorde waarmee ons ’n persoon, gebeurtenis of groep beskryf, rig dikwels ons aandag na sekere eienskappe en weg van ander.

Vergelyk die beskrywings “’n vasberade leier” en “’n hardkoppige leier”. Albei kan na dieselfde gedrag verwys, maar hulle stuur ons interpretasie in verskillende rigtings. Die eerste beklemtoon volharding; die tweede beklemtoon onbuigsaamheid.

Die beskrywing is nie noodwendig heeltemal verkeerd nie. Die gevaar is dat ons die beskrywing met ’n volledige beoordeling verwar. Sodra ons iemand as ’n “vyand”, “held”, “bedrieër” of “slagoffer” kategoriseer, kan ons begin om nuwe inligting deur daardie etiket te interpreteer.

Ons sien dan maklik wat ons verwag om te sien.

Dit beteken nie dat taal ons gevange hou of dat ons nooit objektiewe kennis kan verkry nie. Dit beteken wel dat ons bedag moet wees op die invloed van ons eie begrippe. Om beter te dink, moet ons soms terugstaan en vra of die woorde waarmee ons ’n situasie beskryf, werklik deur die beskikbare bewyse geregverdig word.

Die verskil tussen ’n bewering en kennis

Hier kom wetenskaplike ondersoek ter sprake.

Wetenskap begin nie by die veronderstelling dat ons reeds al die antwoorde het nie. Dit begin dikwels met ’n vraag, ’n waarneming of ’n vermoede. Iemand stel ’n moontlike verklaring voor en vra: Kan ons ondersoek of dit klop? Watter bewyse behoort ons te verwag indien die verklaring korrek is? Wat sou ons laat besef dat ons verkeerd is?

Die woorde waarin ons ’n teorie formuleer, is belangrik omdat hulle die bewering duidelik en ondersoekbaar moet maak. As ons begrippe vaag bly, kan ons maklik beweer dat ons iets verklaar het sonder om presies te sê wat ons bedoel.

Maar die woorde self bewys niks nie. Die bewering moet aan die werklikheid getoets word.

’n Wetenskaplike houding beteken daarom nie dat ons nooit iets mag glo of voorlopig aanvaar nie. Dit beteken dat ons onderskei tussen wat ons weet, wat ons aflei, wat ons vermoed en wat ons nog nie weet nie. Ons probeer verklarings ontwikkel wat deur bewyse ondersteun word, wat onafhanklik ondersoek kan word en wat hersien kan word wanneer beter bewyse of argumente beskikbaar word.

Die doel is nie om elke gesprek in ’n laboratorium te verander nie. Dit is om nie ons behoefte aan ’n antwoord te verwar met die beskikbaarheid van ’n goeie antwoord nie.

Ek kan byvoorbeeld sê: “Hier is my teorie en die bewyse waarop ek dit grond. Help my om te bepaal waar dit tekortskiet en hoe ons by ’n beter teorie kan uitkom.”

Dít is ’n heel ander houding as: “Hier is wat ek glo. Kom ons vind redes waarom ek reg is.”

In die eerste geval word taal ’n uitnodiging tot ondersoek. In die tweede kan dit ’n verdedigingsmuur word.

Die gevaar van woorde wat die gesprek afsluit

Sommige uitsprake laat min ruimte vir ondersoek: “Dit is eenvoudig die waarheid.” “Almal weet dit.” “Dis wat ons nog altyd geglo het.” “Jy mag nie daaroor vrae vra nie.”

Sulke sinne kan ’n gesprek beëindig voordat die belangrike vrae gevra is. Hulle beroep hulle op sekerheid, tradisie of groepslojaliteit in plaas daarvan om die meriete van ’n bewering te ondersoek en bewyse te verreken.

Natuurlik is nie elke vaste uitspraak verkeerd nie, en nie elke tradisie is waardeloos nie. Ons kan baie by ander mense se ervaring en opgeboude kennis leer. Maar geen bewering behoort bloot weens sy ouderdom, gewildheid of emosionele aantrekkingskrag immuun teen ondersoek te wees nie.

Dieselfde standaard moet vir ons eie gunsteling-idees geld. Dit is relatief maklik om die teenstrydighede in iemand anders se taalgebruik raak te sien. Dit is moeiliker om te ontdek waar ons eie woorde ons denke beperk.

Daarom vra intellektuele eerlikheid meer as om goeie vrae aan ander mense te stel. Dit vra dat ons bereid moet wees om dieselfde vrae aan onsself te stel.

Wat bedoel ek eintlik? Waarop grond ek hierdie bewering? Watter bewyse sou my van plan laat verander? Is daar ’n beter verklaring? En as ek nie weet nie, kan ek dit erken sonder om dit as ’n nederlaag te ervaar?

Woorde help ons om betekenis te vorm

Taal het egter ’n veel groter rol as om feite te beskryf of bewerings te toets. Dit help ons ook om ons ervarings te orden, ons waardes te verwoord, ons identiteit te ontwikkel en saam met ander mense moontlike toekomste te bedink.

Wanneer ons ’n moeilike ervaring beskryf as “die einde van alles”, plaas ons dit binne ’n bepaalde verhaal. Wanneer ons dit beskryf as “’n verlies waaruit ek nog moet leer”, skep ons ruimte vir ’n ander moontlikheid. Die tweede beskrywing verander nie vanself die feite of waarborg ’n goeie uitkoms nie. Dit kan wel beïnvloed waarna ons kyk en watter volgende stap ons oorweeg.

Hierdie vermoë om betekenis te vorm, is kragtig. Maar verantwoordelike betekenisvorming vra dat ons onderskei tussen die betekenis wat ons aan ’n gebeurtenis gee en die feite oor wat gebeur het.

Nie elke verhaal wat ons help om aan te gaan, is daarom ’n akkurate verklaring van die verlede nie. En nie elke pynlike waarheid hoef met ’n gerieflike verhaal versag te word voordat ons dit kan erken nie.

Ons kan betekenis skep sonder om feite te verdraai. Ons kan hoop koester sonder om sekerheid voor te gee. Ons kan erken dat iets vir ons kosbaar is sonder om te beweer dat almal dit op dieselfde manier moet ervaar.

Taal maak hierdie onderskeidings moontlik, mits ons dit versigtig gebruik.

Van die regte woorde na beter vrae

Die uitdaging is dus nie om alle woorde te wantrou nie. Sonder taal sou ons vermoë om kennis te bewaar, ingewikkelde idees te ondersoek en saam te werk dramaties beperk wees. Ons het woorde nodig om waarnemings te beskryf, hipoteses te formuleer, argumente te toets en nuwe insigte met ander te deel.

Ons moet egter onthou dat woorde hulpmiddels is. Hulle is nie die werklikheid self nie. ’n Kaart kan ons help om ons pad te vind, maar dit is nie die landskap nie. ’n Teorie kan ’n verskynsel verklaar, maar dit bly afhanklik van hoe goed dit met die bewyse ooreenstem.

Die belangrikste vraag is daarom nie bloot of ons die regte woorde het nie. Dit is of ons bereid is om die idees agter daardie woorde te ondersoek.

Wanneer iemand ’n bewering maak, kan ons vra: Wat beteken jy presies? Hoe weet jy dit? Watter bewyse ondersteun dit? Is daar alternatiewe verklarings? En wat sal ons laat besef dat ons verkeerd is?

Wanneer ons self ’n oortuiging uitspreek, kan ons dieselfde vrae vra.

Een van die belangrikste vaardighede wat ons kan ontwikkel is om woorde nie net te gebruik om ons standpunte te verdedig nie, maar om ons begrip te verbeter.

Want tussen wat ons glo en wat werklik is, lê ’n ruimte waarin ons kan ondersoek, redeneer, ontdek en verander. Taal help ons om daardie ruimte te betree. Wetenskaplike ondersoek help ons om ons bewerings aan bewyse te toets. Kritiese denke help ons om ons aannames raak te sien. En die bereidheid om van mening te verander, help ons om nader aan ’n beter begrip te beweeg.

Ons hoef nie voor te gee dat ons reeds die finale antwoord het nie.

Ons kan begin met ’n eerlike vraag, ’n voorlopige teorie en die bewyse wat ons tans het.

“Hier is wat ek dink. Hier is waarom ek dit dink. Kom ons ondersoek dit saam en kyk of ons by ’n beter verklaring kan uitkom.”

Dit is nie ’n teken van swak oortuiging nie. Dit is ’n teken van intellektuele moed.

Want die doel is nie om die wêreld by ons woorde te laat inpas nie. Die uitdaging is om ons woorde, ons idees en ons oortuigings voortdurend te verbeter sodat hulle beter weergee hoe die wêreld werklik is. 

We cooked three jars of jam from green tomatoes growing in a strip of soil in our new courtyard. This is an astonishing first for us. Not so much the cooking of jam; my Frenchman and resident chef used to do a lot of that when we lived in a big house with an even bigger garden where we planted a variety of fruit trees. And we foraged from wild trees growing in the fields and woods around us, plums and peaches, figs and mulberries, and hedges of thorny blackberries.

But we never had any luck with vegetables. Not for lack of trying. Year after year we would try to grow tomatoes, beans, radishes, salads, carrots and other stuff in raised vegetable beds. The raised beds were a futile attempt to protect the young plants from snails and insects, which would devour our meagre harvest in a single night. Year after year.

We tried every ecologically-friendly trick in the book to keep our edible flora safe from the ravenous fauna – to no avail. We should probably have been thankful that the fauna didn´t include rabbits or other four-legged creatures, but the snails were enough to drive us to ungrateful despair. We would surround the vegetable beds with crushed egg shells that would (in theory) make it impossible for the snails to reach the tender young leaves. Or we would attempt to inebriate the snails with beer (or drown them in the beer, whichever happened first) but the snails always outnumbered our efforts. They just kept coming until the vegetable patch was stripped as bare as the Sahara desert.

And talking of deserts, whatever bit of greenery that was spared by the snails and the insects would be destroyed by regular droughts and water restrictions. We simply didn´t have enough energy to keep fighting this losing battle, so we hoisted the white flag, abandoned the vegetable patch and gave all our attention to the trees. They needed very little attention, thank heavens. They generously gifted us with small green apples, sweet purple figs, bright red cherries, almonds and olives.

By the time we moved to a much smaller house in another region, and converted the ruin attached to the house into a courtyard for outside eating, we had given up all hope of ever growing vegetables. Or planting trees, for that matter. We designed four long, shallow plant beds next to the ancient stone walls, far too shallow to plant trees, simply to grow some colourful flowers and shrubs to soften the starkness of the stone courtyard.

But the building project lasted much longer than we´d hoped, as building projects invariably do, and was completed not by Christmas as promised by the builders, not in early spring (another broken promise) or late spring (ditto) or even early summer (by which time we didn´t believe any promises anymore). When we could finally start using our courtyard, it was already high summer, with record-breaking temperatures - too late for most of the flowers we´d been hoping to plant. We hastily improvised with some drought-resistant shrubs in three of the long plant beds, while keeping one empty until autumn when we could plant bulbs that would flower next year.

Well, that was the plan. But once again life happened, haphazardly, around our careful plans. At some stage, while preparing a meal outside, we must have tossed some leftover vegetable pips on this strip of rich soil, because by the end of summer we had a forest of green leaves in that corner of the courtyard. On closer inspection this turned out to be the leaves of tomatoes and courgettes (or maybe cucumbers) and peppers, green or red, we don´t know because it was too late in the season for these vegetables to grow. Only the tomatoes were growing, in profusion, with small green tomatoes playing hide and seek among the leaves spread out over the concrete floor of our courtyard.

Whenever I hung washing on the retractable washing line between two stone walls, I would step on tiny tomatoes. (One of the many joys of the courtyard is that I can hang washing outside again, after almost two years of draping damp clothes and huge sheets all over the house.) By now there is barely enough sunlight left to dry the washing in a single day, though, and definitely not enough to ripen the tomatoes. We had to accept that they wouldn´t become red and plump and juicy, but we thought of that old saying about making lemonade when life gives you lemons.

Here life was giving us green tomatoes, completely unasked for, and we had to do something with them. I would probably have attempted that mythical southern American dish of fried green tomatoes, which I´d dreamed of ever since I saw the movie Fried Green Tomatoes decades ago. But meanwhile, during a road trip through the American south, I´d tasted this dish in Memphis, Tennessee. In a bar on the famous Beale Street, not far from the equally famous wide-legged statue of Elvis, I was delighted to spot it on a menu.

And what a disappointment it turned out to be.

In My Year of Fear and Freedom I wrote: Maybe I expected too much, maybe I´m just not a big enough fan of food that´s been fried in oil, but the blanket of flour and crumbs that coats the tomatoes is much too thick for my taste. I end up peeling it off and only eating the green tomatoes.

It´s probably as senseless as buying a pie and only eating the filling. But to each their own, and the oily dishes of the southern American states just don´t do it for me. The further south we travel and the more oily dishes I try – because I remain curious enough to want to try everything – the more I am convinced of this.

I suppose I could have tried to fry my own green tomatoes in a thinner coat of crumbs. But I was too scared of being disappointed again. I preferred to cling to my naïve idea of a mysterious dish that was also the title of a feel-good movie. And since I´d tasted green-tomato jam before, and remembered liking it, I decided to rather stick to the devil I knew. So the Frenchman cooked jam, adding a spicy kick of ginger because he believes that absolutely everything tastes better with ginger, and we felt ridiculously proud when we tasted the jam produced from our very own tomatoes in our very own courtyard.

After all those years of unsuccessfully trying to grow tomatoes in a huge garden, we now have tomatoes growing wild in an untended strip of soil in what used to be the ruins of a house until very recently. The moral of the story probably has something to do with trying too hard, but I´m still figuring it out. Sometimes, it seems, you simply have to let nature run its course.

Breakfast of the week: This might actually be my breakfast of the year - or even the best breakfast I´ve ever had in my life. It happened last week in the venerable Mount Nelson Hotel in Cape Town, not a joint I can afford to hang out in regularly, but the Afrikaans version of My Year of Fear and Freedom was shortlisted for a major non-fiction award and the prize-giving event was held at The Nellie and the shortlisted candidates plus their partners were offered a night in this posh pink hotel that is often listed among the great hotels of the world. With the fabulous breakfast included.

Niksgewoond, meaning `not used to anything´, is a word my mother could use like a weapon. Ag nee, moenie so niksgewoond wees nie, she would say when you wanted to wear a new dress as soon as it was bought instead of waiting for the special occassion it was bought for. I´d like to believe I´m not niksgewoond when it comes to accommodation. I´m often invited to book festivals and literary events, and my publishers or the organisers usually put me up in excellent hotels or luxurious guest houses.

But the Mount Nelson is in a league of its own, more a monument than a mere hotel, its guest list over the past century including presidents and politicians, world-renowned authors like Agatha Christie and rock stars like John Lennon. Imagine, as a fellow writer said during the prize-giving ceremony, you might be sleeping in the same room Lennon had slept in.

So I was niksgewoond enough to overcome my embarrassment and pose for a picture in front of The Pink Lady, the colonial building looking considerably more stately than me and my amused partner.

Spoiler alert: I did not win the prize, but I still loved the breakfast. I mean, starting a Sunday morning with fresh oysters and sparkling wine, what´s not to like? And good, strong, freshly brewed coffee, and croissants as crispy and buttery as any I´d ever tasted in France, and many other irresistible pastries and breads, and a whole counter full of beautiful fruits and cereals and nuts and seeds as a healthy option. (I had some of those too, just to soothe my conscience before the decadence of slurping oysters and licking pistachio cream from a pastry.) And a mouth-watering selection of cheeses, and charcuterie, and, and, and. Oh, there were countless other delights, but I turned my head away. A woman can only eat so much for breakfast, even if she spreads the meal out over two hours.

Niksgewoond, neh!

I did, however, order the Eggs Benedictine from the menu of warm dishes. It´s a classic that I love but rarely make at home because I can´t poach eggs decently and I´m too lazy to stir up that tricky sauce hollandaise - and The Nellie´s version was perfection on a plate. Do you remember that old proverb about eating breakfast like a king, lunch like a prince and dinner like a pauper? After this royal breakfast that lasted almost until lunch, I was content to spend the rest of the day as a pauper.

Sounds of the week: Certain sounds are such an integral part of certain cities that you can´t imagine one without the other. The peeling bells of the Notre Dame Cathedral in Paris, Big Ben striking the hour in London, the Mouille Point fog horn moaning on misty mornings and the blast of the Signal Hill canon at noon in Cape Town. Last week I spent a few chilly days close to the Mouille Point lighthouse and listened to the lament of the fog horn with a deep sense of belonging. And one bright day in a house on the slopes of Table Mountain I heard the boom of the canon shattering the silence with such force that I felt as if I was standing right next to it. Followed by the fluttering of pigeons settling down again, as they´ve been doing every day at noon for as long as I can remember, and will hopefully continue doing long after I´m gone.

Sight of the week: Back in France I was surprised by a single brown leaf on the wide window sill next to my bed, looking like a little upturned boat on a deserted beach at low tide. It was a warning that the seasons are turning, like the tides, that autumn is rolling in like a wave, and soon it will be cold and dark on this beach.

Dieselfde geografiese gebied, maar nie noodwendig dieselfde politieke droom nie.

Deur Jean Oosthuizen | Waag om te weet

Die frase “From the river to the sea” — “van die rivier tot die see” — duik gereeld in debatte oor Israel en Palestina op. Vir sommige mense is dit ’n oproep tot Palestynse vryheid en gelyke regte. Vir ander is dit ’n dreigement dat Israel as ’n staat moet verdwyn.

Maar wat beteken die frase werklik? En waarom is dit belangrik om te weet dat Israeliese politici ook aansprake op dieselfde gebied gemaak het?

Watter rivier en watter see?

Die frase verwys na die gebied tussen die Jordaanrivier in die ooste en die Middellandse See in die weste. Dit sluit die staat Israel, die Wesoewer (Wesbank), Oos-Jerusalem en die Gasastrook in.

Die geografiese verwysing is dus duidelik. Die politieke betekenis is egter omstrede.

Die frase het in die Palestynse nasionalistiese beweging bekend geword gedurende die 1960’s. Die Palestynse Bevrydingsorganisasie (PLO), wat in 1964 gestig is, het aanvanklik die bevryding van die hele historiese Palestina nagestreef, eerder as die verdeling daarvan in ’n Joodse en ’n Palestynse staat.

Teen 1969 het die Palestynse Nasionale Raad ’n demokratiese Palestynse staat voorgestaan waarin godsdienstige en maatskaplike diskriminasie uitgeskakel sou word. Hierdie visie het ’n enkele staat oor die hele gebied behels, eerder as twee afsonderlike state. https://www.upi.com/Voices/2023/11/16/from-the-river-to-the-sea/2131700142922/

Beteken dit altyd dat Israel vernietig moet word?

Nee, nie noodwendig nie. Die frase het nie vandag vir almal wat dit gebruik dieselfde betekenis nie.

Sommige Palestynse aktiviste gebruik dit as ’n oproep tot vryheid, gelyke regte en die beëindiging van Israeliese beheer oor Palestynse gebiede. Ander gebruik dit vanuit ’n politieke visie waarin die hele gebied deel van ’n enkele Palestynse staat moet word.

Hamas het ook die frase aangeneem. In sy politieke dokument van 2017 het die organisasie verklaar dat dit geen alternatief vir die volledige bevryding van Palestina, van die rivier tot die see, aanvaar nie. Hamas se geskiedenis en sy verwerping van Israel maak dié gebruik besonder omstrede.

Vir baie Israeliese Jode en ander waarnemers impliseer die frase dat Israel se voortbestaan as ’n Joodse staat bedreig word. Hulle beskou dit daarom as ’n oproep tot die vernietiging van Israel, en in sommige kontekste as ’n bedreiging teen Jode.

Dit is dus verkeerd om sonder meer te beweer dat elke persoon wat die frase gebruik, geweld of die uitwissing van Israeliese Jode voorstaan. Dit is egter eweneens verkeerd om die frase se geskiedenis en die gebruik daarvan deur organisasies soos Hamas te ignoreer. Die spreker, die konteks en die politieke doelwit maak saak. https://www.theguardian.com/world/2023/oct/31/from-the-river-to-the-sea-where-does-the-slogan-come-from-and-what-does-it-mean-israel-palestine

Israeliese politici maak ook aansprake op die hele gebied

Die debat word dikwels aangebied asof slegs Palestynse bewegings die hele gebied tussen die rivier en die see opeis. Die historiese rekord toon egter dat Israeliese politieke bewegings soortgelyke geografiese aansprake gemaak het.

’n Belangrike voorbeeld is die verkiesingsmanifes van Likud, die regse Israeliese party wat in 1977 onder Menachem Begin aan bewind gekom het. Die dokument het onder die opskrif The Right of the Jewish People to the Land of Israel verklaar:

“Between the Sea and the Jordan there will only be Israeli sovereignty.”

In Afrikaans: “Tussen die see en die Jordaan sal daar slegs Israeliese soewereiniteit wees.”

Die manifes het verder beswaar gemaak teen planne wat dele van die gebied aan ’n ander regering sou oordra, omdat dit volgens die party die weg vir ’n Palestynse staat sou baan.

Dit is ’n belangrike historiese feit: Likud het reeds in 1977 ’n politieke standpunt ingeneem wat Israeliese soewereiniteit oor die hele gebied tussen die see en die Jordaan voorgestaan en die stigting van ’n Palestynse staat daar verwerp het. https://jewishvirtuallibrary.org/jsource/Politics/LikudPlat1977.html

Wat sê Israel se huidige leiers?

Die vraag oor soewereiniteit oor die hele gebied is nie bloot ’n historiese kwessie nie.

Benjamin Netanyahu het herhaaldelik gesê dat Israel beheer oor die veiligheid van die gebied wes van die Jordaanrivier moet behou. In September 2025 het hy dit nog duideliker gestel toe hy verklaar het dat daar nie ’n Palestynse staat wes van die Jordaanrivier sal wees nie. https://www.gov.il/en/pages/spoke-pm210925

Dit is nie presies dieselfde as om te verklaar dat elke deel van die gebied formeel by Israel geannekseer moet word nie. Dit beteken egter dat Netanyahu ’n onafhanklike Palestynse staat in dié gebied verwerp.

Ander lede van Israel se regse politieke kamp het selfs verder gegaan. Bezalel Smotrich, minister van finansies, het openlik gepleit vir die uitbreiding van Israeliese soewereiniteit oor dele van die Wesoewer en vir maatreëls wat die vestiging van ’n Palestynse staat sou verydel. Itamar Ben-Gvir het hom ook ten gunste van Israeliese soewereiniteit oor die gebied uitgespreek. https://www.theguardian.com/world/article/2024/jun/24/israeli-far-right-minister-bezalel-smotrich-annex-west-bank

Die term Eretz Yisrael, of die Land van Israel, speel in hierdie politieke strominge ’n belangrike rol. Dit verwys na ’n historiese en godsdienstige begrip van die Joodse tuisland, maar word nie deur alle Israeliese Jode of alle Sioniste op dieselfde manier vertolk nie.

Is die twee aansprake dan dieselfde?

Nie heeltemal nie.

Die ooreenkoms lê daarin dat politieke bewegings aan weerskante van die konflik aanspraak maak op dieselfde geografiese gebied. Die verskil lê in hul geskiedenis, ideologie, beoogde staatsbestel en die regte wat hulle aan die mense wat daar woon, wil toeken.

’n Enkele demokratiese staat waarin Jode en Palestyne gelyke burgerskap geniet, is nie dieselfde politieke projek as ’n staat waarin een groep uitsluitlike soewereiniteit opeis nie. Net so kan ’n oproep tot Palestynse bevryding nie sonder verdere konteks gelykgestel word aan Hamas se politieke en militante doelwitte nie.

Die kernvraag is dus nie bloot wie die woorde “van die rivier tot die see” gebruik nie, maar wat hulle daarmee bedoel: Wie sal die gebied regeer? Sal Israel en Palestina as twee state bestaan? Of sal daar een staat wees? En indien daar een staat is, sal almal wat daar woon dieselfde regte geniet?

Waarom dit saak maak

Die frase “van die rivier tot die see” is nie bloot ’n onskuldige geografiese beskrywing nie. Dit het ’n lang en omstrede politieke geskiedenis. Dit kan ’n ideaal van vryheid en gelykheid verwoord, maar dit kan ook gebruik word om ’n eksklusiewe territoriale aanspraak te bevorder.

Die historiese gebruik daarvan deur sowel Palestynse bewegings as Israeliese politici behoort deel van enige eerlike gesprek oor die konflik te wees.

’n Feitekontrole behoort nie daarop gerig te wees om die een kant se slagspreuk te verskoon en die ander kant s’n te veroordeel nie. Dit behoort ons te help om die geskiedenis te verstaan, politieke aansprake krities te beoordeel en die verskil raak te sien tussen ’n volk se reg op vryheid en ’n regering of beweging se aanspraak op grondgebied.

Uiteindelik is die belangrikste vraag nie net wie die gebied tussen die rivier en die see opeis nie, maar of die mense wat daar woon, ’n toekoms kan hê waarin hul veiligheid, menswaardigheid en politieke regte beskerm word.

Hierdie OPINIESTUK het oorspronklik verskyn in Binne+Land

Die onlangs aangekondigde Amerikaanse visumreëlings, gevolg deur die Amerikaanse ambassadeur se strydlustige uitlatings, het SA-VSA-betrekkinge weer onder die soeklig geplaas.

In Maart het ek 'n eerste nota oor die onderwerp gepubliseer. Ek het daarin gewys op die skerp kontras tussen hoe die VSA en China SA behandel; dat die Amerikaanse beleid teenoor SA deur die "Afrikanervolksmoord"-narratief gekaap is; dat die SA regering nie kan instem tot die vyf eise wat die VSA aan SA gestel het nie; en dat die verhouding dus in 'n dooiepunt is. Die onlangse ontwikkelings het daardie gevolgtrekkings bevestig. Die betrekkinge tussen SA en die VSA is nou nóg kouer as in Maart.

Is daar enige vooruitsig om dit om te keer, veral gegewe die aanstelling van Roelf Meyer as ambassadeur in die VSA en die groot bereidwilligheid wat die Amerikaners getoon het om hom te ontvang?

Ek sien drie scenario's.

Status quo

Die eerste is 'n scenario van voortgesette dooiepunt en verdere verswakking. Trouens, Ronald Lamola, minister van buitelandse sake, het juis dit in New York gesê, waar hy die VN bywoon, en Suid-Afrikaners gewaarsku om voor te berei op 'n "ergste geval"-scenario. Die dryfvere is duidelik: Trump se minagting vir SA, soos weer bevestig deur sy wraaksugtige en kleinlike uitsluiting van SA uit G20-verrigtinge; die VSA se heeltemal onrealistiese vyf eise waartoe die SA regering onmoontlik kan instem; en die Amerikaanse ambassadeur se dreigemente van verdere strafmaatreëls. Die betrekkinge sal dus van hier af verder versleg.

Kritieke minerale

'n Moontlike joker in die pak wat 'n ander scenario kan voortbring, is kritieke minerale. Toegang tot minerale is 'n hoë prioriteit vir die VSA, en SA het verskeie daarvan. Trouens, sowat 60% van SA se uitvoere na die VSA is vrygestel van Trump se tariewe – meestal minerale en mineraalprodukte. Kennelik wil die VSA dit hê.

Reeds in Mei het die Financial Times berig oor 'n vergadering in Johannesburg oor seldsame aardmetale, wat deur 25 amptenare en sakelui van albei lande bygewoon is. Projekte vir seldsame aardmetale word nou in Suid-Afrika ontwikkel.

Transaksioneel soos hulle is, kan die VSA dalk hul aandrang op die vyf eise laat vaar in ruil vir toegang tot seldsame aardmetale en kritieke minerale? Indien wel, kan ons 'n einde aan die dooiepunt en 'n verbetering in betrekkinge verwag. Kom ons noem dit die "joker in die pak"-scenario.

Een struikelblok vir hierdie scenario is dat SA reeds 'n ooreenkoms oor kritieke minerale met die EU onderteken het – 'n jarelange, betroubare vennoot. Hoe SA die koek van seldsame aardmetale tussen die VSA en die EU gaan verdeel, sal 'n uitdaging wees.

Verby die politiek

'n Derde scenario is, om Roelf Meyer en beleggingsgesant Alistair Ruiters aan te haal, is 'n "vennootskap verby die politiek (beyond politics)".

Op die politieke vlak is daar arrogansie, strydlustigheid en dreigemente; op 'n ander vlak, verruimende sake- en toerismeverhoudings.

In die ses maande sedert my nota in Maart het nog vyf Amerikaanse maatskappye beleggings- en uitbreidingsbesluite, ter waarde van sowat R13 miljard, in Suid-Afrika aangekondig. Daarbenewens is nog etlike miljarde deur Amerikaanse maatskappye belê deur SA maatskappye te koop om hul bedrywighede hier uit te brei. Die opvallendste was Alcoa se aankoop van die Hillside- en Bayside-aluminiumsmelters in Suid-Afrika, deel van Alcoa se transaksie om South32 se wêreldwye aluminiumbates te koop.

Twee dinge val op: die lys van meer as 500 Amerikaanse maatskappye wat tans in SA bedrywig is, brei uit eerder as wat dit krimp; en SEB-vereistes en "Afrikanervolksmoord"-narratiewe hou nie nuwe toetreders uit nie.

Baie Amerikaanse maatskappye wat hier sake doen, geniet vlak 1- en 2-SEB-status. Multinasionale maatskappye het die voordeel dat hulle hul SEB-status kan "koop" deur middel van "ekwiteit-ekwivalente beleggings" of EEIP's. Amazon het byvoorbeeld 'n meerjarige verbintenis aangegaan om 1,95 miljoen ton koolstofverwyderingskrediete van 'n spekboomprojek in die Oos-Kaap te koop. Die projek het reeds 1 600 werksgeleenthede geskep en het ten doel om duisende hektaar spekboomplantegroei te herstel. Dit skep ook 'n ekstra inkomstestroom vir boere en wildreservate op wie se grond spekboom geplant word.

Van wildreservate gepraat: Meyer en Ruiters wys daarop dat meer as 40 000 Amerikaanse toeriste in Mei en Junie vanjaar per maand na SA gekom het. Dit is maklik meer as 1 000 aankomste per dag! Hoewel dit nie die grootste getal toeriste is nie, is Amerikaanse toeriste se besteding in SA die hoogste van alle lande se besoekers. Soos Trump sou sê: politiek lelik, belegging en toerisme pragtig!

Intussen …
Data oor SA se landbou-uitvoere vir 2025 is nou beskikbaar. Uitvoere na die VSA het in die eerste helfte van die jaar met 3% gedaal, met 11% in die derde kwartaal en 'n yslike 39% in die vierde kwartaal. (Trump se tariewe het van Augustus ten volle in werking getree.) Tog het Suid-Afrika se algehele landbou-uitvoere met 10% gestyg, met nuwe besendings na Afrika, die EU en die Brics+-lande. Op 8 September het die landbouminister, Willie Aucamp, 'n toegangsprotokol vir Suid-Afrikaanse vars kersies na China onderteken. Die boere wys die pad.

In Augustus is daar by 'n Suid-Afrika-China-beleggingskonferensie oor elektrisiteit en energie 'n memorandum van verstandhouding oor die verwydering (disposal) van radioaktiewe afval onderteken; ses Chinese maatskappye het onderneem om transformators, drade, kragmaste en batterye in SA te vervaardig; en daar is begin gemaak aan 'n SA-China-energiebeleggingsvennootskap.

Wat daarvan?

• Die waarskynlike scenario vir SA-VSA-betrekkinge is 'n voortsetting van die dooiepunt en dus verdere verswakking op politieke vlak, terwyl belegging en toerisme voortgaan.

• Toegang tot kritieke minerale kan tot 'n meer konstruktiewe verhouding lei, maar dit hang nog in die lug.

• Landbou wys hoe uitvoere suksesvol gediversifiseer kan word.

• Die kontras tussen hoe China en die VSA SA behandel, is nou selfs skerper as in Maart.

Enter your email below and we'll send you a one-time pin to log in.

The First Thing newsletter's Ever-lasting Subscriber Photo Gallery.

Want to send us your photos? You need to be a First Thing Subscriber. When you're subscribed and ready, there'll be a link to submit your own pics in the Picture of the Day section.

Guidelines: we try to be as inclusive as possible when publishing your fantastic photos. However, if you can, please try orient your camera horizontally ('landscape' format) and please, please, try send us as high resolution a photo as possible.

NOTE: We limit our weekly entries to maximum 20. If your picture's not published, please keep sending them in!

First Thing's John Stupart is very much a dog person, but we encourage all pictures.

Are you an amateur or professional photographer? While we don't have money for your pics, if you have a portfolio link or options for prints, let us know when you submit your pic and we'll do our best to include it.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Cape Ballet Africa (CBA) is set to enthrall audiences with a new quadruple bill at The Baxter this October, launching the dynamic young company’s Spring Season.

Hot off its highly successful run of Swan Lake in Johannesburg, CBA presents ELYSIUM at The Pam Golding Theatre at The Baxter from 3 to 10 October.

ELYSIUM brings together four exquisite and diverse ballets by celebrated choreographers George Balanchine, Nacho Duato, Kenneth Tindall and Michelle Reid, each offering a unique perspective on the human experience.

Through contrasting choreography, music, and artistic styles, ELYSIUM creates a rich and inspiring ballet experience, exploring themes of love, resilience, transformation and joy, celebrated through the range, beauty and emotional depth of ballet.

“ELYSIUM marks two years since CBA debuted our inaugural production SALT at The Baxter,” says Debbie Turner, Artistic Director and Founder of Cape Ballet Africa.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Every September, South Africans are invited to celebrate their heritage. We wear traditional clothes, eat food that resonates with our culture, revisit familiar stories, listen to music that connects us to home and remind ourselves of the extraordinary diversity that makes this country what it is. Maybe Heritage Month should challenge us to do more than remember.

It should ask us what we are doing to ensure that the cultural inheritance we celebrate today remains alive, relevant and accessible to the generations that will come after us.

Heritage cannot survive simply because we have preserved it. It survives when we continue to interpret it, perform it, teach it, question it and give young people the opportunity to make it their own. This is where the importance of music and performed arts come in.

This country has never had a singular musical identity. Our sound is the product of many histories meeting one another: indigenous musical traditions, choral music, jazz, gospel, mbaqanga, maskandi, kwaito, hip-hop and contemporary popular music, alongside Western classical traditions that have themselves been reshaped by generations of South African musicians.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

The latest Invest-ED Live event brought together people with very different career journeys, covering topics such as AI entrepreneurship, working in the creator economy, and converting a career in professional sport into something in a completely different space. One common thread emerged – the working world of tomorrow is likely to look unrecognisable from what it looks like today.

“What do you want to be when you grow up?”

It’s a question generations of young people have been asked – largely by those much older than them. But, the answer is becoming increasingly more difficult to pin down, as careers change, new roles emerge, and the skills needed in the working world evolve.

The latest Invest-ED Live event formed part of Investec’s national programme for grade 8–12 learners and the adults who support them. It gives young people and their families reliable information, practical guidance, and a broader view of the opportunities available to them, whilst opening their minds to potential future careers.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

If you are travelling for business frequently, working long hours, and have young children at home, can you realistically also take on a high-powered degree like an MBA? At Henley Business School, the answer is yes. And then some.

Ask almost any senior professional who is thinking about embarking on an MBA, and you’ll hear the same hesitation. People have the drive and the intelligence, but they are just not sure they have the time required.

For decades, traditional business schools have treated executive-level studies like a sleep-deprivation contest. The unspoken message was that if you weren’t running on four hours of sleep, neglecting your marriage, and pushing the boundaries of clinical burnout, you simply weren’t cut out for senior leadership.

When renewable energy entrepreneur Lunga Mkhwanazi considered studying, that myth nearly stopped him in his tracks. He had just started a family and had a newborn son at home. He remembers thinking about the grim reputation of the qualification: ‘There’s this perception about the MBA being a cause of divorce, so I wanted the assurance that I would have the support to manage my studies without neglecting my family.’

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

The cat is already out of the bag: Nielsen is leaving South Africa, creating a significant question for the advertising industry: what happens to the advertising intelligence and ad-spend data that agencies, advertisers, media owners and other stakeholders have relied on?

Reliable advertising intelligence has long played an important role in understanding where brands are investing, how competitors are behaving and how the broader advertising landscape is changing.

With that continuity now under pressure, the industry needs a credible and reliable alternative.

That is the gap Ornico is working to address.

Ornico is developing a robust and comprehensive advertising intelligence monitoring and reporting solution aimed at providing the industry with continuity, while also building a stronger foundation for the future of advertising intelligence in South Africa.

The objective is not simply to replicate what existed before. It is to retain the methodology, reporting standards and structures the industry is accustomed to, while addressing historical gaps and introducing richer analytical capabilities.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Ad‑free browsing — your choice to switch ads on or off

Up to 50% off tickets to events and early bird access

Comment on articles — join the conversation under every story

We’ll stop bugging you to become a Maverick Insider (because you’ll already be part of the community)

Free access to the Strove health and benefits platform*

Preferential rates for the GenAi (Exec) Masterclass**

*Strove benefit applies to memberships from R200 monthly or R2,400 annually

**Masterclass benefit applies to memberships from R200 monthly or R2,400 annually

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Enter your email below and we'll send you a one-time pin to log in.

The First Thing newsletter's Ever-lasting Subscriber Photo Gallery.

Want to send us your photos? You need to be a First Thing Subscriber. When you're subscribed and ready, there'll be a link to submit your own pics in the Picture of the Day section.

Guidelines: we try to be as inclusive as possible when publishing your fantastic photos. However, if you can, please try orient your camera horizontally ('landscape' format) and please, please, try send us as high resolution a photo as possible.

NOTE: We limit our weekly entries to maximum 20. If your picture's not published, please keep sending them in!

First Thing's John Stupart is very much a dog person, but we encourage all pictures.

Are you an amateur or professional photographer? While we don't have money for your pics, if you have a portfolio link or options for prints, let us know when you submit your pic and we'll do our best to include it.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

A new civic movement is betting that Nelson Mandela Bay residents who have lost faith in political parties and local government can still be persuaded that their vote matters on 4 November. Its message is simple: opting out does not opt you out of the consequences of who governs the metro for the next five years.

Residents driving through some of Gqeberha’s busiest intersections may have noticed the huge lime-and-black billboards urging them to vote on in the 2026 local government elections, which are being held on 4 November.

The billboards have gone up at Govan Mbeki Drive near the taxi rank, Stanford Road towards the northern areas, Cape Road and Mount Road, with another planned for William Moffett Drive.

They are part of a voter-education campaign by the newly established Citizens of NMB movement, which is urging Nelson Mandela Bay residents not to give up on the ballot box despite their growing disillusionment with politics and local government.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Enter your email below and we'll send you a one-time pin to log in.

The First Thing newsletter's Ever-lasting Subscriber Photo Gallery.

Want to send us your photos? You need to be a First Thing Subscriber. When you're subscribed and ready, there'll be a link to submit your own pics in the Picture of the Day section.

Guidelines: we try to be as inclusive as possible when publishing your fantastic photos. However, if you can, please try orient your camera horizontally ('landscape' format) and please, please, try send us as high resolution a photo as possible.

NOTE: We limit our weekly entries to maximum 20. If your picture's not published, please keep sending them in!

First Thing's John Stupart is very much a dog person, but we encourage all pictures.

Are you an amateur or professional photographer? While we don't have money for your pics, if you have a portfolio link or options for prints, let us know when you submit your pic and we'll do our best to include it.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Enter your email below and we'll send you a one-time pin to log in.

The First Thing newsletter's Ever-lasting Subscriber Photo Gallery.

Want to send us your photos? You need to be a First Thing Subscriber. When you're subscribed and ready, there'll be a link to submit your own pics in the Picture of the Day section.

Guidelines: we try to be as inclusive as possible when publishing your fantastic photos. However, if you can, please try orient your camera horizontally ('landscape' format) and please, please, try send us as high resolution a photo as possible.

NOTE: We limit our weekly entries to maximum 20. If your picture's not published, please keep sending them in!

First Thing's John Stupart is very much a dog person, but we encourage all pictures.

Are you an amateur or professional photographer? While we don't have money for your pics, if you have a portfolio link or options for prints, let us know when you submit your pic and we'll do our best to include it.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

It’s just bad news all round with the pedal firmly on the metal for a further acceleration in inflation against the backdrop of a sluggish and slowing domestic economy.

South African petrol prices will soar past R30 per litre from Wednesday, heralding more pain for motorists and fanning the flames of domestic inflation as US President Donald Trump’s war of choice in Iran continues to roil global oil markets.

Petrol 95 grade will rise by R3.33 per litre to more than R30.25 per litre, while diesel will climb as much as R3.24 per litre, taking its price to more than R35 per litre.

The usual mix was at work here: global oil prices and the rand/dollar exchange rate. The benchmark Brent Crude price averaged more than $101 per barrel in September, the Department of Mineral and Petroleum Resources (DMPR) said in its Monday announcement of the fuel price adjustment.

“The increase is due to the continued US/Iran tensions, uncertainty regarding the flow of oil through the Strait of Hormuz, higher shipping costs and decreasing inventories,” the department said.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Ahead of the 4 November local government elections, data reveals that most eligible South African voters are opting out entirely. Driven by youth disillusionment, distrust and broken political promises, non-voters may eclipse many, and probably even all, registered parties at the polls.

As political parties ramp up their campaigns ahead of the upcoming local government elections scheduled for 4 November, they may find themselves up against the most dominant party among voters: the “No Vote” party.

The Electoral Commission of South Africa (IEC) recently announced that its voter registration drives have led to more than 29 million people being registered to vote ahead of the upcoming local government elections. This is higher than the 26.8 million voters who registered before the 2024 elections.

But with the figure representing only an estimated 63.7% of the eligible voter population, and a steady decline in the number of voters who turn out on voting day, most South African voters are unlikely to vote at all.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

The former chief of staff to Sport Minister and Patriotic Alliance (PA) leader Gayton McKenzie is the new CEO of Cricket South Africa’s incumbent ticketing vendor. This follows the sale of Ticketpro to a women-owned empowerment consortium with links to the PA, raising concerns about alleged political influence in SA’s lucrative sport and culture economy.

Sport, Arts and Culture Minister Gayton McKenzie’s former chief of staff, a McKenzie board appointee and a “proud” member of the Patriotic Alliance have emerged as central figures in a multimillion-rand acquisition that places Ticketpro in the hands of a new women-owned consortium.

Ticketpro is the official ticketing vendor for Cricket South Africa (CSA) and the South African Football Association (Safa), raising concerns over commercial dealings between Ticketpro’s new PA-linked owners and sports bodies that fall within McKenzie’s oversight reach.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

It isn’t always easy to know what to believe when it comes to cancer. In part 2 of a Daily Maverick and Spotlight special series on cancer, Biénne Huisman asks whether cancer cases are on the increase in South Africa, and why. On the way, she visits academic corridors and a Limpopo citrus orchard, all while trying to make sense of the available data.

One doesn’t have to look far on social media for scare stories about increasing cancer rates. While there are some wildly inaccurate claims, there are also several reliable sources sounding the alarm. Apart from some worrying data, there is also just the visceral reality that many of us know friends or family who died far too soon. Just in 2026, we have lost Ufrieda Ho and Estelle Ellis, two of our leading journalists, to cancer.

The picture is a complicated one. To start with, different cancers are on different epidemiological trajectories. On the one hand, rates of cervical cancer are expected to decline due to HPV vaccination (most cases of cervical cancer are caused by HPV infection), while rates of colorectal cancer in younger people appear to be on the increase. Throwing all cancers together obscures such nuances.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

The R191m blue lights tender case against former acting police chief Khomotso Phahlane has been provisionally withdrawn as Idac reviews more than 40 high-profile matters.

Ten years after former acting national police commissioner Khomotso Phahlane and his co-accused were first implicated in an allegedly corrupt R191-million blue lights tender, the Investigating Directorate Against Corruption (Idac) has provisionally withdrawn all charges against them.

Phahlane was appointed acting national police commissioner by former president Jacob Zuma in 2015, but his tenure ended two years later when he was told to step aside amid the corruption allegations. He was dismissed from the South African Police Service (SAPS) in July 2020 following a disciplinary hearing that found him guilty of dishonesty.

Idac spokesperson Henry Mamothame said the decision to provisionally withdraw the criminal case was taken after Idac’s acting investigating director, advocate Ntuthuzelo Vanara, decided to “peruse certain aspects” of the matter before it is re-enrolled.

Hierdie stuk het oorspronklik by Daily Maverick verskyn. Lees die volledige stuk hier →

Die aanval op waarheid

Daar was 'n tyd toe 'n leuen nog 'n leuen was. Jy kon iemand daarvan beskuldig, hy kon dit ontken, en die stryd het voortgegaan. Die waarheid was die grond waarop ons gestaan het – selfs as ons dit nie altyd kon sien nie, het ons geweet dit is daar.

Trump het dit verander.

Nie omdat hy gelieg het nie – politici lieg al van die begin van tyd. Hy het iets diepers gedoen. Hy het soveel stellings as "waarheid" voorgehou wat onmoontlik waar kon wees, so dikwels, so blatant, dat die aanval nie meer op die feite gerig was nie, maar op die moontlikheid van feite self. Die vraag was nie meer "is hy besig om te lieg nie?" nie. Dit was "hoe kan enigiemand nog weet wat waar is?"

Dis die skuif. En dis 'n skuif wat gewerk het.

"Alternative facts" was nie net 'n ongelukkige frase nie. Dit was 'n program. Dit het gesê: daar is nie een werklikheid nie. Daar is jou waarheid en my waarheid. En as jy nie myne aanvaar nie, is jy nie net verkeerd nie – jy is partydig, jy is bevooroordeeld, jy is deel van die probleem.

En mense het dit gesluk. Nie omdat hulle dom is nie – hoewel Trump self gesê het hy hou van die "undereducated" – maar omdat dit makliker is om te glo dat niks waar is nie, as om te erken dat jy vir jare lank vir 'n leuenaar geglo het.

Dit is waar die verdeeldheid ontstaan. Nie tussen links en regs nie. Nie tussen arm en ryk nie. Tussen mense wat die waarheid nog na waarde ag, en mense wat bereid is om dit onder die bus te gooi om hul man te verdedig. 'n Mens wat die waarheid ernstig opneem, kan nie hierdie logika kleinkry nie. Jy kan nie 'n debat voer met iemand wat nie omgee of hy reg is nie – wat net wil wen nie. En wanneer die een kant nie waarheid na waarde ag nie, is "beide kante insien" nie 'n deug nie. Dit is 'n mors van tyd.

Wat eintlik aangeval is

Maar hier is die ding. Die waarheid is nie vernietig nie. Dit kan nie vernietig word nie.

Wat aangeval is, is ons verhouding met die werklikheid. Ons vertroue in ons eie oordeel. Ons vermoë om te onderskei. Ons geloof dat daar iets is om te onderskei.

Die waarheid is voos. Dit skree nie. Dit dwing jou nie. Dit smeek nie. Dit staan nie op 'n verhoog en verkondig homself nie. Dit is net daar. Stil. Onopvallend. Onvernietigbaar.

Jy kan dit ignoreer. Jy kan dit verdraai. Jy kan dit begrawe onder 'n duisend leuens. Jy kan mense oortuig dat dit nie bestaan nie. Maar jy kan dit nie uitwis nie. Want dit is nie afhanklik van jou erkenning nie. Dit is nie 'n sosiale konstruk wat verdwyn as niemand meer daaraan glo nie. Dit is nie 'n stem wat stil word as jy dit doodmaak nie.

Die waarheid is nie dieselfde as ons toegang tot waarheid nie. Ons kan ons toegang verloor. Ons kan in 'n toestand leef waar ons nie meer weet wat waar is nie. Maar dit beteken nie waarheid is weg nie. Dit beteken ons is weg.

Die swaartekrag het nie verdwyn toe mense geglo het die aarde is plat nie. Die feit dat mense doodgaan het nie verander toe mense geglo het hulle is onsterflik nie. Die werklikheid het nie gekrimp toe ons dit ontken het nie. Dit staan steeds daar.

En dit is hoekom die aanval op waarheid nie net 'n intellektuele fout is nie. Dit is 'n morele misdaad. Want dit beroof mense van hul verhouding met die werklikheid. En sonder daardie verhouding is daar geen geregtigheid, geen verantwoording, geen gemeenskap nie.

Die kern – rassisme

Kom ons wees eerlik. Kom ons trek een vir een die verskonings af.

Hy is 'n besigheidsman – hy sal die ekonomie laat groei. Wel, hy het $431 miljoen van sy pa geërf en dit stelselmatig verloor. Hy is 'n swak besigheidsman. Maar dit is nie eers die punt nie.

Hy sal korrupsie vernietig – hy kom nie van die regering af nie. Wel, hy het meer korrupsie gebring as enigiemand voor hom. Gerespekteerde bronne meen hy is reeds die mees korrupte president in Amerika se geskiedenis. Maar dit is nie eers die punt nie.

Hy is 'n sterk leier – hy sê wat hy dink. Wel, hy sê wat hy dink die skare wil hoor. Hy het geen kern nie. Hy is 'n leë vat wat weerklink met wat ook al die dag se behoefte is. Maar dit is nie eers die punt nie.

Wat bly oor?

Rassisme.

Hy is die kandidaat wat rassisme genormaliseer het. Hy is die kandidaat wat rassiste reg oor die wêreld – ook in Suid-Afrika – die vrymoedigheid gegee het om uit die skaduwee te tree en hulself in die middel van die debat te posisioneer.

In Suid-Afrika het dit 'n spesifieke vorm aangeneem.

Vir jare ná apartheid was die rassiste effe stil. Dis te verstane. Apartheid is 'n onverdedigbare misdaad teen die mensdom. Jy kan dit nie verdedig nie. Jy kan dit nie regverdig nie. Jy kan dit nie wegpraat nie. So jy bly stil. Jy wag.

En toe kom Trump. En skielik het hulle 'n stem. Nie 'n stem wat apartheid verdedig nie – hulle is slimmer as dit. Hulle praat van "selfbeskikking". Van "self governance". Van "eie gemeenskappe". Van "ons moet ons eie mense eerste help".

Maar as jy die ongesegde sinne bylees, wat beteken dit?

"Selfbeskikking" – vir wie? "Self governance" – oor watter gebied? "Eie gemeenskappe" – wie is in, wie is uit?

Hulle is slim genoeg om dit nie te sê nie. Maar die waarheid is: hulle bedoel wit mense moet ongehinderd deur die ANC hul eie regerings hê. Dis apartheid in nuwe klere. Dis dieselfde struktuur, dieselfde logika, dieselfde uitsluiting – net met 'n ander naam.

En wanneer hulle beskuldig word van terughunkering na die verlede, sê hulle: nee, ons kyk juis na die toekoms. Dis 'n toutologie. Niks in die wêreld sal ooit presies wees soos dit was nie. Maar jy kan steeds skuldig wees deur dieselfde strukture weer op die been te bring – veral as jy gehelp word om dit te doen.

Die onlangse Witkruis-projekte in Washington DC wys dit skreiend. Geweld teen wit mense moet prioriteitsmisdaad wees in die oë van almal. "All lives matter, but black deaths don't matter." Dit is nie 'n kreet vir geregtigheid nie. Dit is 'n kreet vir aandag. Dit is 'n kreet vir mag. Dit is 'n kreet wat sê: ons is die ware slagoffers, ons is die ware mense wie se lewens tel.

En so het die debat so ver regs geskuif dat ons lank sal moet teenstaan net om die gedagte dat almal in Suid-Afrika se lewens belangrik is, weer te normaliseer.

In wit groeperinge het iets bereik wat Malcolm Gladwell 'n "tipping point" sou noem. Hulle gee nie meer om om deel van "almal" te wees nie. Wit enklawes lyk al hoe meer na die oplossing. Dis nie die posisie van alle Afrikaners nie – inteendeel, die groep Afrikaners vir SA (AvSA) staan daardie posisie teen omdat hulle kan sien die antwoord op ANC-korrupsie is nie om terug te keer na apartheid nie. Die antwoord is om met alle Suid-Afrikaners saam te staan en 'n beter regering en beter bestuur in die land oor die algemeen te bewerkstellig.

Maar dit bring ons terug by die waarheid. En die waarheid is dat rassisme steeds sterk is in Suid-Afrika. Daar is mense wat so ver heen is dat logika nie meer vir hulle sin maak nie. Hulle wil nie antwoorde hê nie. Hulle koester hul haat. En Trump het gekom soos 'n wit ridder op 'n perd en hulle laat voel hulle is geregtig om rassisties te wees.

Dis die nuwe normaal – wat dit glad nie is nie. Hulle is net te kortsigtig om te sien die wiel gaan weer draai.

Die waarheid wat oorbly

Een dag gaan hierdie Trump-presidentskap verby wees.

Dan sit ons in Suid-Afrika, goddank, met 'n rassistiese minderheid wat hulself mooi ontbloot het ná 30 jaar se relatiewe stilte. Dis nou die realiteit. En op 'n manier is selfs húlle beter af dat Suid-Afrika 'n demokrasie is en dat hulle nie beheer oor die land het nie – anders was ons weer terug by 'n rasse-oorlog.

Die waarheid word gereeld aangeval. Dit word verdraai, begrawe, ontken. Maar niemand kan die feit vernietig dat die rassiste in Suid-Afrika die minderheid is nie. Niemand kan die feit vernietig dat die meeste mense in hierdie land dit wil sien sukses bereik nie. Niemand kan die feit vernietig dat daar mense is – swart, wit, bruin, van alle kante – wat saam wil staan vir 'n beter toekoms nie.

Dit is hoekom Suid-Afrika 'n blink toekoms het ten spyte van sy probleme.

Nie omdat die waarheid gewen het nie. Nie omdat die rassiste verdwyn het nie. Maar omdat die waarheid onvernietigbaar is. Dit staan steeds daar. Voos. Stil. Onopvallend. En dit wag vir ons om terug te keer.

Die vraag is nie of die waarheid gaan oorleef nie. Dit gaan oorleef. Dit het al oorleef. Die vraag is of ons dit gaan herken as ons dit sien. Of ons bereid is om ons verhouding met die werklikheid te herstel. Of ons die moed het om te sê: hierdie land is vir almal. Nie net vir sommige nie. Almal.

Dis nie 'n maklike pad nie. Dit verg moed, geduld, en nederigheid. Maar dit is die enigste pad wat vooruit lei.

Die waarheid is voos, maar onvernietigbaar. En dis die enigste ding waarop ons kan bou.

Ek los jou met een van die beste Afrikaanse bands waarvan jy nog nooit se liedjie "Liggie vir Afrika" - deur Die Heldehttps://youtu.be/k6ojNg5JuJQ?si=iCNA5KfqUrNRCmyX

Ons praat baie oor die toekoms.

Wat gaan met kunsmatige intelligensie gebeur? Hoe gaan werk verander? Sal mense langer leef? Wat gaan van die klimaat word? Sal ons kinders werk hê? Hoe gaan Suid-Afrika oor dertig jaar lyk? Sal tegnologie ons bevry of beheer?

Dit is interessante vrae, maar daar is iets merkwaardigs aan die manier waarop ons hulle vra. Ons praat dikwels oor die toekoms asof dit ’n plek is wat reeds bestaan. Asof 2060 êrens daar voor ons lê en ons almal eenvoudig daarheen beweeg.

Maar waar is 2060?

Nêrens.

2060 bestaan nog nie.

Daar is vandag wel dinge wat ons van 2060 kan sê. Ons kan bevolkingsveranderinge modelleer. Ons kan tegnologiese ontwikkeling bestudeer. Ons kan ekonomiese tendense ondersoek. Ons kan klimaatmodelle gebruik. Ons kan scenario’s ontwikkel. Ons kan kyk na wat in die verlede gebeur het en vra wat moontlik daaruit kan voortvloei.

Maar ons kan nie na 2060 kyk soos ons na ’n prentjie in ’n boek, ’n bladsy in ons dagboek of ’n deeltjie onder ’n mikroskoop kyk nie.  

Die toekoms het nog nie ’n werklikheid geword nie.

Dit is die eerste belangrike onderskeid.

Ons kan die toekoms daarom beskryf as die oop ruimte van moontlike toestande, gebeurtenisse en ervarings wat nog nie gerealiseer het nie, maar waarvan sommige deur die wisselwerking tussen natuurlike prosesse, menslike handelinge en omstandighede werklik kan word.

Die toekoms is dus nie ’n plek nie. Dit is ’n moontlikheidsruimte.

En juis daarom is die toekoms anders as die verlede. Die verlede is wat gebeur het. Ons kan dit nie verander nie. Die toekoms is wat nog nie gebeur het nie. Dit kan verander.

Die sielkundiges Roy Baumeister, Kathleen Vohs en Gabriele Oettingen beskryf hierdie beginsel as ’n belangrike rede waarom mense soveel oor die toekoms dink: die verlede is kenbaar maar onveranderbaar, terwyl die toekoms onseker is, maar beïnvloed kan word. Toekomsdenke is dus nie bloot ’n vorm van dagdroom nie. Dit is ’n manier waarop mense hulle gedrag probeer rig om sekere moontlike uitkomste te bevorder.

Dit is waar die idee van toekomagentskap begin.

Maar voordat ons daar kom, moet ons eers verstaan hoe mense nog altyd met die onbekende toekoms gewerk het.

Ons het nog altyd die toekoms verbeel

Lank voordat daar futuriste, rekenaarmodelle en kunsmatige intelligensie was, het mense oor die toekoms gedink.

Hulle het mites vertel. Hulle het profesieë geskryf. Hulle gode, helde, katastrofes, eindtye en nuwe wêrelde uitgedink en daarvan vertel. Hulle het oor ’n komende goue era gedroom. Hulle het verhale vertel van vloede wat die wêreld vernietig en daarna ’n nuwe begin moontlik maak.

Die mens het blykbaar nog altyd ’n behoefte gehad om die onbekende voorstelbaar te maak.

Mense het nie bloot probeer uitvind wat gaan gebeur nie. Hulle het probeer verstaan wat die wêreld se toekomstige verloop behoort te wees. Die utopie, die ideale stad, die hemel, die toekomstige goue era en later die tegnologiese paradys is almal verskillende vorme van dieselfde menslike vermoë: om ’n wêreld voor te stel wat nog nie bestaan nie.

Dit is ’n belangrike skuif.

Want sodra ek iets kan voorstel wat nog nie bestaan nie, kan ek begin vra: Kan dit moontlik wees? Kan ek dit bereik? Kan ons dit bou?

Die toekoms beweeg dan van profesie na moontlikheid.

Die eindtyd is een van die oudste toekomsstories

Een van die kragtigste voorbeelde is die eindtyd.

In verskillende godsdienstige en kulturele tradisies kry ons verhale van ’n wêreld wat tot ’n einde kom, ’n finale oordeel, ’n kosmiese stryd, ’n groot vernietiging of uiteindelike herstel.

Die Bybelse tradisie bevat byvoorbeeld verskeie vorme van eindtydverbeelding, waaronder apokaliptiese tekste, die wederkoms, oordeel en die uiteindelike voorstelling van ’n nuwe hemel en ’n nuwe aarde. In daardie laaste beeld word die toekomstige wêreld nie bloot as vernietiging voorgestel nie, maar ook as herstel, ’n wêreld waarin leed, smart, pyn, lyding en dood uiteindelik verdwyn.

Ander beskawings het ander weergawes gehad. Mesopotamiese tradisies bevat vloedverhale en nuwe beginne. Zoroastrisme het ’n kosmiese stryd tussen goed en kwaad en ’n finale herstel van die wêreld verbeel. Sekere Hindoe-tradisies verstaan tyd eerder as siklies, met verskillende tydperke wat oor en oor terugkeer.

Ons hoef nie hierdie verhale as wetenskaplike voorspellings te behandel om hulle menslike betekenis te verstaan nie.

Hulle vertel ons iets oor hoe ons spesie die onbekende hanteer.

Die wêreld is kompleks. Die toekoms is onseker. Gebeurtenisse gebeur sonder dat ons dit kan beheer. ’n Verhaal gee orde aan hierdie onsekerheid.

Daar is ’n begin.

Daar is ’n ontwikkeling.

Daar is ’n krisis.

Daar is ’n einde.

En dikwels is daar ’n nuwe begin.

Die mens maak dus van die onbekende ’n verhaal wat ons kan verbeel(d) en bedink.

Ons moderne apokalipse

Ook ons het nie opgehou om eindtydstories te vertel nie.

Ons het bloot nuwe karakters gekry.

Die kernoorlog.

Die klimaatkatastrofe.

Die ineenstorting van beskawing.

’n Wêreldwye pandemie.

Ekologiese vernietiging.

Ekonomiese ineenstorting.

Kunsmatige intelligensie wat buite menslike beheer raak.

Menslike werk wat verdwyn.

En uiteindelik die mees radikale weergawe: ’n toekomstige intelligensie wat so kragtig word dat mense nie meer die dominante besluitnemers op aarde is nie.

Die interessante ding is dat moderne toekomsnavorsing nie noodwendig een van hierdie uitkomste as “die toekoms” aanvaar nie. Scenario-denke werk juis met verskillende moontlike trajekte.

’n Studie wat in 2026 in AI & Society gepubliseer is, ontwikkel byvoorbeeld vier verskillende scenario’s vir 2045 rondom die wisselwerking tussen kunsmatige intelligensie, klimaatsverandering en globale bestuur. Die doel is uitdruklik nie om die toekoms te voorspel nie, maar om die ruimte van geloofwaardige toekomstige wêrelde te verbreed en te ondersoek hoe verskillende keuses tot verskillende uitkomste kan lei.

Dieselfde beginsel word tans in amptelike toekomstige scenario-navorsing gebruik. Policy Horizons Canada het in 2026 vier moontlike AI-toekomste ontwikkel, nie as voorspellings nie, maar as denkruimtes waarin besluitnemers kan vra wat moontlik kan gebeur en waarvoor ons voorbereid moet wees.

Dit is ’n baie belangrike onderskeid:

Scenario’s sê nie: “Dit gaan gebeur.” nie.

Hulle sê:

“Dit kan gebeur. Wat beteken dit indien dit gebeur?”

Hoe kan 2060 dan lyk?

Kom ons neem 2060 ernstig, maar nie profeties nie.

Ons kan ten minste ’n aantal breë moontlikhede onderskei.

Een moontlike 2060 is die intelligente wêreld. Kunsmatige intelligensie, robotika, outomatisering en digitale agente kan teen daardie tyd diep verweef wees met werk, onderwys, gesondheidsorg, wetenskap en huishoudelike lewe. Dink aan hierdie interessante vraag: Wat gebeur wanneer intelligensie nie meer ’n skaars menslike hulpbron is nie?

Dit beteken nie noodwendig dat mense ophou werk nie. Dit kan eerder beteken dat die verhouding tussen mens en werk fundamenteel verander. Sommige take kan geoutomatiseer word, terwyl ander nuwe rolle en vorme van menslike bydrae skep.

Die Wêreld Ekonomiese Forum se 2026-risikoverslag illustreer waarom daar nie ’n eenvoudige antwoord is nie. Dit beskryf moontlike scenario’s waarin AI tegelykertyd produktiwiteit kan verhoog én werk kan verdring. Dit wys ook op die moontlikheid dat die probleem nie net inkomsteverlies sal wees nie, maar ’n dieper vraag oor doel, betekenis en menslike bydrae.

’n Tweede moontlike 2060 is die langerlewende wêreld.

Biotegnologie, voorkomende medisyne, persoonlike medisyne en nuwe benaderings tot veroudering kan die verhouding tussen ouderdom, gesondheid en werk verander. Die vraag is dan nie soseer “Hoe lank gaan ons leef?” nie, maar ook “Hoe gaan die verhouding tussen ouderdom en werk verander?”  

’n Derde moontlikheid is die veranderende planeet.

Klimaat, water, voedsel, energie, migrasie en verstedeliking kan teen 2060 steeds groter faktore in die vorm van alledaagse lewe wees. Dit hoef nie noodwendig ’n “einde van die wêreld” te beteken nie. Dit kan eerder ’n wêreld beteken wat voortdurend moet aanpas.  

’n Vierde moontlikheid is ’n meer ongelyke toekoms.

Die tegnologie kan bestaan, maar nie noodwendig vir almal op dieselfde manier nie. Sommige mense, gemeenskappe en lande kan toegang hê tot gevorderde AI, energie, gesondheidsorg en onderwys, terwyl ander agterbly. Tegnologiese ontwikkeling en sosiale ontwikkeling beweeg immers nie outomaties teen dieselfde tempo nie.

En dan is daar natuurlik die onverwagte 2060.

Dit is waarskynlik die belangrikste scenario van almal.

Want die wêreld van 2060 sal waarskynlik dinge bevat wat ons in 2026 nie eens weet om te verwag nie.

Dit is presies waarom langtermynscenario’s nie dieselfde as voorspellings behoort te wees nie.

Die OECD het byvoorbeeld reeds ekonomiese scenario’s tot 2060 ontwikkel, maar selfs daar word verskillende beleids- en hervormingscenario’s langs mekaar geplaas om te wys hoe verskillende keuses verskillende langtermynuitkomste kan lewer.

Die punt is dus nie om te raai watter 2060 gaan gebeur nie.

Die punt is om te besef dat daar meer as een moontlike 2060 is.

En nou kom die interessante deel: waarom kan ons dit alles dink?

Omdat die menslike brein nie net op die huidige oomblik leef nie.

Ons kan terugdink en vooruitdink.

Ons kan herinneringe gebruik om moontlikhede te konstrueer.

Ons kan onsself in situasies plaas wat nog nie gebeur het nie.

Ons kan dink: “Wat as?”

Die navorsing oor toekomsdenke onderskei breedweg drie funksies. Ons gebruik ons vermoë om toekomstige moontlikhede te verken. Ons probeer die waarskynlike toekoms voorspel op grond van wat ons van die verlede weet. En ons gebruik toekomstige doelwitte om ons huidige gedrag te rig.

Hierdie drie dinge moet egter nie met mekaar verwar word nie.

Om iets te verbeel beteken nie dat dit waarskynlik is nie.

Om iets te voorspel beteken nie dat dit onvermydelik is nie.

Om ’n doel te hê beteken nie dat dit bereik sal word nie.

Maar al drie beïnvloed wat ons vandag doen.

Ons toekomsbeelde word dus deel van ons huidige werklikheid.

Dit is dalk een van die mees onderskatte feite oor menslike gedrag.

Ons leef gedeeltelik vanuit toekomstige wêrelde wat nog nie bestaan nie.

Ons kan selfs beïnvloed word deur toekomste wat nooit gebeur nie

Die navorsing oor historiese “past futures” maak hierdie punt besonder interessant.

Mense in die verlede het hulle eie toekomste verbeel. Hulle het besluite geneem op grond van daardie voorstellings. Baie van hulle voorspelde toekomste het egter nooit gebeur nie.

Dit maak die toekomstige beeld egter nie irrelevant nie.

Dit het steeds gedrag beïnvloed.

’n Mens hoef dus nie korrek oor die toekoms te wees om deur jou beeld daarvan gevorm te word nie.

Dink aan iemand wat in 1980 geglo het dat rekenaars die wêreld fundamenteel gaan verander. Of iemand wat geglo het dat die internet ’n tydelike gier is. Of iemand wat gedink het dat menslike kommunikasie nooit hoofsaaklik digitaal sou word nie.

Die toekomsbeeld waarmee jy leef, beïnvloed wat jy leer, waarop jy voorberei, waarvoor jy geld bestee, wat jy vrees en wat jy probeer bou.

Dit is waarom toekomsverbeelding nie bloot ’n intellektuele speletjie is nie.

Dit is deel van betekenisvorming.

Van toekomsverbeelding na toekomsagentskap

Hier begin – myns insiens – die belangrikste onderskeid.

Toekomspassiwiteit sê:

“Ons sal maar sien wat gebeur.”

Of:

“Daar is niks wat ek daaraan kan doen nie.”

Of selfs:

“Die toekoms is reeds bepaal.”

Toekomsagentskap sê iets anders.

Nie:

“Ek beheer die toekoms.”

Maar:

“My optrede is deel van die proses waardeur sommige toekomstige moontlikhede meer of minder waarskynlik word.”  

Dit is ’n baie nederiger begrip van agentskap.

Ek skep nie die toekoms alleen nie.

Jy ook nie.

Ons doen dit saam met miljoene ander mense, binne groter sosiale, ekonomiese, biologiese, tegnologiese en ekologiese stelsels.

Hierdie is 'n belangrike punt: ons is mede-skeppers, maar nie almagtige skeppers nie. Daar is toeval, ander mense, natuur, ekonomie, biologie, oorloë, pandemies en tegnologiese deurbrake.  

Dit maak agentskap nie kleiner nie.

Dit maak dit realisties.

Die toekoms as betekenisvormingsproses

Hier kom ons by iets wat vir my nog belangriker is.

Ons vorm betekenis nie net deur te vra:

“Wat beteken my lewe?” nie.

Ons vorm betekenis ook deur te vra:

“Watter soort wêreld wil ek help moontlik maak?”

Dit is ’n subtiele maar belangrike verskil.

As ek glo dat die wêreld reeds vasstaan, word my taak hoofsaaklik om daarin aan te pas.

As ek verstaan dat die wêreld gedeeltelik deur menslike optrede gevorm word, word my vraag anders.

Wat is belangrik?

Wat is moontlik?

Wat behoort moontlik te wees?

Wat wil ek behou?

Wat moet verander?

Watter moontlikheid wil ek help ontwikkel?

Dit verbind betekenisvorming met agentskap.

’n Toekomsbeeld gee rigting.

Rigting beïnvloed keuses.

Keuses lei tot optrede.

Optrede verander die werklikheid.

Die veranderde werklikheid skep nuwe moontlikhede.

En daardie nuwe moontlikhede verander weer die betekenis wat ons aan die wêreld gee.

Ons kan die proses só voorstel:  

Moontlikheid → droom → begeerte → doel → plan → handeling → moontlike werklikheid → terugvoer → aanpassing → nuwe moontlikheid.

Dit is nie ’n lineêre resep nie.

Dit is ’n kringloop.

Daarom is 2060 nie eintlik die belangrikste vraag nie

Wanneer ek na 2060 kyk, kan ek vra:

“Hoe gaan die wêreld lyk?”

Maar miskien is die meer interessante en relevante vraag:

“Watter soort wêreld is ons vandag besig om meer waarskynlik te maak?”

Want die kind wat vandag gebore word, gaan nie in 2060 in ’n “toekoms” instap nie.

Vir daardie mens gaan 2060 eenvoudig die hede wees.

Dit is vir ons toekoms.

Vir hulle is dit hulle lewe.

Dieselfde geld vir die mens wat vandag dertig is. In 2060 sal hy of sy ongeveer 64 – net voor aftrede in vandag se terme – wees. Die wêreld wat ons nou as ver en abstrak beskou, sal vir daardie mens ’n konkrete alledaagse werklikheid wees. Ons moet leer om byvoorbeeld 2060 persoonlik te maak: nie net “die wêreld” nie, maar werk, geld, gesondheid, verhoudings, identiteit en familie.  

Dit bring ’n interessante intergenerasionele dimensie na vore.

Ons leef vandag binne die toekoms wat vorige generasies gedeeltelik geskep het.

En ons kinders gaan leef binne die toekoms wat ons gedeeltelik skep.

Ons erf dus nie net ’n wêreld nie.

Ons laat ook een agter.

So, wat beteken dit vir ons?

Miskien moet ons minder obsessief probeer wees om die toekoms te voorspel.

Nie omdat kennis oor die toekoms nutteloos is nie. Inteendeel. Demografie, wetenskap, ekonomie, tegnologie, klimaatmodellering en scenario-beplanning is almal belangrike maniere waarop ons onsekerheid beter kan verstaan. Maar elke model het grense, omdat die werklikheid voortdurend nuwe veranderlikes produseer.  

Ons moet daarom leer om met verskillende toekomste te dink.

Nie net die een wat ons hoop nie.

Ook die een wat ons vrees.

Die een wat ons verwag.

Die een wat ons nie verwag nie.

En die een wat ons graag wil help moontlik maak.

Dít is waar toekomagentskap begin.

Nie met sekerheid nie.

Met verbeelding.

Nie met beheer nie.

Met deelname.

Nie met ’n vaste kaart van 2060 nie.

Met die vermoë om telkens weer te vra:

Waar is ons?

Wat het verander?

Wat maak nou saak?

Watter moontlikhede sien ons?

Watter moontlikhede sien ons nie?

Watter toekoms maak ons deur ons huidige gedrag meer waarskynlik?

En watter een maak ons minder waarskynlik?

Miskien is dit uiteindelik wat dit beteken om ’n betekenisvormer te wees.

Ons ontdek nie bloot betekenis wat reeds daar lê nie.

Ons neem deel aan die vorming van betekenis deur die wêrelde wat ons verbeel, die waardes wat ons kies, die besluite wat ons neem en die werklikhede wat ons help skep.

Die toekoms bestaan nog nie.

Maar – omdat ons brein werk soos dit werk – ons voorstelling daarvan bestaan reeds.

En omdat ons voorstelling ons gedrag kan beïnvloed, begin die toekoms gedeeltelik binne ons voordat dit ooit buite ons verskyn.

Dit beteken nie dat ons die toekoms kan beheer nie.

Dit beteken iets interessanter.

Ons is deel daarvan.

Waarskynlik is die groot beweging van toekomspassiwiteit na toekomsagentskap juis hierdie klein, maar ingrypende verandering in ons denke:

Nie meer net:

“Wat gaan met ons gebeur?” nie.

maar ook:

“Wat is moontlik, en watter deel kan ek speel in wat uiteindelik gebeur?”

Ja, daar is geen kaart van of na 2060 nie.

Daar is wel moontlikhede.

En tussen moontlikheid en werklikheid lê iets baie mensliks:

verbeelding, betekenis, keuse en optrede.

Mag die ruimte tussen wensdenkery en fatalisme ook vir jou ’n ruimte van ondersoek word. ’n Ruimte waarin ons groot genoeg kan droom om moontlikhede raak te sien, maar nugter genoeg kan bly om die werklikheid te erken. Want ’n droom is nie ’n voorspelling nie. Dit is ’n moontlikheid wat ons verbeelding vir ons oopmaak. En wanneer ’n moontlikheid vir ons betekenisvol word, begin dit iets aan ons hede doen. Dit beïnvloed waarna ons kyk, waaroor ons vra, wat ons leer, watter keuses ons oorweeg en watter eerste tree ons bereid is om te neem. Die droom hoef dus nie die toekoms te ken nie. Dit hoef net ’n moontlikheid oop te maak wat die moeite werd is om te ondersoek.

Daarom is toekomsagentskap nie die vermoë om die toekoms te beheer nie. Dit is die vermoë om daaraan deel te neem. Ons kan nie alles kies wat met ons gebeur nie, maar ons kan wel binne die ruimte wat ons het, betekenis vorm, moontlikhede ondersoek, besluite neem, eksperimenteer, leer uit wat gebeur en aanpas. Die toekoms word dan nie ’n bestemming wat iewers op ons wag nie, maar ’n voortdurende wisselwerking tussen wat ons ons kan voorstel, die werklikheid waarin ons staan en wat ons vervolgens doen.

En miskien is dit die belangrikste verskuiwing van alles: van wag vir die toekoms na deelneem aan die vorming daarvan. Nie omdat ons weet wat gaan gebeur nie, maar juis omdat ons dit nie weet nie. Onsekerheid maak verbeelding nodig. Onsekerheid maak leer nodig. Onsekerheid maak aanpassing nodig. En dit maak ons keuses betekenisvol.

Ons hoef dus nie te weet hoe 2060 gaan lyk om vandag betekenisvol daarmee te begin leef nie.

Ons kan vra:

Wat is moontlik?

Wat is vir my belangrik?

Wat kan ek leer?

Wat kan ek probeer?

Wat kan ek help verander?

En wanneer die werklikheid antwoord, luister ons.

Ons pas aan.

Ons kies weer.

Want tussen die wêreld wat ons geërf het en die wêreld wat nog moet kom, is daar hierdie merkwaardige menslike ruimte waarin ons kan verbeel, betekenis vorm, kies en handel.

Toekomsagentskap is hier reeds aan ’t gebeur.  

Nie met sekerheid oor môre nie, maar met genoeg verbeelding om ’n moontlikheid raak te sien, genoeg vermoë om betekenis daaraan te vorm, en genoeg agentskap om vandag iets daaraan te doen.

Hierdie stuk het oorspronklik in Daily Maverick verskyn, en is deur chatGPT na Afrikaans vertaal.

Dawie Jacobs was ’n staatsaanklaer en landdros, sekretaris van die Kommissie van Ondersoek na die Soweto-onluste en is deur Nelson Mandela as ambassadeur in Griekeland aangestel. Hy was ook hoë kommissaris in Ciprus, asook ambassadeur in Bulgarye en die destydse Joego-Slawië en Bosnië-Herzegowina, en konsul-generaal in Frankfurt. Hy is ook ’n lid van Dialoog vir Aksie en Afrikaners vir Suid-Afrika.

Opinie

Dit is algemene kennis dat ons in Suid-Afrika ’n ernstige probleem met geweldsmisdaad het. Mense wat ek geken het, is tydens ’n sinnelose aanval vermoor. Elke moord is een te veel.

Maar konteks is alles. Die impak van ons verdeelde verlede is steeds sigbaar in ons samelewing.

Ja, daar is sakke van vooruitgang onder mense wat voorheen benadeel is, en sakke van suksesvolle nasiebou, byvoorbeeld in sport. En ja, die swart middelklas, ’n belangrike stabiliserende faktor in enige samelewing, het gegroei. Hulle is toenemend geïntegreer in die Eerste Wêreld-ekonomie, in vooraanstaande skole en universiteite, en het werksgeleenthede wat hulle voorheen nie gehad het nie. Dit gebeur egter steeds hoofsaaklik in sakke van die samelewing.

Die werklikheid van miljoene mense wat voorheen benadeel is en wat in swart woonbuurte woon, asook in gebiede wat ver van werksgeleenthede geleë is — onder meer as gevolg van gedwonge verskuiwings, soos op die Kaapse Vlakte — bly grootliks dieselfde.

Regstellende aksie, wat herinner aan die stappe wat die Nasionale Party ingestel het om arm blankes (“armblankes”) op te hef, het nog nie deurgedring tot die massas en die armstes van die armes nie.

Vir perspektief

Groot agterstande en groot getalle skep enorme uitdagings. Vir perspektief: ondanks werkskepping, werksreservering en studiebeurse het dit arm blankes tot drie geslagte geneem om universiteitskwalifikasies te verwerf en die hoofstroom van die ekonomie te betree. Onderwys en werksgeleenthede het ook tot kleiner gesinne gelei.

Ja, daar is vandag ook arm blankes aan die rand van die samelewing, omdat onder meer die kleur van jou vel nie meer toegang tot die arbeidsmark verseker nie.

Ons staan voor enorme uitdagings wat ons slegs saam kan oorkom. Sport is ’n uitstekende voorbeeld van wat ons kan bereik wanneer ons saamwerk.

Daar is ook ander sakke van sukses, soos gemeenskapsorganisasies wat oor historiese verdeeldheid heen hande vat en saamwerk aan ’n beter toekoms vir al ons mense. Ons is pynlik bewus van die negatiewe impak van wydverspreide korrupsie, maar ook dit is iets wat ons as ’n nasie moet oorkom.

Die kwessie van geweld in ons land moet binne hierdie konteks gesien en aangespreek word.

Die misplaaste oprigting van wit kruise in Washington, teen die agtergrond van bewerings van ’n wit volksmoord, het ons land in ’n uiters negatiewe lig gestel.

Die feit dat die fokus op wit Afrikaners was, het ons weer langs historiese lyne verdeel, aangesien swart mense die meeste deur misdaad geraak word.

Openbare mening

In die openbare mening is die wit kruise duidelik met ’n wit volksmoord verbind. Die betrokke Afrikaners ontken nou dat hulle dit ooit as ’n simbool van ’n wit volksmoord voorgestel het, maar ’n 2010-veldtog van AfriForum Jeug, wat met die huidige Lex Libertas-uitvoerende direkteur Ernst Roets verbind word, het tydens die Sokkerwêreldbeker in Suid-Afrika die titel “FIFA 2010: A Celebration of Genocide” gedra.

Die Amerikaanse president Donald Trump het ook daarna verwys as ’n wit volksmoord, gebaseer op inligting wat aan hom verskaf is — en sy bronne is ’n ope geheim. Sy man in Pretoria het duidelik ’n breë agenda. Die feit bly staan: teen hierdie agtergrond is dit in die openbare mening wyd gesien as ’n simbool van ’n wit volksmoord.

Hierdie hoogs omstrede optrede op vreemde bodem — in enige taal ’n vorm van verraad — lei tot diep verdeeldheid en woede in die openbare debat in ons land. Dit herinner my aan die klimaat in Suid-Afrika voor 1994. Nasiebou word op die lange baan geskuif. En in hierdie gespanne klimaat het Roets die spel verder verhoog deur ons president uit te daag om hierdie kruise op die grasperke van die Uniegebou in Pretoria te plaas!

Geen ander land kan ons probleme vir ons oplos nie, veral nie ’n land soos die VSA wat self diep verdeeld is nie. Sy betrokkenheid word deur eiebelang gedryf. Suid-Afrika se saak teen Israel by die Internasionale Geregshof en ons lidmaatskap van BRICS is groot irritasies vir die VSA. Die bekende aanhaling, “Nasies het nie vriende nie, net belange,” is hier van toepassing.

Goedbedoelde betrokkenheid tussen lande met volle diplomatieke betrekkinge vind deur amptelike kanale plaas, nie deur “vryskutdiplomate” wat sedert Trump se eerste termyn in sy wentelbaan beweeg met hul eie belange en agendas nie.

’n Verdeelde nasie

Die enigste sigbare “sukses” van die wit kruise was om ons nasie weer diep te verdeel. Daar is selfs meningsverskille onder Afrikanerorganisasies oor die projek. AfriForum se uitvoerende hoof, Kallie Kriel, het hom nou openlik van Trump gedistansieer oor die kwessie van ’n wit volksmoord namate die druk rondom hierdie saak toeneem.

Die volgende punte van kritiek wat reeds in die openbare debat na vore gekom het, verdien vermelding: Waarom die kruise op vreemde grond plaas — ons vuil wasgoed in Washington uithang? Waarom die rou emosie rondom plaasmoorde vir politieke gewin in ’n vreemde land gebruik? Is vlugtelingstatus werklik waarna Afrikaners streef?

Ons moet, soos baie reeds doen, saam met ons landgenote die moue oprol en ons eie toekoms uitwerk — die toekoms is in ons hande.

Geen ander land kan of sal dit namens ons doen nie.

“Oktobermaand, die mooiste, mooiste maand...”

Vir baie mense is Oktober net Oktober. Die begin van lente. Langer dae. Bome wat weer kleur kry. Iets in die lug wat sê: die winter is verby.

Vir my is Oktober meer as dit.

Oktober herinner my aan ’n tyd toe my lewe skielik ’n ander rigting ingeslaan het. In Oktober 2014, ná amper drie dekades van voltydse teologiese en kerklike opleiding en bediening, het ek myself letterlik op straat bevind. Sonder werk. Sonder inkomste. Sonder die sekerheid van wat volgende kom.

Ek sou daardie Oktober in opdrag van die breër kerklike verband begin bou het aan nuwe en alternatiewe maniere van bediening in dieselfde omgewing waarin ek as gemeentedominee gewerk het. Ek het ’n plan gehad. Toe verander alles.

Ek moes inderhaas ander heenkome soek en ander planne maak.

Vir baie jare daarna was Oktober vir my moeilik. Dit was ’n soort jaarlikse voorraadopname. Hier is waar ek was. Hier is wat ek verloor het. Hier is waar ek nou is. En wat nou?

Miskien ken jy ook so ’n maand.

Of ’n dag.

Of ’n gebeurtenis.

Die oomblik waarop die lewe wat jy gedink het jy gaan leef, skielik nie meer bestaan nie.

Dit kan werk wees. ’n Verhouding. Gesondheid. Geld. ’n Besigheid. Aftrede. ’n Droom wat nie uitgewerk het nie. Of dalk bloot die ongemaklike besef dat jy al vir jare ’n lewe leef wat nie meer joune voel nie.

En dan moet jy besluit: Kyk ek net terug, of draai ek weer na die voorruit?

Die voorruit is groter as die tru-spieël

Ek hou van die eenvoudige beeld dat ’n motor se voorruit groter is as sy tru-spieël.

Die tru-spieël is belangrik. Ons moet weet waar ons vandaan kom. Ons moet terugkyk. Ons moet leer uit wat gebeur het.

Maar ons ry nie agteruit nie.

Die meeste van die pad lê voor.

Vir my het dit ’n belangrike skuif geword. Ek het al hoe meer begin besef dat terugkyk nuttig is, maar dat ’n mens nie jou hele lewe kan leef deur voortdurend in die tru-spieël te kyk nie.

En hoe meer ek geleer het oor hoe ons brein, liggaam en bewussyn werk, hoe interessanter het dit geword.

Ons is nie bloot passiewe ontvangers van wat met ons gebeur nie. Ons is organismes wat voortdurend probeer verstaan, voorspel, waardeer, moontlikhede verbeel en daarop reageer.

Ons kan die toekoms nog nie sien nie.

Maar ons kan dit verbeel.

En dit is belangrik.

Want voordat iets nuut in die wêreld kan gebeur, moet dit dikwels eers as ’n moontlikheid in iemand se kop bestaan.

Twaalf jaar in die Universiteit van die Lewe

Wanneer ek vandag oor die afgelope twaalf jaar dink, sien ek nie meer net ’n tydperk “tussen werke” nie.

Ek sien twaalf jaar in die Universiteit van die Lewe.

Dit is soos twaalf jaar op skool, net heeltemal anders.

Geen handboek nie.

Geen rooster nie.

Geen eksamen wat jy vooraf kan voorberei nie.

En beslis nie altyd ’n tweede kans nie.

In dié twaalf jaar het ek baie verloor.

My loopbaan is kortgeknip. Ek is uit diens gestel. Ek kon nie weer volhoubare werk kry nie. Daar was kanker. Daar was sekwestrasie. Ek het ’n huis, motors en spaargeld verloor. Ek het ook iets verloor wat baie moeiliker is om te beskryf: waardigheid, selfvertroue en die gevoel dat ek weet waar ek in die wêreld pas.

En toe was daar Covid-19.

Ek het amper my lewe verloor.

As ek alles opnoem, kan dit klink soos ’n katalogus van ellende.

Maar dit is nie hoe ek dit sien nie.

Ek het nie net dinge oorkom nie.

Ek het ook baie bekom.

Ek het geleer.

Ek het ander mense leer verstaan.

Ek het myself beter leer verstaan.

Ek het geleer dat werk en waarde nie dieselfde ding is nie.

Ek het geleer dat ’n mens jou identiteit maklik aan ’n pos, titel, salaris of rol kan vasmaak.  

Ek het geleer dat baie van die dinge waarvan ons dink ons is seker, eintlik aannames is.

En ek het iets geleer wat ek vandag baie waardeer: epistemiese nederigheid.

Dit is ’n groot woord vir ’n eenvoudige idee:

Ek weet nie alles nie.

Ek kan verkeerd wees.

Ek kan iets verkeerd verstaan.

My herinnering kan onvolledig wees.

My sekerheid kan vals wees.

Ek kan nuwe inligting kry en my mening verander.

Maar epistemiese nederigheid beteken nie dat ek niks weet en niks kan doen nie.

Dit beteken eerder dat ek bereid is om te leer terwyl ek leef.

En dit maak ruimte vir iets anders.

Droom.

“As ek kon, het ek vandag bedank.”

Nie lank gelede nie het iemand vir my ’n boodskap op WhatsApp ge­stuur.

Net een sin:

“As ek kon, het ek vandag bedank.” 

Ek ken die persoon. Ek ken iets van die omstandighede. Ek weet genoeg om te verstaan waarom daardie woorde daar was.

My antwoord was kort:

“Doen dit.”  

Nie omdat ek dink almal moet môre hul werk bedank nie.

Inteendeel. Dit kan ’n onverantwoordelike ding wees om te doen as jy nie kan bekostig om dit te doen nie.

Maar ek ken die persoon. Ek het die omstandighede verstaan. En ek het iets anders vertrou.

Die menslike organisme.

Daardie ongelooflike, miljarde jare oue erfenis van evolusie wat in ons are, ons breine, ons liggame en ons vermoë om aan te pas voortleef.

Ons is nie ontwerp om vir altyd dieselfde te bly nie.

Ons is lewende, aanpasbare wesens.

Ons kan leer.

Ons kan verander.

Ons kan nuwe moontlikhede raaksien.

Ons kan planne maak.

Ons kan probeer.

Ons kan misluk.

Ons kan weer probeer.

Natuurlik is daar grense. Nie almal kan elke oomblik alles net los en van voor af begin nie. Omstandighede maak saak. Geld maak saak. Gesondheid maak saak. Verantwoordelikhede maak saak.

Maar soms is die grootste beperking nie dat daar geen moontlikheid is nie.

Dit is dat ons opgehou het om moontlikhede te sien.

Dat ons ophou droom het?

Waar jy gevier word

In die twaalf jaar “tussen werke” het ek ’n beginsel ’n paar keer begin toepas wat ek baie eenvoudig vind:

Go where you’re celebrated, not where you’re tolerated.

Wees waar jy gevier word, nie waar jy bloot geduld word nie.

Dit beteken nie jy moet voortdurend weghardloop wanneer iemand jou kritiseer nie. Dit beteken ook nie dat elke nuwe plek beter gaan wees nie.

Maar daar kom soms ’n tyd wanneer jy eerlik moet vra:

Is hierdie plek nog ’n plek waar ek kan groei en bydra? 

Of hou ek net vas omdat dit bekend is?

Ek het ’n paar keer opgepak.

Nie altyd maklik nie.

Nie altyd sonder vrees nie.

Maar ek het geleer dat vertrek soms nie ’n mislukking is nie.

Soms is dit ’n besluit om weer moontlikheid oop te maak.

En dit bring my by die punt van hierdie storie.

Dit gaan eintlik nie oor my nie.

Dit gaan oor jou.

Wat as jy weer begin droom?

Toe ons kinders was het ons groot drome gehad.

Ons wou vlieëniers word, en ruimtevaarders, ons wou wildbeskermingsparke bou...

Vir die meeste mense lê daardie drome ver terug in die verlede.  

Miskien het jy ook opgehou droom.

Miskien omdat die lewe jou geleer het om realisties te wees.

Miskien omdat jy al ’n paar keer probeer het.

Miskien omdat iemand vir jou gesê het jy is te oud.

Te oud om te begin.

Te oud om te verander.

Te oud om iets nuuts te leer.

Te oud om ’n onderneming te begin.

Te oud om weer te studeer.

Te oud om verlief te raak.

Te oud om ’n ander pad te kies.

Of dalk het jy jouself dit vertel.

Ek wil jou nie vertel dat alles moontlik is nie.

Dit is nie.

Ons het liggame met grense. Ons het verantwoordelikhede. Ons het finansiële beperkings. Ons het ander mense wat van ons afhanklik is. Ons het tyd wat verbygaan.

Maar tussen “alles is moontlik” en “niks is moontlik nie” lê ’n enorme ruimte.

Dit is die ruimte waarin ons leef.

Dit is die ruimte waarin ons besluit.

Dit is die ruimte waarin ons droom.

Waag om te droom

Droom beteken nie om die werklikheid te ignoreer nie.

Droom beteken om binne die werklikheid te vra:

Wat kan nog moontlik wees?

Begin klein.

Droom groot.

Maar begin klein.

Skryf die idee neer.

Maak die oproep.

Leer die vaardigheid.

Praat met iemand.

Probeer die produk.

Begin die onderneming as ’n syprojek.

Gaan na die kursus.

Stuur die boodskap.

Verander die roetine.

Sê nee vir iets wat jou al jare kleiner maak.

Sê ja vir iets wat jou bang maak, maar waarvan jy weet jy moet dit probeer.

En moenie wag totdat jy heeltemal seker is nie.

Sekerheid kom dikwels ná die eerste tree, nie voor die eerste tree nie.

’n Aantal vrae om jou droom wakker te maak

Vra jouself:

As ek nie bang was om te misluk nie, wat sou ek graag wou probeer?

Wat sou ek doen as niemand my ouderdom, verlede of vorige mislukkings teen my gehou het nie?

Watter probleem sien ek rondom my waarvoor ek dalk iets kan beteken?

Waar is ek besig om bloot geduld te word terwyl ek eintlik êrens anders kan bydra?

Wat het ek oor die jare geleer wat vir iemand anders waardevol kan wees?

Watter deel van myself het ek lanklaas gebruik?

Wat wil ek nog leer?

Wie kan ek help?

Watter soort lewe wil ek oor vyf jaar hê?

En dan die belangrikste vraag:

Wat is een klein ding wat ek hierdie week kan doen om daardie moontlikheid ’n bietjie meer werklik te maak?

Nie volgende jaar nie.

Hierdie week.

Jy hoef nie te weet hoe die storie eindig nie

Een van die dinge wat ek uit my eie kronkelpaaie geleer het, is dat ons dikwels dink ons moet eers die hele pad ken voordat ons kan begin.

Ons hoef nie.

Toe my lewe in Oktober 2014 verander het, het ek nie geweet wat twaalf jaar later sou gebeur nie.

Ek het nie geweet van alles wat nog sou kom nie.

Ek het nie geweet hoeveel ek sou verloor nie.

Ek het ook nie geweet hoeveel ek sou leer nie.

En ek het beslis nie geweet dat ek eendag na daardie jare sou terugkyk en kon sê:

Ek is bevoorreg.

Ek is dankbaar.

Ek is gelukkig.

Nie omdat alles goed gegaan het of volgens plan verloop het nie.

Juis omdat ek geleer het dat ’n lewe nie net gemeet word aan wat met jou gebeur nie, maar ook aan wat jy daarmee doen.

So, as Oktober vir jou ook ’n maand van voorraadopname is, kyk terug.

Maar moenie daar bly nie.

Kyk wat jy oorleef het.

Kyk wat jy geleer het.

Kyk wat jy vandag weet wat jy tien of twintig jaar gelede nie geweet het nie.

Kyk na die vaardighede, mense, kennis en ervaring wat jy intussen bekom het.

En kyk dan deur die voorruit.

Die pad is nog daar.

Miskien is daar ’n draai.

Miskien ’n nuwe bestemming.

Miskien net die volgende honderd meter.

Dit is genoeg.

Want jy hoef nie vandag te weet waar jy oor twaalf jaar gaan wees nie.

Jy moet net bereid wees om weer te vra:

Wat as? 

Wat as ek weer probeer?

Wat as ek iets nuuts leer?

Wat as ek weggaan?

Wat as ek begin?

Wat as ek hierdie keer nie net oorleef nie, maar iets nuuts bou?

Wat as daar nog ’n hoofstuk is?

Ek kan natuurlik nie belowe dat jou droom sal werk nie.

Ek kan jou nie belowe dat dit maklik sal wees nie.

Ek kan jou nie belowe dat jy nie weer sal verloor nie.

Maar ek kan uit my eie ervaring sê:

Ek kon. 

Ek kon ná verlies en vernedering weer begin dink.

Ek kon ná teleurstelling weer hoop.

Ek kon ná jare van onsekerheid weer moontlikhede sien.

Ek kon weer droom.

Jy kan dalk ook.

Nie noodwendig dieselfde droom nie.

Nie op dieselfde manier nie.

Nie volgens iemand anders se tydlyn nie.

Jou droom.

Jou volgende moontlikheid.

Jou volgende tree.

Want Oktober is nie net ’n herinnering aan waar ons was nie.

Dit kan ook ’n uitnodiging wees om te vra waarheen ons nog kan gaan.

Waag om te droom.

En begin klein.

Die voorruit is groter as die tru-spieël.

Ons ry nie agteruit nie.

Sport teaches us things that are difficult to learn from a textbook. We learn to lose without seeing ourselves as losers. We learn to win without believing we are better than others. We learn to work together, to get back up when we fall, to respect our opponent – and, perhaps most importantly, to fully experience the moment we are in.

Because playing is more important than the result.

The result eventually disappears into a record book. The game itself – the laughter, the tension, the friendship, the unexpected moment, the feeling of a ball at your feet or a racket in your hand – remains part of who you have become.

And perhaps that is why sport teaches us something about life. The ultimate result of every life, after all, is death. And death teaches us, ironically, that life itself was the thing that mattered most.

So perhaps the purpose is not simply to win, but to play while we can.

To be present. To laugh. To compete. To connect. To feel alive.

Because in the end, we all reach the same result.

And perhaps the greatest achievement in life is simply this: to have truly played.