Daar is mense wat van Suid-Afrika se geskiedenis praat asof hulle dit van buite af beskou. En dan is daar mense vir wie die geskiedenis ’n persoonlike vraag geword het: Hoe leef jy met die wêreld waarin jy grootgeword het, wanneer jy besef dat baie van die sekerhede daarvan verkeerd was?
Vir Deon Snyman het dié vraag nie beteken dat hy sy Afrikaner-agtergrond moes weggooi nie. Dit het hom eerder op ’n lang pad geneem waarop hy probeer verstaan het wat dit beteken om Afrikaans te wees, Christen te wees en Suid-Afrikaner te wees ná apartheid.
Vandag is Snyman die besturende direkteur van die Goedgedacht Trust, ’n organisasie wat sedert 1993 aan landelike gemeenskappe in die Swartland werk. Goedgedacht se programme fokus veral op kinders, jongmense en gesinne, met die doel om nie bloot armoede te verlig nie, maar gemeenskappe die geleentheid te gee om self sterker en meer volhoubaar te word.
Maar om te verstaan waarom hierdie werk vir hom belangrik geword het, moet ’n mens teruggaan na die jong man wat hy was.
Snyman het in Potchefstroom grootgeword en teologie aan die Universiteit van Pretoria studeer. Sy akademiese pad sou hom later ver van die gewone beeld van ’n plattelandse predikant neem: hy het ’n PhD in Ou Testament, ’n MA in Antieke/Semitiese Tale en ’n MPhil in Politieke Studies verwerf.
Maar die belangrikste opleiding van sy lewe het waarskynlik nie in ’n universiteitsklaskamer plaasgevind nie.
Dit het in ’n swart, Zoeloesprekende gemeente in Nongoma begin.
Ná sy teologiese opleiding het Snyman ’n groot deel van sy vroeë bediening in Zoeloesprekende gemeentes deurgebring. Hy het uiteindelik ongeveer elf jaar in dié wêreld gewerk voordat sy loopbaan hom verder na gemeenskapsontwikkeling en sosiale geregtigheid geneem het.
Dit was ’n belangrike keuse.
Hy het nie probeer om sy verlede te ontken deur bloot ’n ander identiteit aan te neem nie. Hy het homself eerder in ’n gemeenskap geplaas waar sy eie aannames oor Suid-Afrika daagliks getoets kon word.
Jare later sou hy in ’n stuk oor Afrikaans skryf dat hy na Nongoma gegaan het omdat hy nie al die antwoorde gehad het nie.
Hy het te veel vrae gehad.
Een van daardie vrae was wat dit beteken om Afrikaans te wees.
As jong teologiestudent in die 1980’s het Snyman die politieke en morele spanning van daardie tyd eerstehands beleef. Die Dakar-konferensie van 1987, waar Suid-Afrikaners uit die wit politieke wêreld met die verbode ANC in gesprek getree het, was vir baie Afrikaners ’n skokkende gebeurtenis.
Vir Snyman was dit deel van ’n proses waarin sy ou sekerhede begin verskuif het.
Toe kom Max du Preez en Vrye Weekblad.
Snyman het onlangs geskryf hoe hy as jong man elke Vrydag ’n eksemplaar van die koerant gekoop het. Deur Du Preez en die Afrikaanse skrywers wat hy op dié manier begin ontdek het — onder andere André P. Brink, Breyten Breytenbach, Ingrid Jonker, Karel Schoeman en Antjie Krog — het hy iets belangrik ontdek: Afrikaans was nie die eiendom van apartheid of Afrikanernasionalisme nie.
Daar was ’n ander Afrikaans.
’n Afrikaans wat kon vra in plaas van gehoorsaam.
’n Afrikaans wat mag kon bevraagteken.
’n Afrikaans wat die waarheid kon vertel wanneer dit ongemaklik raak.
En dalk is dit een van die sleutelgedagtes om Snyman te verstaan: hy het nie Afrikaans verlaat om apartheid te verwerp nie. Hy het probeer om ’n ander Afrikaans te ontdek.
Sy loopbaan het hom geleidelik verder van ’n tradisionele verstaan van bediening geneem.
Hy het by die Diakonia Council of Churches gewerk en later by die Restitution Foundation, waar hy hom met historiese onreg, restitusie en versoening besig gehou het. Hy was ook die organisasie se bedryfshoof voordat hy die leiding van Goedgedacht oorgeneem het.
Die skuif van teologie na gemeenskapsontwikkeling was egter nie ’n wegbeweeg van geloof nie. Dit was eerder ’n verbreding van die vraag wat geloof in die wêreld behoort te beteken.
By Goedgedacht het dié benadering ’n baie praktiese vorm aangeneem.
Die Trust werk met kinders van hul vroegste lewensjare af, ondersteun jongmense, gesinne en gemeenskappe en probeer om armoede nie bloot as ’n gebrek aan geld te verstaan nie, maar as ’n ingewikkelde netwerk van omstandighede wat oor geslagte heen kan voortduur.
Snyman se eie onlangse skryfwerk wys hoe ernstig hy dié vraag opneem.
In Julie 2026 het hy oor een van sy eie grootste mislukkings geskryf: nie noodwendig dat hy nie genoeg geld ingesamel het nie, maar dat hy hom afgevra het of hy gemeenskappe werklik genoeg bemagtig het. ’n Leë naskoolse sentrum in Koringberg en ’n onafhanklike evaluering het hom gedwing om te vra of die organisasie se maatstawwe vir sukses die regte dinge meet.
Dit is ’n merkwaardige vraag vir iemand wat al dekades lank in gemeenskapsontwikkeling werk.
Nie: Hoeveel het ons gedoen?
Maar: Het dit mense werklik sterker gemaak?
Snyman se denke oor Suid-Afrika draai ook toenemend om die woord wat so maklik ’n cliché geword het: versoening.
Vir hom beteken versoening nie dat mense bloot moet ophou baklei of dat die verlede vriendelik toegemaak moet word nie.
In ’n stuk oor die Worcester-bomaanval het hy geskryf oor die verskil tussen ’n verskoning en werklike herstel. Waarheid en berou kan belangrik wees, maar sonder tasbare verandering kan versoening uiteindelik net ’n emosionele oomblik word wat nie die strukturele werklikheid verander nie.
In ’n ander stuk het hy selfs die woord vernedering sentraal geplaas in sy verstaan van Suid-Afrika se probleme. Volgens hom het apartheid nie net ongelykheid geskep nie; dit het mense verneder, en die gevolge van daardie ervaring leef steeds in gemeenskappe voort. Daarom, skryf hy, kan ontwikkeling nie bloot beteken dat mense gehelp word om binne ’n gebroke stelsel te oorleef nie. Dit moet mense help om weer regop te staan.
Dit is ’n sterk tema in sy werk: menswaardigheid.
Nie bloot hulp nie.
Nie bloot skuld nie.
Nie bloot vergifnis nie.
Maar die herstel van mense se vermoë om self ’n toekoms te bou.
Dit is miskien die vraag wat Snyman se onlangse skryfwerk besonder relevant maak vir ’n gesprek oor Afrikanerskap.
Hy probeer nie die verlede mooier maak as wat dit was nie. Hy erken apartheid as ’n stelsel van onreg en skryf uitdruklik oor die skade wat dit veroorsaak het.
Maar hy glo blykbaar ook nie dat die enigste eerbare Afrikaneridentiteit een is wat homself voortdurend moet verskoon vir sy bestaan nie.
Sy eie lewe is eerder ’n voorbeeld van ’n ander moontlikheid: om verantwoordelikheid te aanvaar sonder om identiteit te ontken.
Om Afrikaans lief te hê sonder om apartheid te verdedig.
Om Afrikaner te wees sonder om Afrikanernasionalisme te romantiseer.
Om die verlede te erken sonder om daarin vas te sit.
En om nie net oor ander Suid-Afrikaners te praat nie, maar saam met hulle te leef en te luister.
Dit is dalk waarom sy onlangse stuk oor ’n merkwaardige ontmoeting in 1986 tussen onder andere Thabo Mbeki en lede van die Afrikaner Broederbond so goed by sy groter lewensverhaal aansluit.
Snyman vertel die verhaal van ’n ontmoeting waar mense uit wêrelde wat mekaar as vyande beskou het, uiteindelik in dieselfde vertrek beland het. Hulle het nie hul verskille verloor nie. Hulle het ook nie hul geskiedenis verloor nie. Maar deur met mekaar te praat, het hulle ontdek dat die ander persoon ingewikkelder was as die beeld wat hulle van hom gehad het.
Dit is ’n idee waaraan Snyman keer op keer terugkom.
Ons dink ons weet wie die ander mens is.
Dan gaan sit ons langs hom.
En begin luister.
Miskien is daar geen beter beeld vir Snyman se huidige werk as die olyfbome by Goedgedacht nie.
Op die plaas in die Riebeekvallei word olyfbome geplant ter herinnering aan mense wat tydens apartheid weerstand gebied het, onder meer binne die tradisie van die Christian Institute. Snyman beskryf dié bome nie bloot as ’n tuinprojek nie, maar as ’n vorm van openbare herinnering — ’n manier om ’n geskiedenis wat maklik vergeet kan word, sigbaar te hou.
’n Boom is immers ’n interessante ding.
Dit kan wortels hê sonder om vasgevang te wees.
Dit groei uit ’n bepaalde grond, maar sy takke reik verder as daardie grond.
En dalk is dit ook ’n bruikbare beeld vir Deon Snyman.
Hy het nie sy wortels probeer uitkap nie.
Hy het hulle dieper probeer verstaan.
Die jong Afrikaner uit Potchefstroom het ’n predikant geword wat in ’n Zoeloesprekende gemeente gaan werk het. Die teoloog het ’n student van politiek en geskiedenis geword. Die predikant het ’n gemeenskapswerker geword. Die gemeenskapswerker het ’n bestuurder geword. En die man wat dekades lank tussen gemeenskappe beweeg het, het weer begin skryf oor die vrae waarmee hy as jong man geworstel het.
Wie is ons?
Wat skuld ons aan mekaar?
Wat beteken dit om verantwoordelikheid vir die verlede te aanvaar?
En hoe bou ’n mens ’n land waarin ’n kind se toekoms nie reeds deur die plek waar hy gebore word, bepaal word nie?
Miskien is dit uiteindelik die draad wat deur Deon Snyman se lewe loop.
Nie ’n soeke na die perfekte Suid-Afrika nie.
Maar ’n geloof dat mense wat bereid is om die kamer binne te gaan, te luister, verantwoordelikheid te neem en lank genoeg te bly, iets kan verander.
Nie alles nie.
Maar iets.
En soms begin ’n land se verandering presies daar.
Die mense wat ek begrawe het, het die gevolge onmiddellik ervaar, net soos hulle families en kinders. Politieke verantwoordelikheid was baie moeiliker om te vind.
Dertig jaar gelede, aan die einde van 1996, het ek ná ’n paar maande in Europa, waar ek navorsing vir my nagraadse studies gedoen het, na Nongoma teruggekeer. Een van die eerste dinge wat ek opgemerk het, was dat ’n goeie vriend van my siek was.
Ek het in 1992 in Nongoma aangekom om my bediening in die Verenigende Gereformeerde Kerk te begin. Ek was ’n jong, wit Afrikaner, ongetroud en heeltemal buite my diepte. Die gemeente was Zoeloe, die gemeenskap rondom my was Zoeloe, en ek was eenvoudig Deon tussen mense wie se taal, gebruike en leefwyse ek skaars verstaan het.
As die vroue in daardie gemeente my nie aan die hand gevat het nie, sou ek waarskynlik verdrink het. Hulle het my gevoed, na my omgesien, my reggehelp, seker gemaak dat ek nie te veel alleen is nie, en my gehelp om te verstaan hoe dinge werk. Ek het daar aangekom met die gedagte dat ek as predikant gaan om mense te leer, maar baie vinnig besef dat ék die een was wat moes leer.
Ek het bevriend geraak met jong mense van my eie ouderdom en hulle heeltemal te veel vrae gevra. Ek wou weet wat apartheid aan hulle families gedoen het, wat hulle van wit mense dink, waarvoor hulle bang is, waarop hulle hoop en watter soort land hulle gedink het ná apartheid moontlik sou wees.
Een van hierdie jong mans het besonder na aan my geraak. Hy het probeer om my isiZulu te leer, hoewel ek ’n stadige leerling gebly het, en hy was baie geduldig met my. Meer as enigiets anders wou ek verstaan hoe hy die wêreld sien.
Toe ek teen die einde van 1996 uit Europa terugkeer, kon ek dadelik sien dat hy nie goed was nie.
Uiteindelik het ek hom oorreed om ’n dokter te gaan sien. Ek sal daardie konsultasie nooit vergeet nie. Die dokter het met my in Afrikaans gepraat en, dink ek, aangeneem dat die Zoeloeman wat ek saam met my gebring het bloot iemand uit my gemeente was, en nie ’n goeie vriend nie.
Hy het met ’n botheid wat my geskok het gesê dat ek tog seker kon sien wat fout was. Hy het Vigs, het hy gesê, en hy gaan nie herstel nie.
Ek het dikwels aan daardie oomblik gedink. Ek dink nie die dokter sou op dieselfde manier gepraat het as hy die verhouding tussen ons verstaan het nie. Daar was ’n soort geweld in die gemaklikheid daarvan — in die aanname dat daar oor die man wat daar gesit het gepraat kon word, eerder as met hom.
Ek het dit nooit vergeet nie.
Ons moes steeds die bloedtoets doen, maar in die dokter se gedagtes was die uitslag reeds duidelik.
Ek onthou hoe geskok ek was oor my eie naïwiteit. MIV en Vigs was reeds deel van die openbare gesprek, maar op een of ander manier het ek nooit gedink dat dit so naby aan my sou kom nie. Skielik het dit die gesig gekry van iemand wat ek baie goed geken het.
Ons het vir die toets gery, en onderweg moes ek hom begin voorberei op die moontlikheid dat hy MIV-positief was. Dit was ’n baie moeilike gesprek. Hy het my begin vertel van dinge uit sy lewe waarvan hy nog nooit tevore gepraat het nie en, teen die tyd dat ons daar aankom, dink ek het ons albei geweet wat die uitslag waarskynlik sou wees.
’n Paar dae later het ek hom by sy huis gaan haal, want daar was nie ’n telefoon nie. Dit was voor selfone deel van die gewone lewe geword het, en daarom moes hy die dokter van my huis af bel.
Ek het oorkant hom gesit terwyl hy geluister het.
Toe hy die telefoon neersit … ek kan steeds sy gesig sien … het hy gesê:
“Ek is positief. Moet asseblief vir niemand vertel nie.”
Toe vra hy my om hom mark toe te neem, want die dokter het gesê hy moet meer vrugte en groente eet.
Daardie oomblik dra ek al 30 jaar saam met my.
Van toe af het MIV en Vigs deel van my bediening geword op ’n manier wat ek nooit kon voorsien het nie. Ek het mense hospitaal toe geneem, saam met gemeentelede en vriende gesit nadat hulle meegedeel is dat hulle MIV-positief is, gesien hoe jong mans en vroue verskriklik siek word, en veels te veel van hulle begrawe.
Daar was tye toe dit gevoel het asof ek byna elke Saterdag ’n begrafnis gelei het.
Die stigma was verskriklik. In kerkgemeenskappe kon dit besonder pynlik wees, omdat MIV onmiddellik verbind is aan vrae oor seks, moraliteit en skaamte.
Ons was nie naastenby eerlik genoeg oor seksualiteit nie, en ons het beslis nie met die dringendheid gepraat wat die epidemie vereis het nie. Ek het myself al hoe meer as ’n seksopvoeder, en nie net as ’n predikant nie, begin sien.
Ek het ook vinnig geleer hoe ongelyk die epidemie was.
Mense met geld het meer opsies gehad. Arm mense het baie min gehad. Vir baie van die mense onder wie ek gewerk het, het ’n MIV-diagnose steeds ’n stadige en angswekkende dood beteken.
Sommige van die herinneringe wat ek saamdra, is klein dinge.
Ek onthou dat ek jogurt hospitaal toe geneem het omdat sommige van my vriende te swak geword het om gewone kos te eet. Ek onthou dat ek langs mense gesit het wie se liggame weggeteer het.
Ek onthou ’n plakkaat teen die muur in een van die sale waarop gestaan het dat as jy sonder ’n valskerm uit ’n vliegtuig spring, jy sal sterf, en as jy seks sonder ’n kondoom het, jy sal sterf.
Ek het na daardie plakkaat gekyk en daarna na die mans wat in daardie beddens gelê het.
Dit was eers baie later dat ek verstaan het waarom daardie beeld by my bly.
Die mense wat besig was om te sterf, is baie direk met hulle eie verantwoordelikheid en die gevolge van hulle gedrag gekonfronteer, terwyl verantwoordelikheid op regeringsvlak baie moeiliker was om vas te pen.
Dit was die jare waarin MIV en Vigs vasgevang geraak het in politieke ontkenning, verwarring en argumente oor behandeling.
As jy langs iemand op ’n hospitaalbed gesit het, het daardie argumente nie intellektueel gevoel nie.
Dit het gegaan oor die vraag of mense sou leef.
Op ’n stadium, ná jare hiervan, het ek besef dat ek dit nie meer goed hanteer nie. Ek het my eie dokter in Vryheid gaan sien.
Voordat ek kon vertel waarom ek daar was, het hy vir my gesê dat hý iemand nodig het om mee te praat. Hy het soveel mense met MIV gediagnoseer dat hy self gesukkel het.
Toe ons albei besef waarom ek daar was, het ons gelag.
Dit was nie regtig snaaks nie, maar ek dink ons het eenvoudig nie geweet wat anders om te doen nie.
Teen die tyd dat ek in 2003 die gemeentelike bediening verlaat het, was ek uitgeput.
Vir jare daarna het ek gesukkel om selfs na gesprekke oor MIV en Vigs te luister. As dit op die radio gekom het, het ek dit dikwels afgeskakel, omdat daar saam met die gesprek te veel gesigte na my toe teruggekom het.
Jare later, toe antiretrovirale behandeling wyd beskikbaar geword het, het ons gesien wat moontlik is.
Mense wat met MIV leef, kon werk, trou, kinders grootmaak en oud word. ’n Diagnose wat eens byna ’n seker doodsvonnis was, het iets geword waarmee mense kon leef.
Dit is wat my steeds pla.
Wat van die mense wat gesterf het voordat behandeling hulle bereik het, en wat skuld ons aan hulle?
Ek het dikwels gewonder waarom Suid-Afrika nooit behoorlik met daardie jare afgereken het nie.
Ek is nie oortuig dat nóg ’n kommissie dit sal oplos nie. Ons het al baie kommissies en ondersoeke gehad, en teen hierdie tyd weet ons dat om die waarheid aan te hoor en om daarvolgens op te tree, nie dieselfde ding is nie.
Suid-Afrika het baie waarheid gehoor.
Ons weet wat apartheid gedoen het. Ons weet wat gedurende die MIV- en Vigs-jare gebeur het. Ons weet baie van die wapentransaksie, en ons weet in buitengewone besonderhede hoe Staatskaping gewerk het.
Wat ons sukkel om mee te doen, is gevolge.
Miskien is een van die ongelykhede waaroor ons te min praat, die ongelykheid van gevolge.
Arm mense ervaar oor die algemeen gevolge vinnig.
’n Werker wat nie by die werk opdaag nie, moet verduidelik. ’n Gesin wat nie ’n rekening kan betaal nie, ontdek baie gou dat reëls werklik is. Iemand wat vir ’n maatskaplike toelae aansoek doen, moet die regte dokumente hê en die proses volg.
Magtige mense kan gevolge dikwels jare lank uitstel deur middel van prokureurs, appèlle, hersienings, ondersoeke en uitstellings. Teen die tyd dat enigiets gebeur, het die openbare aandag dikwels reeds na iets anders verskuif.
Ek het dit die eerste keer gedurende die MIV- en Vigs-jare verstaan.
Die mense wat ek begrawe het, het die gevolge onmiddellik ervaar, net soos hulle families en kinders.
Politieke verantwoordelikheid was baie moeiliker om te vind.
Wat ek in Nongoma geleer het, is dat openbare beleid nooit abstrak is nie.
In daardie jare is besluite oor MIV en Vigs gevoel in hospitaalsale en in huise waar families na mense omgesien het wat besig was om te sterf.
Dieselfde geld vandag vir openbare dienste: wanneer regeringstelsels faal, word die gevolge uiteindelik deur gewone mense ervaar — in klinieke, in gemeenskappe sonder betroubare water en in munisipaliteite wat sukkel om basiese dienste te lewer.
Daar is ook ’n ongemaklike deel hiervan vir mense soos ek.
As ’n wit Suid-Afrikaner kan ek nie bloot na die mislukkings van die demokratiese staat wys en voorgee dat die samelewing waaruit ek kom nie ook geslagte lank aanspreeklikheid teenoor swart Suid-Afrikaners ontsê het nie.
As aanspreeklikheid enigiets beteken, kan niemand van ons dit net van mense eis van wie ons nie hou nie.
Wat ek in Nongoma geleer het, is dat besluite wat ver van ons af geneem word, uiteindelik in iemand se lewe aankom.
In daardie jare het hulle in hospitaalsale en in huise aangekom waar families na sterwende mense omgesien het.
Vandag arriveer hulle in gemeenskappe sonder water, in klinieke wat verval en in munisipaliteite wat nie die mees basiese dinge kan doen nie.
Dertig jaar later dink ek steeds aan die vriend wat oorkant my in my huis gesit het nadat hy met die dokter gepraat het.
As hy geleef het, sou hy nou ’n ouer man gewees het.
Hy sou dalk kleinkinders gehad het.
Hy sou waarskynlik steeds vir my isiZulu gelag het, en ek vermoed ons sou oor baie dinge verskil het.
Wat seermaak, is die gewone lewe wat hy nooit gehad het nie.
Suid-Afrika kan nie daardie lewe aan hom teruggee nie, en ook nie die lewens van die baie ander mense wat in daardie jare gesterf het nie.
Maar ons kan besluit of dit wat gebeur het eenvoudig in die geskiedenis sal verdwyn, en of die kennis van die waarheid uiteindelik sal beteken dat iemand daarvoor aanspreeklik gehou moet word.
Deon Snyman is ’n politieke teoloog wat die afgelope 35 jaar in gemeenskapsontwikkeling gewerk het. Hy is tans besturende direkteur van die Goedgedacht Trust.
Kontak Deon Snyman direk. Jou boodskap sal per e-pos gestuur word.
