In ’n land waar politieke kommentaar dikwels tussen paniek en propaganda swaai, staan JP Landman bekend as een van Suid-Afrika se mees nugtere en betroubare stemme oor die toekoms. Hy is nie ’n sensasie-soeker nie. Hy is ’n trend-ontleder — iemand wat eerder na patrone kyk as na kopskrifte.
Landman werk al jare lank as ’n onafhanklike ontleder van politieke, ekonomiese en sosiale tendense. Sy fokus is eenvoudig maar kragtig: om te verstaan waar Suid-Afrika vandaan kom, waarheen dit beweeg, en waarom. Sy werk help besighede, beleidmakers en gewone burgers om sin te maak van ’n komplekse land in ’n veranderende wêreld.
Hy dien as konsultant vir Nedbank Private Wealth en is ook ’n gasprofessor aan die Universiteit van die Vrystaat, waar hy sy insigte met ’n nuwe generasie studente deel.
Maar sy invloed lê nie net in sy titels nie — dit lê in sy perspektief.
Waar ander kommentators Suid-Afrika se probleme as noodlottig sien, kyk Landman na langtermyn-data: demografie, infrastruktuur, onderwys, ekonomiese patrone en politieke stabiliteit. Hy herinner Suid-Afrikaners gereeld daaraan dat ’n land nie net deur sy krisisse gedefinieer word nie, maar deur sy trajek oor tyd.
Reeds in die era van president Thabo Mbeki het hy op nasionale vlak ekonomiese raad gelewer as deel van die Presidensiële Ekonomiese Adviesgroep — ’n rol wat sy geloofwaardigheid as ernstige denker oor beleid versterk het.
Wat hom besonder maak, is sy styl: kalm, histories ingelig en sonder ideologiese bravade. Hy glo dat Suid-Afrika se verhaal nie een van onafwendbare verval is nie, maar een van stadige, ongelyke — maar werklike — vooruitgang.
Vir baie lesers en luisteraars het JP Landman oor die jare ’n soort kompas geword: nie iemand wat sê wat mense wil hoor nie, maar iemand wat help wys waarheen die land waarskynlik beweeg — en waarom hoop steeds ’n rasionele keuse kan wees.
Hierdie OPINIESTUK het oorspronklik verskyn in Binne+Land
Die onlangs aangekondigde Amerikaanse visumreëlings, gevolg deur die Amerikaanse ambassadeur se strydlustige uitlatings, het SA-VSA-betrekkinge weer onder die soeklig geplaas.
In Maart het ek 'n eerste nota oor die onderwerp gepubliseer. Ek het daarin gewys op die skerp kontras tussen hoe die VSA en China SA behandel; dat die Amerikaanse beleid teenoor SA deur die "Afrikanervolksmoord"-narratief gekaap is; dat die SA regering nie kan instem tot die vyf eise wat die VSA aan SA gestel het nie; en dat die verhouding dus in 'n dooiepunt is. Die onlangse ontwikkelings het daardie gevolgtrekkings bevestig. Die betrekkinge tussen SA en die VSA is nou nóg kouer as in Maart.
Is daar enige vooruitsig om dit om te keer, veral gegewe die aanstelling van Roelf Meyer as ambassadeur in die VSA en die groot bereidwilligheid wat die Amerikaners getoon het om hom te ontvang?
Ek sien drie scenario's.
Die eerste is 'n scenario van voortgesette dooiepunt en verdere verswakking. Trouens, Ronald Lamola, minister van buitelandse sake, het juis dit in New York gesê, waar hy die VN bywoon, en Suid-Afrikaners gewaarsku om voor te berei op 'n "ergste geval"-scenario. Die dryfvere is duidelik: Trump se minagting vir SA, soos weer bevestig deur sy wraaksugtige en kleinlike uitsluiting van SA uit G20-verrigtinge; die VSA se heeltemal onrealistiese vyf eise waartoe die SA regering onmoontlik kan instem; en die Amerikaanse ambassadeur se dreigemente van verdere strafmaatreëls. Die betrekkinge sal dus van hier af verder versleg.
'n Moontlike joker in die pak wat 'n ander scenario kan voortbring, is kritieke minerale. Toegang tot minerale is 'n hoë prioriteit vir die VSA, en SA het verskeie daarvan. Trouens, sowat 60% van SA se uitvoere na die VSA is vrygestel van Trump se tariewe – meestal minerale en mineraalprodukte. Kennelik wil die VSA dit hê.
Reeds in Mei het die Financial Times berig oor 'n vergadering in Johannesburg oor seldsame aardmetale, wat deur 25 amptenare en sakelui van albei lande bygewoon is. Projekte vir seldsame aardmetale word nou in Suid-Afrika ontwikkel.
Transaksioneel soos hulle is, kan die VSA dalk hul aandrang op die vyf eise laat vaar in ruil vir toegang tot seldsame aardmetale en kritieke minerale? Indien wel, kan ons 'n einde aan die dooiepunt en 'n verbetering in betrekkinge verwag. Kom ons noem dit die "joker in die pak"-scenario.
Een struikelblok vir hierdie scenario is dat SA reeds 'n ooreenkoms oor kritieke minerale met die EU onderteken het – 'n jarelange, betroubare vennoot. Hoe SA die koek van seldsame aardmetale tussen die VSA en die EU gaan verdeel, sal 'n uitdaging wees.
'n Derde scenario is, om Roelf Meyer en beleggingsgesant Alistair Ruiters aan te haal, is 'n "vennootskap verby die politiek (beyond politics)".
Op die politieke vlak is daar arrogansie, strydlustigheid en dreigemente; op 'n ander vlak, verruimende sake- en toerismeverhoudings.
In die ses maande sedert my nota in Maart het nog vyf Amerikaanse maatskappye beleggings- en uitbreidingsbesluite, ter waarde van sowat R13 miljard, in Suid-Afrika aangekondig. Daarbenewens is nog etlike miljarde deur Amerikaanse maatskappye belê deur SA maatskappye te koop om hul bedrywighede hier uit te brei. Die opvallendste was Alcoa se aankoop van die Hillside- en Bayside-aluminiumsmelters in Suid-Afrika, deel van Alcoa se transaksie om South32 se wêreldwye aluminiumbates te koop.
Twee dinge val op: die lys van meer as 500 Amerikaanse maatskappye wat tans in SA bedrywig is, brei uit eerder as wat dit krimp; en SEB-vereistes en "Afrikanervolksmoord"-narratiewe hou nie nuwe toetreders uit nie.
Baie Amerikaanse maatskappye wat hier sake doen, geniet vlak 1- en 2-SEB-status. Multinasionale maatskappye het die voordeel dat hulle hul SEB-status kan "koop" deur middel van "ekwiteit-ekwivalente beleggings" of EEIP's. Amazon het byvoorbeeld 'n meerjarige verbintenis aangegaan om 1,95 miljoen ton koolstofverwyderingskrediete van 'n spekboomprojek in die Oos-Kaap te koop. Die projek het reeds 1 600 werksgeleenthede geskep en het ten doel om duisende hektaar spekboomplantegroei te herstel. Dit skep ook 'n ekstra inkomstestroom vir boere en wildreservate op wie se grond spekboom geplant word.
Van wildreservate gepraat: Meyer en Ruiters wys daarop dat meer as 40 000 Amerikaanse toeriste in Mei en Junie vanjaar per maand na SA gekom het. Dit is maklik meer as 1 000 aankomste per dag! Hoewel dit nie die grootste getal toeriste is nie, is Amerikaanse toeriste se besteding in SA die hoogste van alle lande se besoekers. Soos Trump sou sê: politiek lelik, belegging en toerisme pragtig!
Intussen …
Data oor SA se landbou-uitvoere vir 2025 is nou beskikbaar. Uitvoere na die VSA het in die eerste helfte van die jaar met 3% gedaal, met 11% in die derde kwartaal en 'n yslike 39% in die vierde kwartaal. (Trump se tariewe het van Augustus ten volle in werking getree.) Tog het Suid-Afrika se algehele landbou-uitvoere met 10% gestyg, met nuwe besendings na Afrika, die EU en die Brics+-lande. Op 8 September het die landbouminister, Willie Aucamp, 'n toegangsprotokol vir Suid-Afrikaanse vars kersies na China onderteken. Die boere wys die pad.
In Augustus is daar by 'n Suid-Afrika-China-beleggingskonferensie oor elektrisiteit en energie 'n memorandum van verstandhouding oor die verwydering (disposal) van radioaktiewe afval onderteken; ses Chinese maatskappye het onderneem om transformators, drade, kragmaste en batterye in SA te vervaardig; en daar is begin gemaak aan 'n SA-China-energiebeleggingsvennootskap.
Wat daarvan?
Die waarskynlike scenario vir SA-VSA-betrekkinge is 'n voortsetting van die dooiepunt en dus verdere verswakking op politieke vlak, terwyl belegging en toerisme voortgaan.
Toegang tot kritieke minerale kan tot 'n meer konstruktiewe verhouding lei, maar dit hang nog in die lug.
Landbou wys hoe uitvoere suksesvol gediversifiseer kan word.
Die kontras tussen hoe China en die VSA SA behandel, is nou selfs skerper as in Maart.
Om hierdie uitsprake na waarde te beoordeel moet ons eers 'n tree terug gee. Ongeveer 14 jaar gelede, in 2012, het die Nasionale Beplanningskommissie, toe onder voorsitterskap van Trevor Manuel, die Nasionale Ontwikkelingsplan (NOP) bekend gestel. Oor buitelandse betrekkinge het die NOP gepostuleer dat mag van die Weste na die Ooste verskuif en dat Suid-Afrika homself dienooreenkomstig moet posisioneer. Dit het beteken om verhoudings met die oue te handhaaf en terselfdertyd verhoudings met die nuwe te bou.
Oor die dekade en 'n half sedertdien het Suid-Afrika se handel daardie trajek gevolg. Nou gaan ongeveer 35% van ons uitvoere na Asië (China, Indië en ander lande in die streek); 25% na die Europese Unie (EU); 25% na Afrika – hoofsaaklik sub-Sahara en primêr die Suider-Afrikaanse Ontwikkelingsgemeenskap (SAOG)-streek – 8% na Noord-Amerika; 4% na die Midde-Ooste; en 3% na Suid-Amerika en Australasië.
Dit is belangrik om te onthou dat dit nie die regering of 'n sentrale agentskap in een land is wat na 'n ander uitvoer nie. Talle individuele ondernemings, myne, fabrieke, boere, kunsmakers en dies meer besluit individueel om uit te voer.
En die syfers hierbo vertel ons dat die NOP se postulasie in 2012 gematerialiseer het: die "Ooste" het toenemend belangrik geword in ons uitvoermandjie.
In Februarie het pres. Xi Jinping van China aangekondig dat uitvoere van alle produkte uit alle Afrika-lande na China vanaf 1 Mei vanjaar tariefvry sal wees (behalwe Eswatini, hulle erken Taiwan). Binne net meer as 'n maand sal sowat 9 840 produklyne uit Suid-Afrika China dus tariefvry kan binnegaan. Tans het Suid-Afrika te doen met tariewe op baie uitvoere na China, sommige tussen 10% en 25%. Dit is 'n uiters belangrike besluit wat baie geleenthede vir Suid-Afrikaanse uitvoerders skep. China is onder geweldige druk om meer van oor die wêreld in te voer, en hierdie besluit mag daarmee verband hou.
Lesers sal ook die aankondiging opgelet het dat Nissan sy fabriek in Suid-Afrika sluit, maar dat die Chinese motormaatskappy Chery die fabriek en personeel sal oorneem.
'n Daaropvolgende aankondiging van die Great Wall Motor Company (GWM) het laat blyk dat hulle ondersoek instel na deelname in die Mercedes-Benz-fabriek in Oos-Londen om hul produkte in Suid-Afrika te vervaardig. Geen ooreenkoms is nog bereik nie, en GWM het gesê hulle praat ook met ander partye. 'n Ou hand in die motorbedryf het my vertel dat sy eerste motor, 'n Alfa, baie jare gelede gekoop, in daardie Mercedes-fabriek vervaardig is. Die deel van produksiegeriewe is nie nuut nie.
Onder die Trump-tariewe is alle motoruitvoere na Amerika onderhewig aan 'n 25%-heffing. Dit moet die lewe moeilik maak vir die C180's wat in Oos-Londen vervaardig word vir uitvoer na die VSA-mark. Om te deel met GWM mag 'n manier wees om die fabriek volhoubaar oop te hou. Vir GWM beteken dit "kapitaalligte" uitbreiding (om die jargon te gebruik).
Verbind hierdie kolletjies, en dit is duidelik in watter rigting ekonomiese betrekkinge met China beweeg.
Hierdie prentjie staan in skerp kontras met betrekkinge tussen Suid-Afrika en die VSA.
Die Amerikaanse president het 'n vaste, langdurige oortuiging oor tariewe, en hy het dit wêreldwyd teen alle lande, vriend of vyand, ingestel. Hy het vyf regsinstrumente waaronder hy tariewe kan oplê (dalk meer, maar hy het tot dusver vyf gebruik). Die "wedersydse tariewe" wat onder een instrument opgelê is, is onwettig verklaar, maar Trump het onmiddellik tariewe onder ander regsinstrumente gehef.
Selfs lande wat handelooreenkomste met die VSA beding het, moes ingee en tariewe aanvaar. Tariewe sal deel van sy administrasie se beleid bly. Die geskiedenis leer ons ook dat tariewe taai is: eenmaal ingestel, word hulle nie maklik afgeskaf nie. Dit is verstandig om aan te neem dat VSA-tariewe die Trump-tydperk sal oorleef.
Soos die res van die wêreld betaal Suid-Afrika nou 'n algemene tarief van 10%, en op staal, aluminium en motors, 25%. Maar ongeveer die helfte van Suid-Afrika se uitvoere, wat hoofsaaklik minerale en sitrus behels, is vrygestel van tariewe. Trump is duidelik gretig om dié produkte te hê.
Wat hierdie tariewe betref, het Suid-Afrika in Mei verlede jaar 'n konsepooreenkoms met die VSA op die tafel geplaas, toe pres. Ramaphosa die Withuis besoek het. Amerika het 'n paar teenvoorstelle gemaak. Nie veel vordering met onderhandelinge is openbaar berig nie. Parks Tau, minister van handel, nywerheid- en mededinging, het in Januarie in Davos onthul dat Suid-Afrika op datums wag vir 'n vergadering om oor die ooreenkoms te onderhandel. 'n Paar vergaderings is skynbaar nou gereël; ons moet wag en kyk wat sal materialiseer.
Ek sal nie my asem ophou nie. Ongelukkig het die "Afrikanervolksmoord"-narratief VSA-beleidsdenke oorgeneem. Dit het gelei tot niehandelvoorwaardes wat vir 'n handelsooreenkoms gestel word. Dít hou verband met onteiening, plaasmoorde, BSEB, die "Kill the boer"-lied en geopolitiese belyning. Leo Brent Bozell III, ambassadeur, het dit duidelik gemaak dat aan hierdie eise voldoen moet word. Aan die ander kant sal dit vir die Suid-Afrikaanse regering baie moeilik wees om saam te stem. Dit lyk meer na 'n dooiepunt as 'n ooreenkoms.
Die Amerikaanse Wet op Groei en Geleenthede in Afrika (Agoa) het in September 2025 verval en is in Februarie hernu, maar slegs tot die einde van 2026. Die oplegging van verskeie (wettige) tariewe neem in elk geval voorrang bo Agoa. Vir alle praktiese doeleindes is Agoa irrelevant vir handelsbetrekkinge ná 2026.
Die lewe gaan aan.
Meer as 500 Amerikaanse maatskappye is bedrywing in Suid-Afrika. Vermoedelik sou hulle nie hier wees as hulle nie baat gevind het nie. Meer belê. Hierdie drie is onlangse voorbeelde:
Net verlede week het Spinnaker aangekondig dat hulle in vennootskap met Patrice Motsepe se ARC 'n kantoor in Suid-Afrika oopmaak.
'n Amerikaanse maatskappy doen laboratoriumtoetse by Mintek in Randburg om seldsame aardminerale in Phalaborwa te ontgin.
Amazon, in direkte mededinging met Starlink, maak gereed om sy lae-aardbaan (LEO)-satellietdiens later vanjaar in Suid-Afrika deur plaaslike, gelisensieerde vennote te loods.
Soos in die geval van uitvoere, neem individuele maatskappye besluite wat vir hulle werk.
Dit val buite die bestek van hierdie nota, maar dit is die moeite werd om kortliks te wys op die uitbreidende verhouding tussen Suid-Afrika en die EU.
Meer as 1 000 EU- en Britse maatskappye is bedrywig in Suid-Afrika. In 2025 het Suid-Afrika en die EU drie ooreenkomste onderteken oor 'n skoonhandel-en-beleggingsvennootskap, oor noodsaaklike minerale en oor beleggingsprojekte ter waarde van sowat €12 miljard (billion), waarvan sommige by die G20-beraad in November onderteken is.
Die antwoord op die "Quo vadis"-vraag is dat 'n herposisionering aan die afspeel is.
Die oorlog in die Midde-Ooste maak dit duidelik hoe belangrik dit is om te diversifiseer en veerkragtigheid te bou.
Die kontras tussen die benaderings deur die VSA en China teenoor Suid-Afrika is opvallend, asook die uitbreidende verhouding met die EU.
Dit is gepas vir Suid-Afrika om nouer betrekkinge met die VSA na te streef. Dit is steeds 'n belangrike handels- en beleggingsvennoot, maar nie ten koste van soewereiniteit of die polities onmoontlike nie.
Amerika (en sy Maga-ondersteuners in Suid-Afrika) sal moet aanvaar dat probleme in Suid-Afrika deur die mense en instellings van hierdie land opgelos sal word, hetsy deur die howe of politieke onderhandeling – nie deur eksterne diktat nie.
Die 2012 NOP-voorspelling van magverskuiwing is aan die materialiseer, massief beklemtoon deur die huidige globale versplintering.
Kontak JP Landman direk. Jou boodskap sal per e-pos gestuur word.
